Pariġi

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Pariġi
Paris (FR)
Bandiera Arma
Paris montage.jpg
LouvreTorri EiffelArc de TriomphePalazz ta' VersaillesPont des Arts
Lokazzjoni ta' Pariġil
Pajjiż
Reġjun
Dipartiment
Flag of France.svg Franza
Île-de-France
Pariġi
Suddiviżjonijiet 20 arrondissements
Gvern
 • Sindku

Anne Hidalgo (PS)
Erja
 • Belt
 • Urban
 • Metro
105.4 km² (40.7 mi kw)
 2,844.8 km² (1,098.4 mi kw)
 17,174.4 km² (6,631.1 mi kw)
Żona tal-ħin CET (UTC+1)
Popolazzjoni (2012)
 • Belt
 • Densità
 • Urban
 • Metro

2,240,621
21,000/km² (55,000/mi kw)
10,550,350
12,341,418
Kodiċi postali 75001-75020, 75116
Sit tal-Web www.paris.fr

Pariġi (Franċiż:Paris1.ogg paʁi ) hija l-belt kapitali ta' Franza. Il-belt tinsab fuq ix-xmara Seine, fit-tramuntana tal-pajjiż, kif ukoll tinsab fir-reġjun Île-de-France, li hu magħruf ukoll bħala région parisienne, "Reġjun Pariġin". Il-Belt ta' Pariġi għanda żona ta' 105 km² u popolazzjoni ta' 2,241,346 ruħ (stima tal-2014)[1] ġewwa l-fruntieri amministrattivi tagħha li huma essenzjalment kif kienu fl-1860. Mis-seklu 19, iż-żona mibnija ta' Pariġi kibret aktar lilhinn mill-fruntieri amministrattivi tagħha: flimkien mas-subborgi tagħha, iż-żona metropolitana ta' Pariġi għandha popolazzjoni ta' 12,341,418 ruħ (ċensiment tal-2012),[2] jew 18.9% tal-popolazzjoni ta' Franza.[3] Ir-reġjun amministrattiv ta' Pariġi jkopri 12,012 km² (4,638 mi²), bil-kunsill reġjonali tiegħu stess u l-president.

Pariġi twaqqfet fis-seklu 3 QK minn xi nies ċeltiċi imsejħa il-Parisii, li taw l-isem lil belt. Mis-seklu 12, Pariġi kienet l-akbar belt fl-dinja tal-Punent, b'ċentru kummerċjali prosperu, u d-domiċilju tal-Università ta' Pariġi, waħda mill-ewwel fl-Ewropa. Fis-seklu 18, kienet l-istadju taċ-ċentru għar-Rivoluzzjoni Franċiża, u saret ċentru importanti ta' finanzi, kummerċ, moda, xjenza, u arti, pożizzjoni li xorta baqgħat sal-llum.

Ir-Reġjun ta' Pariġi għandu PGD ta' €624 biljun fl-2012, li jammonta għal 30 fil-mija tal-PGD ta' Franza, u jiġi klassifikat bħala wieħed mill-ħames reġjuni għonja fl-Ewropa; huwa l-bankarju u ċ-ċentru finanzjarju ta' Franza, u fih l-kwartieri ġenerali ta' 29 minn 31 kumpanija fi Franza kklassifikati fil-Fortune Global 500 tal-2015.

Pariġi hija l-belt tal-mużew tal-arti li hija l-aktar viżitata fid-dinja , il-Louvre, kif ukoll il-Musée d'Orsay, innotat għall-ġbir ta' arti impressjonisti Franċiżi, u l-Musée National d'Art Moderne, mużew ta' arti moderni u kontemporanji. Il-postijiet familjari arkitettorali notevoli ta' Pariġi jinkludu Katidral Notre Dame (seklu 12); is-Sainte-Chapelle (seklu 13); it-Torri Eiffel (1889); il-Bażilika tas-Sacré-Cœur ġewwa Montmartre (1914). Fl-2014 Pariġi rċeviet 22.4 miljun viżitatur, biex b'hekk il-belt hija waħda mill-awqa destinazzjoni turistika fid-dinja.[4] Pariġi hija wkoll magħrufa għall-moda tagħha. Ħafna mill-universitajiet ewlenin ta' Franza u l-grandes écoles jinsabu f'Pariġi, hekk kif il-gazzetti ewlenin ta' Franza, li jinkludu Le Monde, Le Figaro u Libération.

Pariġi hija post tal-klabb tal-futbol Paris Saint-Germain u l-klabb tar-ragbi Stade Français. L-istadium li jesa' 80,000, Stade de France, li kien inbena ghat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1998, huwa allokat fit-tramuntana ta' Pariġi fil-komun ta' Saint-Denis. Pariġi ospitat kampjonat annwali tat-tennis French Open fuq it-tafal aħmar ta' Roland Garros. Pariġi ospitat ukoll l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1900 u kif ukoll tal-1924, żewġ edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1938 u tal-1998, u t-Tazza Tad-Dinja tar-Ragbi tal-2007.

Pariġi hija moqdija b'żewġ ajruporti internazzjonali li huma Paris-Charles de Gaulle u Paris-Orly. Infetħet fl-1900, is-sistema sotterranja tal-belt, il-Paris Métro, iservi 4.5 miljun passiġġier kuljum.[5] Pariġi hija ċ-ċentru tan-netwerk nazzjonali tat-toroq, u hija mdawra minn tliet toroq orbitali: il-Périphérique, l-awtostrada tal-A86, u l-awtostrada Francilienne fis-subborgi ta' barra.

Storja[immodifika | immodifika s-sors]

Etimoloġija[immodifika | immodifika s-sors]

Fl-1860, it-toroq u l-monumenti ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 bozoz tal-gass, għalhekk il-belt kienet imsejħa The City of Light (Il-Belt tad-Dawl).

L-isem Paris huwa derivat minn abitanti bikrin, mit-tribù ċeltiċi Parisii.

Pariġi hija spiss imsejħa bħala "La Ville Lumière", (Il-Belt tad-Dawl), kemm minħabba r-rwol ewlieni tagħha matul iż-Żmien tal-Illuminiżmu, u aktar letteralment għaliex Pariġi kienet waħda mill-ewwel bliet Ewropej li adottataw id-dwal tal-gass fit-toroq. Fiż-żminijet tal-1860, il-boulevards u t-toroq ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 bozza tal-gass. Sa mis-seklu 19, Pariġi kienet magħrufa wkoll bħala Panam(e) bis-slang Franċiż.

L-abitanti huma magħrufa bil-Malti bħala "Pariġini", bl-Ingliż bħala Parisians u bil-Franċiż bħala Parisiens (Parisien2.ogg paʁizjɛ̃ ), kienu magħrufa wkoll bħala Parigots (Parigot.ogg paʁiɡo ).[6]

Oriġini[immodifika | immodifika s-sors]

Il-Pariżi (bil-Latin Parisii), it-tribujiet ċeltiċi, abitaw iż-żona ta' Pariġi minn madwar nofs is-seklu 3 QK. Waħda mir-rotot maġġuri taż-żona għall-kummerċ bejn it-tramuntana u n-nofsinhar kienet taqsam is-Seine fuq l-île de la Cité; dal-post fejn kienu jiltaqgħu ir-rotot tal-kummerċ bl-art u bl-ilma, ftit ftit sar belt u ċentru kummerċjali importanti. Il-Pariżi kienu jinnegozjaw ma' ħafna bliet li kienu ħdejn xmara, ħafna 'l bogħod sal-Peniżola Iberika, u għal dan l-għan kienu jistampaw il-muniti tagħhom.

Muniti tad-deheb nħadmu mill-Parisii (Seklu 1 QK)

Ir-Rumani ħakmu l-baċin ta' Pariġi fis-sena 52 QK u wara għamlu l-belt kamp ta' gwarniġġjon, kif ukoll bdew jestendu l-kolonja tagħhom b'mod aktar permanenti għax-Xatt tax-Xellug ta' Pariġi. Il-belt tal-Gallo-Rumani kienet oriġinarjament imsejħa Lutetia (aktar fid-dettal, Lutetia Parisiorum, Lutetia tal-Parisii). Hija saret belt prospera b'forum, banjijiet, tempji, teatri, u anfiteatru.

Sal-aħħar tal-Imperu Ruman tal-Punent, il-belt kienet magħrufa sempliċement bħala Parisius bil-Latin u Paris bil-Franċiż. Il-Kristjaneżmu ġie ntrodott fin-nofs tas-seklu 3 AD. Skond it-tradizzjoni, l-ewwel Isqof ta' Pariġi kien San Dijoniżju (Saint Denis bil-Franċiż). Meta huwa rrifjuta li jirrinunzja l-fidi tiegħu, kien miet martri wara li ħanxrulu rasu fuq l-għolja li saret magħrufa bħala l-Muntanja tal-Martri (Mons Martyrum), u aktar tard Montmartre. Il-post fejn indifen kien santwarju reliġjuż importanti; il-Bażilika ta' Saint-Denis inbniet hemmhekk u saret il-post tfejn jindifnu r-Rejiet Franċiżi.

Clovis il-Frank, l-ewwel re tad-dinastija Merovinġjana, għamel il-belt il-belt kapitali tiegħu mill-508. Il-fortifikazzjoni ta' Île-de-France ma kinitx sodda biżżejjed biex twaqqaf is-sakkeġġ mill-Vikingi fis-sena 845, iżda l-importanza strateġika ta' Pariġi bil-pontijiet li jwaqqfu l-mogħdija tal-vapuri għaddiet u ġiet stabbilita bid-difiża li rexxiet fl-Assedju ta' Pariġi (885–86). Fid-987 Hugh Capet, il-Konti ta' Pariġi (comte de Paris), id-Duka tal-Franki (duc des Francs) kien elett ir-Re tal-Franki (roi des Franks). Taħt ir-regola tar-Rejiet Kapetingi, Pariġi ftit ftit saret l-akbar u l-aktar belt għanja fi Franza.

Medjuevu sa Lwiġi XIV[immodifika | immodifika s-sors]

Il-Palais de la Cité u s-Sainte-Chapelle, veduta mill-Bank Xellugi

Sal-aħħar tas-seklu 12, Pariġi kienet saret il-belt kapitali politika, ekonomika, reliġjuża u kulturali ta' Franza. L-Île de la Cité kienet is-sit tal-palazz irjali. Fl-1163, matul ir-renju ta' Louis VII, Maurice de Sully, l-Isqof ta' Pariġi, wettaq il-kostruzzjoni tal-Katidral Notre Dame fl-estremità tal-lvant tagħha. Ix-Xatt Xellugi kien is-sit tal-Università ta' Pariġi, korporazzjoni ta' studenti u għalliema ffurmati matul is-seklu 12 li jħarreġ l-ewwel skulari fit-teoloġija, u aktar tard fil-liġi kanonika, fil-mediċina u fl-arti. Ix-Xatt Lemini sar iċ-ċentru tal-kummerċ u l-finanzi. In-negozjanti li kkontrollaw il-kummerċ fuq ix-xmara ffurmaw lega u din malajr saret forza qawwija. Bejn l-1190 u l-1202, Philip Augustus bena l-fortizza enormi tal-Louvre, kompla l-bini tan-Notre Dame, bena żewġ pontijiet, beda l-pavimentar tat-toroq ewlenin imdawlin ta' Pariġi u l-kostruzzjoni tal-ħajt iffortifikat madwar il-belt.

Matul il-Gwerra ta' Mitt Sena, l-armata tad-Duka ta' Borgonja u l-forza ta' madwar mitejn suldat Ingliżi okkupaw Pariġi minn Mejju tal-1420 sal-1436. Huma mbuttaw lura t-tentattiv minn Joan tal-Arka sabiex teħles il-belt fl-1429. Seklu wara, matul il-Gwerer Franċiżi tar-Reliġjon, Pariġi kienet fortizza tal-Lega Kattolika. Fl-24 ta' Awwissu 1572, Pariġi kienet sit tal-Massakru tal-Jum San Bartilmew, meta eluf ta' Protestanti Franċiżi ġew maqtula.[7] L-aħħar fost dawn il-gwerer, it-tmien waħda, spiċċat fl-1594, wara li Neriku IV ikkonverta għall-Kattoliċiżmu u seta' fl-aħħar jidħol Pariġi meta jgħidu li stqarr Paris vaut bien une messe (Pariġi tiswiha quddiesa). Il-belt kienet ġiet traskurata għal deċennji; sal-assassinju tiegħu fl-1610, Neriku IV kien bena il-Pont Neuf, l-ewwel pont f'Pariġi bil-bankini u mhux bill-bini fil-ġnub, għaqqad b'bini ġdid il-Louvre mal-Palazz tat-Tuileries, u ħoloq l-ewwel pjazza residenzjali f'Pariġi, il-Place Royale, illum magħruf bħala l-Place des Vosges.

Fis-seklu 17, il-Kardinal Richelieu, kap ministru ta' Louis XIII, kien determinat li jagħmel Pariġi l-isbaħ belt fl-Ewropa. Huwa bena ħames pontijiet ġodda, kappella ġdida għall-Kulleġġ tas-Sorbonne, u palazz għalih innifsu, il-Palais Cardinal, li wara ħalliħ lil LwiġiLouis XIII. Wara il-mewt tiegħu fl-1642, il-palazz sar magħruf bħala l-Palais-Royal.

Lwiġi XIV ma kienx jafda l-Pariġini u mexxa il-qorti tiegħu għal Versailles fl-1682, imma renju tiegħu ra wkoll twarrid liema bħalu tal-arti u x-xjenzi f'Pariġi. Twaqqfu l-Comédie-Française, l-Akkademja tal-Pittura, u l-Akkademja tax-Xjenzi Franċiża u għamlu l-kwartieri ġenerali tagħhom fil-belt. Biexjiuri li l-belt kienet sigura kontra l-attakki, waqgħa l-ħitan tal-belt, biex minflok bena l-Grands Boulevards. Biex iħalli l-monumenti lir-renju tiegħu, huwa bena l-Collège des Quatre-Nations, il-Place Vendôme, il-Place des Victoires u l-Les Invalides.

Seklu 18 u d-19[immodifika | immodifika s-sors]

L-attakki fuq Bastilja fl-14 ta' Lulju 1789 li rriżultaw il-bidu tar-Rivoluzzjoni Franċiża.

Bejn l-1640 u l-1789, Pariġi kibret fil-popolazzjoni minn 400,000 għal 600,000. il-Boulevard ġdida, Champs-Élysées, estendiet il-belt fil-punent għall-Étoile, filwaqt li l-klassi tal-ħaddiema tal-inħawi ta' Faubourg Saint-Antoine fil-lvant tal-belt, kibret u b'hekk żdiedu immigranti foqra mir-reġjuni l-oħra ta' Franza.

Pariġi kienet iċ-ċentru ta' splużjoni ta' attività filosofiska u xjentifika magħrufa bħala ż-Żmien tal-Illuminiżmu. Diderot u d'Alembert ippubblikaw l-Encyclopédie tagħhom fis-snin 1751-52, u l-Aħwa Montgolfier tajru l-ewwel mongolfiera ekwipaġġata fil-21 ta' Novembru 1783, mill-ġonna ta' Château de la Muette. Pariġi kienet il-kapital finanzjarja tal-Ewropa kontinentali, iċ-ċentru primarju Ewropej tal-pubblikazzjoni tal-kotba, moda, u l-manifattura tal-għamara fina u oġġetti ta' lussu.

Fis-sajf tal-1789, Pariġi sfat bħala ċ-ċentru tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Fl-14 ta' Lulju, folla ħadu l-armerija tal-Invalides, b'hekk akkwistaw eluf ta' armi tan-nar, u attakkaw il-Bastilja, simbolu ta' awtorità rjali. L-ewwel Komun ta' Pariġi indipendenti, jew kunsill tal-belt, iltaqgħa fil-Hôtel de Ville u fil-15 ta' Lulju, l-astronomu Jean Sylvain Bailly ġie elett bħala sindku.

Lwiġi XVI u l-familja rjali nġabu Pariġi bħala priġunieri fil-Palazz Tuileries. Matul ir-Renju tat-Terrur fl-1793, ir-rivoluzzjoni saret aktar u aktar radikali, ir-re, r-reġina, u s-sindku ġew maqtula bil-giljottina, flimkien ma' 16,000 ruħ ooħra (ma' Franza kollha). Il-proprjetà tal-aristokrazija u l-knisja ġiet nazzjonalizzata, u l-knejjes tal-belt ingħalqu, inbigħu jew twaqqgħu. Sensiela ta' fazzjonijiet rivoluzzjonarji mexxew Pariġi sad-9 ta' Novembru 1799 (coup d'état du 18 brumaire), meta Napuljun Bonaparti ħa l-poter f'idejh bħala l-Ewwel Konslu.

L-Opra ta' Pariġi. L-arkitett Charles Garnier, iddeskritta l-istil sempliċement bħala "Napuljun it-Tielet."

Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet b'100,000 ruħ matul ir-Rivoluzzjoni, imma bejn l-1799 u l-1815, reġgħet għoliet b'160,000 resident ġdid, u b'kollox laħqet is-660,000. Bonaparti issostitwixxa l-gvern elett ta' Pariġi b'prefett jirrapporta għandu biss. Beda jibni monumenti lil glorja militari, inkluż l-Arc de Triomphe, u tejjeb l-infrastruttura traskurata tal-belt b'funtani ġodda, il-Canal de l'Ourcq, il-Ċimiterju Père Lachaise u l-ewwel pont tal-ħadud tal-belt, il-Pont des Arts.

Matul ir-Restawrazzjoni, il-pontijiet u l-pjazez ta' Pariġi reġgħu ingħataw l-ismijiet li kellhom qabel ir-rivoluzzjoni, imma r-Rivoluzzjoni ta' Lulju fl-1830 f'Pariġi, (ikkommemorata mill-Kolonna ta' Lulju fil-Place de la Bastille), waqqfet monarkija kostituzzjonali b' Louis Philippe I bħala re. L-ewwel linja tal-ferrovija lejn Pariġi fetħet fl-1837, dan kien bidu ta' perjodu ġdid ta' migrazzjoni massiva mill-provinċji għall-belt kapitali.

It-Torri Eiffel qiegħed jinbena f'Awwissu tal-1888.

Fl-1848 Louis-Philippe tneħħa mit-tron minn rewwixta popolari fit-toroq ta' Pariġi fl-1848. Is-suċċessur tiegħu, Napuljun III u l- prefett tas-Seine li nħatar, Georges-Eugène Haussmann, nidew proġett ġgantesk ta' xogħlijiet pubbliċi biex jinbnew boulevards wiesgħin ġodda, teatru tal-opra ġdid, suq ċentrali, akwadotti ġodda, sistema tad-dranaġġ u l-parkijiet, fosthom il-Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes. Fl-1860, Napuljun III annessa wkoll il-bliet tal-madwar u ħoloq tmien arrondissements ġodda, biex b'hekk Pariġi espandiet għal-limiti li għandha llum.

Matul il-Gwerra Franko-Prussjana (1870–1871), Pariġi kien assedjata mill-armata Prussjana. Wara xhur ta' imblokk, ġuħ, u mbagħad bumbardament mill-Prussi, il-belt iġġielgħet iċċedi fit-28 ta' Jannar 1871. Fit-28 ta' Marzu, gvern rivoluzzjonarju msejjaħ il-Komun ta' Pariġi ħataf il-poter f'Pariġi. Il-Komun żamm il-poter għal xahrejn, sakemm kien soppress bl-aħrax mill-armata Franċiża matul il-"Ġimgħa tad-Dmija" fl-aħħar ta' Mejju tal-1871.

Tard fis-seklu 19, Pariġi organizzat żewġ espożizzjonijiet internazzjonali ewlenin: l-Ekspożizzjoni Universali tal-1889, li saret biex tfakkar iċ-ċentinarju tar-Rivoluzzjoni Franċiża u għal din l-okkażjoni nbena t-Torri Eiffel; u l-Espożizzjoni Universali tal-1900, li tat lill-Pariġi il-Pont Alexandre III, il-Grand Palais, il-Petit Palais u l-ewwel linja tal-Métro. Pariġi saret il-laboratorju tan-naturaliżmu (Émile Zola) u tas-simboliżmu (Charles Baudelaire u Paul Verlaine), u tal-impressjoniżmu fl-arti (Courbet, Manet, Monet, Renoir.)

Seklu 20 u 21[immodifika | immodifika s-sors]

Sal-1901, il-popolazzjoni ta' Pariġi kienet kibret sa 2,715,000 ruħ. Fil-bidu tas-seklu, artisti minn madwar id-dinja, inklużi Picasso, Modigliani u Matisse marru jgħixu Pariġi; Hemm twieldu wkoll il-Fauviżmu, il-Kubiżmu u l-arti astratta,[8] u awturi bħal Marcel Proust li kien jesplora approċċi ġodda għall-letteratura.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, kultant Pariġi sabet ruħha fuq il-front; bejn 600 u 1,000 taksi ta' Pariġi kellhom rwol żgħir iżda importanti u simboliku ferm billi ttrasportaw 6,000 suldat għall-front. Fl-Ewwel Battalja tal-Marne. Il-belt kienet ukoll ibbumbardjata miż-Żeppellini u ntlaqtet ukoll minn armi tan-nar Ġermaniżi. Fis-snin ta' wara l-gwerra, magħrufa bħala Les Années Folles, Parġi kompliet tkun mekka għall-kittieba, mużiċisti u artisti minn madwar id-dinja, inklużi Ernest Hemingway, Igor Stravinsky, James Joyce, Josephine Baker, Sidney Bechet[9] u Salvador Dalí.[10]

Fis-snin wara l-konferenza tal-paċi, fil-belt ġew joqgħodu numru kbir ta' studenti u attivisti mill-kolonji Franċiżi u minn pajjiżi Asjatiċi u Afrikani oħra, li aktar tard saru l-mexxejja tal-pajjiżi tagħhom stess, bħal Ho Chi Minh, Zhou Enlai u Léopold Sédar Senghor.[11]

Il-Ġeneral Charles de Gaulle jiċċelebra l-liberazzjoni ta' Pariġi (26 ta' Awwissu 1944).

Fl-14 ta' Ġunju 1940, l-armata Ġermaniża daħlet bil-forza Pariġi, li kienet ġiet iddikjarata "belt miftuħa". Fis-16 u s-17 ta' Lulju 1942, bl-ordni tal-Ġermaniżi, il-pulizija Franċiża u l-ġendarmi arrestaw 12,884 lhudi, inklużi 4,115-il tifel u tifla, u għalquhom għal ħamest ijiem fil-Vel d'Hiv (Vélodrome d'Hiver), minn fejn ġew trasportati bil-ferrovija għall-kamp ta' sterminazzjoni f'Auschwitz, l-ebda wieħed mit-tfal ma' ġie lura. Fil-25 ta' Awwissu 1944, il-belt inħelset mit-Tieni Diviżjoni Armata Franċiża u mir-Raba' Diviżjoni tal-Infanterija tal-Armata tal-Istati Uniti. Il-Ġeneral Charles de Gaulle mexxa folla enormi u emozzjonali mill-Champs Élysées lejn in-Notre Dame de Paris, u għamel diskors stimolanti mill-Hôtel de Ville.

Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, Pariġi inqabdet fil-Gwerra Alġerina għall-indipendenza; f'Awwissu 1961, xi nies tal-Front Liberali Nazzjonali li kien favur l-ndipendenza u qatlu 11-il pulizija pariġin u dan wassal għall-impożizzjoni ta' curfew fuq Musulmani tal-Alġerija (li f'dak iż-żmien kienu ċittadini Franċiżi). Fis-17 ta' Ottubru 1961, protesta paċifika iżda mhux awtorizzata mill-Alġerini kontra l-curfew, waslet għal konfrontazzjonijiet vjolenti bejn il-pulizija u d-dimostranti u mietu mill-inqas 40 ruħ, xi wħud mitfuha fis-Seine. Min-naħa l-oħra l-Organisation de l'armée secrète (OAS), li kienu kontra l-indipendeza għamlu sensiela ta' bombi f'Pariġi bejn l-1961 u l-1962.[12]


F'Mejju tal-1968, l-istudenti li kienu qed jieħdu sehem fil-protesti okkupaw is-Sorbonne u għamlu barrikati fil-Kwartier latin. Eluf ta' ħaddiema manwali Pariġini ssieħbu mal-istudenti, u l-moviment kiber fi strajk ġenerali ta' ġimgħatejn. Il-partiti tal-gvern rebħu l-elezzjonijiet ta' Ġunju b'maġġoranza kbira. Dawn il-protesti ta' Mejju tal-1968 irriżultaw fil-qsim tal-Università ta' Pariġi fi 13-il kampus indipendenti.

Fl-1975, l-Assemblea Nazzjonali bidlet l-istatus ta' Pariġi għal dak tal-bliet l-oħra Franċiżi u, fil-25 ta' Marzu 1977, Jacques Chirac kien l-ewwel sindku elett ta' Pariġi mill-1793. It-Torri Maine Montparnasse, l-itwal bini fil-belt b'57 sular u 210 metru għoli, inbena bejn l-1969 u l-1973. It-torri kien kontroversjali ħafna, u baqgħa l-uniku bini fiċ-ċentru tal-belt għoli aktar minn 32 sular.

Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet minn 2,850,000 fl-1954 għal 2,152,000 fl-1990, minħabba li l-familji tal-klassi tan-nofsi marru jgħixu lejn il-subborgi. In-netwerk ferrovjarju suburban, ir-RER (Réseau Express Régional), inbena biex jikkumplimenta l-Métro, u l-Périphérique, dan il-proġett tlesta fl-1973.

Ħafna mill-preżidenti ta' wara l-gwerra tal-Ħames Repubblika riedu jħallu l-monumenti tagħhom f'Pariġi; il-President Georges Pompidou beda ċ-Ċentru Georges Pompidou (1977), Valéry Giscard d'Estaing beda l-Musée d'Orsay (1986); il-President François Mitterrand li kien fil-poter għal 14-il sena, bena l-Opéra Bastille (1985-1989), il-Bibliothèque nationale de France (1996), l-Arche de la Défense (1985-1989), u l-Piramida tal-Louvre b'bitħa taħt l-art tagħha (1983-1989); Jacques Chirac (2006), il-Musée du quai Branly.

Kmieni fis-seklu 21, il-popolazzjoni ta' Pariġi bdiet tiżdied bilmod mill-ġdid, billi aktar żgħażagħ marru jgħixu fil-belt. Laħqet 2.25 miljuni ruħ fl-2011. F'Marzu 2001, Bertrand Delanoë sar l-ewwel sindku soċjalista ta' Pariġi. Fl-2007, bl-għan li jitnaqqas it-traffiku tal-karozzi fil-belt, introduċa l-Vélib', sistema għall-kiri tar-roti għall-użu mir-reżidenti lokali u l-viżitaturi. Bertrand Delanoë trasforma wkoll sezzjoni tal-awtostrada tul ix-xatt tax-xellug tas-Seine fi promenade urbana u park, il-Promenade des Berges de la Seine, li nnawgura f'Ġunju 2013.[13]

Fl-2007, il-President Nicolas Sarkozy fetaħ il-proġett Grand Paris, biex jintegra l-Pariġi aktar mill-qrib mal-bliet fir-reġjun tal-madwar. Wara ħafna modifiki, iż-żona l-ġdida, imsemmija l-Metropoli ta' Grand Paris, b'popolazzjoni ta' 6.7 miljuni ruħ, hija skedata għall-ħolqien fl-1 ta' Jannar 2016.[14]

Fl-2011, il-Belt ta' Pariġi u l-gvern nazzjonali approvaw il-pjanijiet għall-Grand Paris Express, b'total ta' 205 kilometri ta' linji tal-metro awtomatizzati li jikkonnetjaw lil-Pariġi, il-ġewwanett tat-tliet dipartimenti madwar Pariġi, l-ajruporti u l-istazzjon tal-veloċità qawwija TGV, jistmaw li dawn b'kollox ħa jqumu €35 biljun.[15] Is-sistema hija skedata li titlesta sal-2030.[16]

Fil-5 ta' April 2014, is-soċjalista Anne Hidalgo, ġiet eletta l-ewwel sindku mara ta' Pariġi.

Dimostrazzjoni tal-anti-terroriżmu fil-Place de la République wara l-isparar ta' Charlie Hebdo (11 ta' Jannar 2015)

Fis-7 ta' Jannar 2015, żewġ estremisti Musulmani Franċiżi attakkaw il-kwartieri ġenerali ta' Charlie Hebdo f'Pariġi, u qatlu tlettax-il ruħ, fid-9 ta' Jannar, it-tielet terrorist qatel erba' ostaġġi waqt attakk f'ħanut tal-merċa Lhudi ġewwa l-Porte de Vincennes.[17] Fil-11 ta' Jannar kien stmat li 1.5 miljun ruħ immarċjaw flimkien mal-politiċi mexxejja internazzjonali biex juru solidarjetà kontra t-terroriżmu u d-difiża tal-libertà tal-kelma.[18] Għaxar xhur wara, fit-13 ta' Novembru 2015, waslu serje ta' attakki kkordinati terroristiċi f'Parġi u Saint-Denis allegati mill-organizzazzjoni tal-'Istat Iżlamiku', ISIL ('Dagħex', ISIS);[19] 130 persuna nqatlu minn sparaturi u bombi, u ndarbu aktar minn 350. Sebgħa mill-attakkanti qatlu lilhom infushom u oħrajn splodew lilhom infushom. Fl-għodwa tat-18 ta' Novembru, tliet terroristi suspettati, inkluż l-allegat mill-pjan tal-attakki Abdelhamid Abaaoud, inqatlu minn sparaturi tal-pulizija fis-subborg ta' Pariġi, Saint-Denis. Il-Preżident Hollande iddikjara stat ta' emerġenza għal tlett xhur fi Franza.[20]

Ġeografija[immodifika | immodifika s-sors]

Għoljiet u l-idroloġija ta' Pariġi

Pariġi tinsab fit-tramuntana ċentrali ta' Franza. Il-belt hija 450 kilometru 'l bogħod mix-xlokk ta' Londra, 287 kilometru min-nofsinhar ta' Calais, 305 kilometri mil-lbiċ ta' Brussell, 774 kilometru mit-tramuntana ta' Marsilja, 385 kilometru mill-grigal ta' Nantes u 135 kilometru mix-xlokk ta' Rouen.[21] Pariġi tinsab fl-ark tat-tramuntana tax-xmara Seine u tinkludi żewġ gżejjer, l-Île Saint-Louis u l-Île de la Cité, l-akbar waħda, kif ukoll parti qadima tal-belt. Il-bokka tax-xmara fuq il-Kanal Ingliż (La Manche), stabbilit xi 8000 sena QK, huwa madwar 375 km l-isfel mill-belt. Il-belt hija mifruxa fil-wisa' fuq iż-żewġ xtut tax-xmara.[22] Jekk inħarsu lejha kollha, il-belt hija relattivament ċatta, u l-aktar żona baxxa hija 35 m 'l fuq mil-livell baħar. Pariġi għandha diversi għoljiet prominenti, l-ogħla waħda hija l-Montmartre li hi għolja 130 metru. Montmartre kisbet isimha mill-martirju ta' San Dijoniżju, l-ewwel isqof ta' Pariġi, fuq il-Mons Martyrum, "l-Għolja tal-Martri", fil-250.

Barra l-parkijiet periferiċi ta' Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes, Pariġi tkopri erja ovali ta' madwar 87 km², imdawra bil-Boulevard Périphérique, triq ta' 35 km li tagħmel ċirku madwar il-belt. Fl-1860, l-aħħar annessjoni importanti tat-territorji ta' madwar, mhux biss tatha il-forma li għandha iżda ħolqot ukoll spiral li jdur skont l-arloġġ magħmul minn 20 arrondissements. Fl-1860 kellha żona ta' 78 km², u fl-1920 il-limiti tal-belt tkabbru bi ftit għal 86.9 km². Fl-1929, il-parkijiet forestiċi, il-Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes ġew uffiċjalment annessi mal-belt, biex b'hekk iż-żona kibret għal 105 km².[23] Iż-żona metropolitana tal-belt hija 2,300 km² (890 mi kw).[22]

Klima[immodifika | immodifika s-sors]

Il-ħarifa f'Pariġi

Pariġi għandha klima oċeanika Ewropea tal-Punent tipika li hija affettwata mill-Kurrent Atlantiku tat-Tramuntana. Il-klima ġenerali matul is-sena hi moderata bix-xita spissa.[24] Il-ġranet tas-sajf huma normalment sħan u pjaċevoli b'temperaturi medji bejn 15 u 25 °C (59 u 77 °F) u ammont sewwa ta' xemx. Kull sena, hemm ftit jiem fejn it-temperatura togħla 'l fuq minn 32 °C (90 °F). Saħansitra f'ċertu snin kien hemm perjodi twal ta' temp b'sajf aħrax, bħall-mewġa ta' sħana tal-2003 meta t-temperaturi qabżu it-30 °C (86 °F) għal ġimgħat twal, kif ukoll l-40 °C (104 °F) f'ċertu jiem. Aktar reċentement, it-temperatura medja għal Lulju-2011 kienet 17.6 °C (63.7 °F), b'temperatura medja minima ta' 12.9 °C (55.2 °F) u b'temperatura medja massima ta' 23.7 °C (74.7 °F).

Bħala medja, ir-rebbiegħa u l-ħarifa jkollhom jiem moderati u ljieli friski, imma variabbli u mhux stabbli. Ħaġa li ma tistennihiex, spiss ikun hemm temp sħun jew frisk, fiż-żewġ staġuni.[25] Fix-xitwa, il-klima nieqsa mix-xemx; il-ġranet kisħin imma ġeneralment ogħla mit-temperatura tal-iffriżar b'temperaturi ta' madwar 7°C (45°F).[26] Madankollu billejl mhux rari li jkun hemm ġlata ħafifa, it-temperatura tinżel iżjed baxx minn 5°C (9°F) taħt iż-0°C (32°F) għal ftit jiem fis-sena. Tagħmel il-borra kull sena, iżda rari li tibqa' fl-art. Fil-belt kultant ikun hemm burraxka ta' borra ħafifa imma din ma tinġabarx.[27]

Pariġi għandha preċipitazzjoni annwali medja ta' 652 mm, u jkollha xita ħafifa mifruxa sewwa mas-sena. Madankollu l-belt hija magħrufa għall-ħalbiet ta' xita qawwija li jkun hemm kultant. L-ogħla temperatura rreġistrata hija ta' 40.4°C (104.7°F) (28 ta' Lulju 1948), u l-anqas hija ta' −23.9°C (−11.0°F) (10 ta' Diċembru 1879).[28]

Amministrazzjoni[immodifika | immodifika s-sors]

Gvern[immodifika | immodifika s-sors]

Matul kważi l-istorja twila kollha tal-belt, ħlief għal xi ftit perjodi qosra, Pariġi kienet iggvernata direttament mir-rappreżentanti tar-reijiet, imperaturi, jew preżidenti ta' Franza. Il-belt ma kinitx moghtija awtonomija muniċipali mill-Assemblea Nazzjonali sal-1974. L-ewwel sindku elett modern ta' Pariġi kien Jacques Chirac, dan ġie elett fl-20 ta' Marzu 1977, u kien l-ewwel sindku tal-belt mill-1793. Bħalissa s-sindku hu Anne Hidalgo, soċjalista li ġiet eletta fil-5 ta' April 2014.[29]

Is-sindku ta' Pariġi huwa elett b'mod indirett mill-votanti Pariġini; il-votanti ta' kull arrondissement jaħtru l-Conseil de Paris (Kunsill ta' Pariġi), magħmul minn 163 membru. Kull arrondissement għandhu numru ta' membri li jiddependi fuq il-popolazzjoni tiegħu, minn 10 membri għal kull wieħed mill-inqas arrondissement popolat (1 sa 9) sas-36 membru għall-aktar arrondissement popolat (il-15). Il-membri tal-kunsill eletti jagħżlu s-sindku. Xi kultant il-kandidat li jirċievi l-aktar voti mill-belt kollha ma jintgħażilx jekk il-kandidat l-ieħor ikun rebaħ l-appoġġ tal-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Is-sindku Bertrand Delanoë (2001-2014) ġie elett minn minoranza ta' votanti tal-belt biss, iżda kellu l-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Wara l-elezzjoni, il-kunsill għandu rwol aktar passiv fil-gvern tal-belt; huwa jiltaqa' biss darba fix-xahar. Il-kunsill attwali huwa maqsum bejn koalizzjoni tax-xellug ta' 91 membri, inklużi s-soċjalisti, komunisti, ħodor, u x-xellug estrem; u 71 membri taċ-ċentru lemini, kif ukoll ftit mill-membri mill-partiti ż-żgħar.[30]

Kull wieħed mill-20 arrondissements ta' Pariġi għandu muniċipju u kunsill elett direttament (conseil d'arrondissement), li mbagħad, itellgħu sindku ta' arrondissement. Il-kunsill ta' kull arrondissement huwa magħmul minn membri tal-Conseil de Paris u membri oħra li jservu biss fuq il-kunsill tal-arrondissement. In-numru ta' sindki deputati f'kull arrondissement ivarja skond il-popolazzjoni tiegħu. B'kollox hemm 20 sindku ta' arrondissement u 120 sindku deputati.

Il-baġit tal-belt għall-2013 kienet €7.6 biljun, li 5.4 biljun minnhom marru għall-amministrazzjoni tal-belt, filwaqt €2.2 biljun l-oħra, marru għall-investiment. L-akbar parti tal-baġit (38 fil-mija) marret għall-akkomodazzjoni pubblika u l-proġetti urbaniċi; 15 fil-mija għat-toroq u t-trasport; 8 fil-mija għall-iskejjel (li huma fil-parti l-kbira finanzjati mill-baġit statali); 5 fil-mija għall-parkijiet u l-ġonna; u 4 fil-mija għall-kultura. Is-sors ewlieni ta' dħul għall-belt hija taxxa diretta (35 fil-mija), supplimentata minn 13 fil-mija tat-taxxa tal-proprjetà immobbli, 19 fil-mija tal-baġit ġejja minn trasferiment mill-gvern nazzjonali.[31]

In-numru tal-impjegati jew aġenti tal-belt, kiber minn 40,000 fl-2000 għal 73,000 fl-2013. Id-dejn tal-belt kiber minn €1.6 biljun fl-2000 għal 3.1 biljuni fl-2012.[32] Minħabba d-dejn kbir u dejjem jikber, il-klassifikazzjoni tal-bond tal-belt niżlet minn AAA għal AA+ fis-snin 2012 u 2013. F'Settembru 2014, is-sindku Hidalgo ħabret li l-belt se jkollha żbilanċ fil-baġit ta' €400 miljun, l-aktar minħabba tnaqqis fl-appoġġ mill-gvern nazzjonali.[33]

Mappa tal-Metropoli ta' Grand Paris (Métropole du Grand Paris) b'131 komuni fil-madwar.

Il-Metropoli ta' Grand Paris[immodifika | immodifika s-sors]

Il-Métropole du Grand Paris, jew il-Metropoli ta' Grand Paris, formalment se tibda teżisti fl-1 ta' Jannar, 2016.[34] Dan il-proġett hu struttura amministrattiva għall-kooperazzjoni bejn il-belt ta' Pariġi u s-subborgi qrib tagħha. Dan jinkludi il-Belt ta' Pariġi, il-komuni, u l-bliet tat-tliet dipartimenti tas-subborgi ta' madwar; Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis u Val-de-Marne; kif ukoll seba' komuni fis-subborgi ta' barra, inklużi Argenteuil f'Val d'Oise u Paray-Vieille-Poste f'Essonne, li ġew miżjuda biex jinkludu l-ajruporti ewlenin ta' Pariġi. Il-Metropoli se tkopri 814 kilometru kwadru u se jkollha popolazzjoni ta' 6.945 miljun ruħ. [35][36]

L-istruttura l-ġdida se tkun amministrata minn Kunsill Metropolitan ta' 210 membri, mhux eletti b'mod dirett, iżda magħżula mill-kunsilli membri tal-komuni. Finalment, il-kompetenzi bażiċi se jinkludu l-ippjanar urban, l-akkomodazzjoni, u l-protezzjoni tal-ambjent.[37] Il-Grand Paris se jkollha il-kwartieri ġenerali f'rue Leblanc fil-15-il arrondissement ta' Pariġi.[38] L-ewwel president tal-kunsill metropolitan se jkun elett fit-22 ta' Jannar, 2016.[39]

Gvern reġjonali[immodifika | immodifika s-sors]

Ir-Reġjun ta' Île de France, li jinkludi Pariġi u komunitajiet tal-madwar, huwa ggvernat mill-Kunsill Reġjonali. Ir-reġjun għandhu l-kwartieri tiegħu fis-7 arrondissement ta' Pariġi. Huwa magħmul minn 209 membri li jirrappreżentaw il-komuni differenti fi ħdan ir-reġjun. Fil-15 ta' Diċembru, 2015, lista ta' kandidati tal-Unjoni tad-Dritt u koalizzjoni ta' partiti ċentrali u lemini, immexxija minn Valerie Pecresse, rebħu l-elezzjoni reġjonali b'mod restrittiv, billi għelbu l-koalizzjoni tas-soċjalisti u l-ekoloġisti. Is-soċjalisti kienu ggvernaw ir-reġjun għal sbatax-il sena. Fl-2016, il-kunsill reġjonali l-ġdid se jkollhu 121 membru mill-Unjoni tad-Dritt, 66 mill-Unjoni tax-Xellug u 22 mill-Front Nazzjonali estrem lemini. [40]

Gvern nazzjonali[immodifika | immodifika s-sors]

Peress li l-belt hija l-kapitali ta' Franza, Pariġi hija s-sede tal-gvern nazzjonali. Għall-eżekuttiv, iż-żewġ uffiċjali prinċipali għandhom residenza uffiċjali kull wieħed, li jservu wkoll bħala uffiċċji tagħhom. Il-President tar-Repubblika Franċiża jirrisjedi fil-Palazz Élysée fit-8 arrondissement,[41] filwaqt li s-sede tal-Prim Ministru jinsab fil-Hôtel Matignon fis-7 arrondissement.[42] Il-ministeri tal-gvern jinsabu fil-partijiet differenti tal-belt; ħafna minnhom jinsabu fis-7 arrondissement, viċin il-Matignon.

Iż-żewġ djar tal-Parlament Franċiż jinsabu fuq ix-Xatt tax-Xellug. Id-dar ta' fuq, is-Senat, jiltaqa fil-Palais du Luxembourg fis-6 arrondissement, filwaqt li d-dar t'isfel, li hija l-aktar importanti, l-Assemblée Nationale, tiltaqa' fil-Palais Bourbon fis-7 arrondissement. Il-President tas-Senat, it-tieni l-ogħla uffiċjal pubbliku fi Franza (wara l-President tar-Repubblika), jirrisjedi fil-"Petit Luxembourg", palazz żgħir anness mal-Palais du Luxembourg.[43]

Il-Palais Royal, residenza tal-Conseil d'État

L-ogħla qrati ta' Franza jinsabu f'Pariġi. Il-Qorti tal-Kassazzjoni, l-ogħla qorti fl-ordni ġudizzjarja, dan jirrevedi kawżi kriminali u ċivili, huwa allokat fil-Palais de Justice fl-Île de la Cité,[44] filwaqt li l-Kunsill tal-Istat, li jipprovdi pariri legali lill-eżekuttiv u jaġixxi bħala l-ogħla qorti fl-ordni amministrattiva, jiġġudika l-litigazzjoni kontra entitajiet pubbliċi, huwa allokat fil-Palais-Royal fl-1 arrondissement.[45] Il-Kunsill Kostituzzjonali, huwa korp konsultattiv b'awtorità dwar il-kostituzzjonalità tal-liġijiet u d-digrieti tal-gvern, huwa jiltaqa wkoll fil-Palais Royal.[46]

Pariġi u r-reġjun tagħha jospitaw l-kwartieri ġenerali ta' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali inklużi l-UNESCO, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, il-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali, il-Klabb ta' Pariġi, l-Aġenzija Spazjali Ewropea, l-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija, l-Organisation internationale de la Francophonie, l-Istitut Ewropew għall-Istudji tas-Sigurtà, il-Bureau Internazzjonali tal-Piżijiet u l-Kejl, il-Bureau tal-Ekspożizzjonijiet Internazzjonali u l-Federazzjoni Internazzjonali tad-Drittijiet tal-Bniedem.

Skond il-motto "Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi";[47][48] l-unika belt tewmija ta' Pariġi hija Ruma, għalkemm Pariġi għandha ftehim ta' sħubija ma' ħafna bliet oħra madwar id-dinja.[47]

Forza tal-Pulizija[immodifika | immodifika s-sors]

Uffiċjali tal-Pulizija Nazzjonali f'Pariġi

Is-sigurtà ta' Pariġi hija prinċipalment ir-responsabbiltà tal-Prefettura tal-Pulizija ta' Pariġi, sottodiviżjoni tal-Ministeru tal-Intern ta' Franza. Hi tissorvelja l-unitajiet tal-Pulizija Nazzjonali li jgħassu l-belt u t-tliet dipartimenti viċinati. Hija wkoll responsabbli biex tipprovdi servizzi ta' emerġenza. Hemm 30,200 uffiċjal taħt il-prefettura, u flotta ta' aktar minn 6,000 vettura, inklużi l-karozzi tal-pulizija, muturi, trakkijiet tan-nar, dgħajjes u ħelikopters. Minbarra r-responsabbiltajiet tal-pulizija tradizzjonali, il-pulizija lokali timmonitorja l-għadd ta' bejgħ bl-iskont miżmum minn ħwienet kbar u wara jivverifikaw, matul il-vaganzi tas-sajf, talanqas furnar wieħed ikun miftuħ f'kull lokal. Il-pulizija nazzjonali għandha unità speċjali għall-kontroll tal-irvellijiet u kontroll tal-folla u s-sigurtà tal-bini pubbliku, imsejħa Compagnies Républicaines de Sécurité (CRS), unità li ffurmat fl-1944 eżatt wara l-liberazzjoni ta' Franza. Vannijiet tal-aġenti CRS jidhru spiss fiċ-ċentru tal-belt meta jkun hemm dimostrazzjonijiet u avvenimenti pubbliċi.

Il-pulizija huma appoġġjati mill-Gendarmerie nationale, fergħa tal-Forzi Armati ta' Franza, għalkemm issa, l-operazzjonijiet tal-pulizija huma ssorveljati mill-Ministeru tal-Intern. Il-kepis tradizzjonali tal-gendarmes ġew sostitwiti mill-kapep fl-2002, u l-forza immodernizzat, għalkemm il-kepis għadhom jintlibsu f'okkażżjonijiet ċerimonjali.[49]

Il-kriminalità f'Pariġi hija simili ma ħafna bliet kbar. Il-kriminalità vjolenti hija relattivament rari fiċ-ċentru tal-belt.[50] Il-vjolenza politika hija rari, għalkemm dimostrazzjonijiet kbar ħafna jistgħu jseħħu f'Pariġi u fi bliet Franċiżi oħra simultanjament. Dawn id-dimostrazzjonijiet, normalment amministrati minn preżenza qawwija tal-pulizija, jistgħu jduru f'konfrontazzjoni u teskala l-vjolenza.[50]

Bliet imsieħba[immodifika | immodifika s-sors]

Kolonna ddedikata għall-Pariġi f'Ruma.

Sa mid-9 ta' April 1956, Pariġi hija esklussivament u reċiprokament tewmija biss ma:

(FR) Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.
(IT) Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi.
(EN) Only Paris is worthy of Rome; only Rome is worthy of Paris.
"Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi"[51][52]

Pariġi għandha patt ta' ħbiberija u koperazzjoni ma:

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ Évolution de la population au 1er janvier 2014. INSEE
  2. ^ INSEE. (fr) Séries historiques des résultats du recensement - Aire urbaine de Paris (001)
  3. ^ INSEE. (fr) Séries historiques des résultats du recensement - France
  4. ^ Bħala ċiviltà ewlenija f'salib it-toroq, Pariġi kienet irrappreżentata 22 darba fil-Fieri Dinjija u fl-ekspożizzjonijiet sa mill-1798
  5. ^ Busiest Subways
  6. ^ Il-kelma kienet x'aktarx maħluqa mill-Pariġini tal-klassi popolari t'isfel li tkellmu *argot*, Imbagħad *parigot* kienet użata b'mod provokanti barra r-reġjun Pariġin u barra minn Franza kienet tfisser Parisians b'mod ġenerali.
  7. ^ Massacre of Saint Bartholomew's Day. Encyclopedia Britannica Online
  8. ^ Dan Franck, Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art, Grove Press, 2003, ISBN 080219740X
  9. ^ William A. Shack, Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars, University of California Press, 2001. ISBN 9780520225374,
  10. ^ The Surreal World of Salvador Dalí. Smithsonian Magazine, April 2005
  11. ^ Goebel, Anti-Imperial Metropolis.
  12. ^ Kim Willsher. France remembers Algerian massacre 50 years on. The Guardian
  13. ^ . Le Moniteur, 19 ta' Ġunju 2013
  14. ^ John , Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris', The Independent, 29 ta' April 2009.
  15. ^ €26.5bn Grand Paris metro expansion programme confirmed. Railway Gazette International, 12 ta' Marzu 2013
  16. ^ (Franċiż) Le Metro du Grand Paris. Site of Grand Paris Express
  17. ^ (Franċiż) Attentats terroristes : les questions que vous nous avez le plus posées. Le Monde, 15 ta' Jannar 2015
  18. ^ . Le Figaro, 11 ta' Jannar 2015
  19. ^ Islamic State claims Paris attacks that killed 127, 2015-11-14.
  20. ^ Le Monde on-line, 10:15 14 ta' Novembru
  21. ^ Google Maps, 6 ta' Lulju 2013
  22. ^ a b Paris. Encyclopedia Britannica Online
  23. ^ Mairie de Paris. . Paris.fr, 15 ta' Novembru 2007
  24. ^ Klima. Paris.com
  25. ^ Klima. Parisinfo.com
  26. ^ Paris in the Winter. Goparisabout.com
  27. ^ Temp fi Franza. GoFrance.about.com
  28. ^ (Franċiż) Géographie de la capitale – Le climat. Institut National de la Statistique et des Études Économiques, Paris.fr
  29. ^ Anne Hidalgo is new Mayor of Paris. City of Paris
  30. ^ List of members of the Council of Paris. City of Paris
  31. ^ (Franċiż) Projet de Budget Primitif. Maire de Paris, 2014
  32. ^ Les Echos, 16 ta' Ġunju 2014.
  33. ^ Municipales : Anne Hidalgo vous promet 200 millions de déficit en plus dès 2015. Economie matin, 28 ta' Marzu 2014
  34. ^ (Franċiż) Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales. Legifrance
  35. ^ (Franċiż) Décret n° 2015-1212 du 30 septembre 2015 constatant le périmètre fixant le siège et désignant le comptable public de la métropole du Grand Paris. Legifrance
  36. ^ (Franċiż) The Metropole of Grand Paris will see the day on 1 January 2016. Le Moniteur, 17 ta' Lulju 2015
  37. ^ (Franċiż) Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales. Legifrance
  38. ^ (Franċiż) The Metropole of Grand Paris will see the day on 1 January 2016. Le Moniteur, 17 ta' Lulju 2015
  39. ^ (Franċiż) Grand Paris : André Santini prépare sa candidature. Le Journal du Grand Paris
  40. ^ Ile-de-France Region official site. Results of 2015 Regional Elections
  41. ^ Le Palais de L'Élysée et son histoire. Elysee.fr
  42. ^ Matignon Hotel. Embassy of France, Washington, 1 ta' Diċembru 2007
  43. ^ (Franċiż) Le "Petit Luxembourg". Senat.fr
  44. ^ (Franċiż) Introduction. Cour de Cassation
  45. ^ (Franċiż) Histoire & Patrimoine. Conseil d'Etat
  46. ^ (Franċiż) Le siège du Conseil constitutionnel. Conseil Constitutionnel, 16 ta' Settembru 2011
  47. ^ a b International relations: special partners (arkivjat mill-URL oriġinali nhar il-25 ta' Diċembru 2008)
  48. ^ Twinning with Rome. Mairie de Paris
  49. ^ Gendarmerie. Gendarmerie.interieur.gouv.fr
  50. ^ a b U.S. Dipartiment ta' Stat, Uffiċċju tal-Affarijiet Konsulari, u Sigurtà
  51. ^ Twinning with Rome. Aċċess tal-URL: 27 ta' Mejju 2010.
  52. ^ Les pactes d'amitié et de coopération. Aċċess tal-URL: 14 ta' Ottubru 2007.

Ħoloq esterni[immodifika | immodifika s-sors]

Koordinati: 48°51′24″N 2°21′03″E / 48.85667°N 2.35083°E / 48.85667; 2.35083