Napuljun III
| Dan l-artiklu għandu bżonn jiġi wikifikat biex jaqbel mal-istandard tal-Wikipedija. B'mod partikolari, dan l-artiklu huwa nieqes minn referenzi għal sorsi esterni li jivverifikaw il-fatti u perspettivi dwar is-suġġett. Jekk jogħġbok għin biex ittejjeb dan l-artiklu skont il-konvenzjonijiet tal-Wikipedija. |
Napuljun III kien in-neputi ta' Napuljun I ta' Franza, magħruf ukoll bħala Napuljun il-Kbir (Napoleon the Great). Huwa twieled fil-belt ta' Pariġi, fl-1808 u miet f'Chislehurst (Kent), fl-Ingilterra, fl-1873.

Napuljun III
[immodifika | immodifika s-sors]Napuljun III, imwieled Charles-Louis Napoléon Bonaparte (Pariġi, 20 ta’ April 1808 – Chislehurst, l-Ingilterra, 9 ta’ Jannar 1873), kien l-ewwel President tar-Repubblika Franċiża, mill-1848 sal-1852, u Imperatur tal-Franċiżi mill-1852 sal-1870. Kien neputi ta’ Napuljun Bonaparte u l-aħħar monarka li ħakem lil Franza. Il-perjodu imperjali tiegħu, magħruf bħala t-Tieni Imperu Franċiż, kien ikkaratterizzat minn modernizzazzjoni ekonomika, trasformazzjoni urbana u politika barranija attiva. Ir-reġim tiegħu beda bħala sistema awtoritarja u gradwalment introduċa riformi liberali. Il-ħakma tiegħu ntemmet wara t-telfa Franċiża fil-Gwerra Franko-Prussjana u l-qbid tiegħu f’Sedan fl-1870.
Tfulija u sfond familjari
[immodifika | immodifika s-sors]Charles-Louis Napoléon Bonaparte twieled f’Pariġi fi żmien l-Ewwel Imperu Franċiż. Missieru kien Louis Bonaparte, ħu Napuljun I u Re tal-Olanda, filwaqt li ommu kienet Hortense de Beauharnais, bint Joséphine de Beauharnais mill-ewwel żwieġ tagħha. Għalhekk, minn naħa ta’ missieru kien neputi tal-imperatur, u minn naħa ta’ ommu kien marbut ukoll mal-familja tal-imperatriċi Joséphine.
Wara l-waqgħa ta’ Napuljun I, Louis-Napoléon għadda parti kbira minn tfulitu u żgħożitu barra minn Franza. Għex prinċipalment fl-Iżvizzera u rċieva parti mill-edukazzjoni tiegħu f’Augsburg, fil-Ġermanja. It-trobbija tiegħu kienet influwenzata mill-memorja tal-imperu u mill-konvinzjoni li l-familja Bonaparte seta’ jerġa’ jkollha rwol politiku fi Franza.
Bħala żagħżugħ, ħa interess fil-politika Taljana u pparteċipa f’attivitajiet rivoluzzjonarji flimkien ma’ ħuh Napoléon-Louis. Il-mewt ta’ ħuh fl-1831 u dik ta’ Napuljun II, iben Napuljun I, fl-1832 saħħew il-pożizzjoni tiegħu fost dawk li kienu jittamaw fir-restawr tal-ħakma Bonapartista.
Tentattivi bikrin biex jikseb il-poter
[immodifika | immodifika s-sors]Qabel ma kiseb kariga eletta, Louis-Napoléon ipprova jieħu l-poter permezz ta’ azzjoni militari. Fl-1836, fittex li jikseb l-appoġġ tal-gwarniġjon ta’ Strasbourg għal rewwixta kontra l-monarkija ta’ Louis-Philippe. It-tentattiv falla u ntbagħat fl-eżilju fl-Istati Uniti. Aktar tard irritorna lejn l-Ewropa u għex ukoll fl-Ingilterra.
Fl-1840 għamel tentattiv ieħor, din id-darba f’Boulogne, fejn niżel ma’ grupp żgħir ta’ sostenituri. Lanqas din l-inizjattiva ma kisbet l-appoġġ militari meħtieġ. Ġie arrestat, ikkundannat għal priġunerija perpetwa u miżmum fil-fortizza ta’ Ham.
Matul il-priġunerija kompla jikteb dwar il-politika, l-ekonomija u l-problemi soċjali. Fl-1844 ippubblika L’Extinction du paupérisme, xogħol dwar il-faqar u l-mezzi biex jitnaqqas. Fl-1846 ħarab minn Ham u mar lura l-Ingilterra. Minkejja l-fallimenti tiegħu, baqa’ jippromwovi l-kawża Bonapartista u jħejji ruħu għal opportunità politika ġdida.
President tat-Tieni Repubblika
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-Rivoluzzjoni ta’ Frar 1848 temmet il-monarkija ta’ Louis-Philippe u wasslet għat-twaqqif tat-Tieni Repubblika Franċiża. Dawn l-iżviluppi ppermettew lil Louis-Napoléon jirritorna għall-ħajja politika fi Franza. Wara li ġie elett għall-Assemblea Kostitwenti, ikkontesta l-elezzjoni presidenzjali tal-10 ta’ Diċembru 1848 u rebaħha b’maġġoranza kbira.
Is-suċċess tiegħu kien marbut mal-popolarità tal-isem Bonaparte u mal-wegħda ta’ ordni wara xhur ta’ taqlib. Għal parti mill-elettorat, kien jirrappreżenta l-prestiġju nazzjonali; għal oħrajn, kien figura li setgħet tipproteġi l-proprjetà u l-istabbiltà soċjali.
Madankollu, il-presidenza tiegħu żviluppat f’kunflitt mal-Assemblea Leġiżlattiva. Il-kostituzzjoni ma kinitx tippermettilu jiġi elett mill-ġdid immedjatament wara t-tmiem tal-mandat tiegħu. Meta t-tentattivi biex tinbidel din ir-regola ma rnexxewx, beda jipprepara biex iżomm il-poter permezz ta’ kolp ta’ stat.
Il-kolp ta’ stat u t-twaqqif tat-Tieni Imperu
[immodifika | immodifika s-sors]Fit-2 ta’ Diċembru 1851, Louis-Napoléon wettaq kolp ta’ stat, xolja l-Assemblea u ordna l-arrest ta’ avversarji politiċi. Id-data kellha tifsira simbolika, billi kienet l-anniversarju tal-inkurunazzjoni ta’ Napuljun I u tar-rebħa tiegħu f’Austerlitz. Ir-reżistenza għall-kolp ta’ stat ġiet imrażżna, u l-gvern ikkonsolida l-kontroll tiegħu fuq il-pajjiż.
Il-kostituzzjoni l-ġdida ta’ Jannar 1852 ikkonċentrat is-setgħa eżekuttiva f’idejn il-president. Wara plebixxit ieħor dwar ir-restawr tal-imperu, fit-2 ta’ Diċembru 1852 Louis-Napoléon ġie pproklamat Imperatur tal-Franċiżi.
Huwa adotta l-isem Napuljun III biex jenfasizza l-kontinwità dinastika ma’ Napuljun I u jirrikonoxxi lil iben dan tal-aħħar bħala Napuljun II. It-titlu kien għalhekk parti mill-mod kif ir-reġim ippreżenta ruħu bħala restawr tal-imperu preċedenti.
Żwieġ u familja
[immodifika | immodifika s-sors]F’Jannar 1853, Napuljun III iżżewweġ lil Eugénie de Montijo, nobbli Spanjola. Iċ-ċerimonja ċivili saret fid-29 ta’ Jannar, filwaqt li dik reliġjuża saret l-għada fil-Katidral ta’ Notre-Dame f’Pariġi. Fl-1856 twieled binhom, Louis-Napoléon, magħruf bħala l-Prinċep Imperjali.
It-twelid ta’ iben kellu importanza politika, billi pprovda eredi għat-tron u saħħaħ it-tama li d-dinastija Bonaparte setgħet tibqa’ fil-poter. Il-ħajja tal-familja imperjali u ċ-ċerimonji tal-qorti ntużaw ukoll biex isaħħu l-prestiġju tal-monarkija. Il-palazz ta’ Compiègne kien wieħed miċ-ċentri ewlenin tal-ħajja tal-qorti matul dan il-perjodu.
Il-ħakma awtoritarja
[immodifika | immodifika s-sors]L-ewwel fażi tat-Tieni Imperu kienet ibbażata fuq il-poter personali tal-imperatur. Napuljun III għażel il-ministri tiegħu, filwaqt li s-Senat kien magħmul minn membri maħtura. Il-Korp Leġiżlattiv kien elett, iżda inizjalment kellu setgħat limitati u ma setax jipproponi liġijiet minn jeddu.
Il-gvern ikkontrolla l-istampa u l-attività politika, u l-oppożizzjoni Repubblikana u monarkika kellha diffikultà biex torganizza ruħha. Fl-istess ħin, ir-reġim uża l-elezzjonijiet u l-plebixxiti biex juri li kellu l-appoġġ popolari.
Din is-sistema għaqqdet elementi ta’ sovranità popolari ma’ kontroll qawwi mill-eżekuttiv. Il-vot tal-irġiel baqa’ parti mill-istruttura politika, iżda l-possibbiltà ta’ kompetizzjoni ħielsa kienet imrażżna mill-intervent tal-awtoritajiet u mir-restrizzjonijiet fuq id-dibattitu pubbliku.
Modernizzazzjoni ekonomika u soċjali
[immodifika | immodifika s-sors]Il-ħakma ta’ Napuljun III kienet perjodu ta’ espansjoni ekonomika. Il-gvern inkoraġġixxa l-iżvilupp tal-ferroviji, it-titjib tal-komunikazzjonijiet u l-investiment fl-industrija. It-tkabbir tan-netwerk ferrovjarju għen biex jgħaqqad ir-reġjuni Franċiżi, jiffaċilita t-trasport tal-prodotti u jkabbar is-suq nazzjonali.
Is-settur bankarju wkoll żviluppa. Fost l-istituzzjonijiet li twaqqfu matul dan iż-żmien kien hemm Crédit Lyonnais u Société Générale. Id-disponibbiltà tal-kreditu appoġġat proġetti industrijali u xogħlijiet pubbliċi.
Fl-1860, Franza kkonkludiet trattat kummerċjali mal-Gran Brittanja li naqqas diversi ostakli għall-kummerċ. Din il-politika kienet maħsuba biex tistimula l-attività ekonomika, iżda ltaqgħet ma’ oppożizzjoni minn produtturi li kienu jibżgħu mill-kompetizzjoni barranija. Il-benefiċċji tat-tkabbir ma tqassmux bl-istess mod fost il-popolazzjoni, u l-kundizzjonijiet tal-ħaddiema baqgħu kwistjoni politika importanti.
Fl-1864, il-liġi neħħiet ir-reat tal-koalizzjoni tal-ħaddiema u fetħet it-triq għal strajks taħt ċerti kundizzjonijiet. Din kienet bidla sinifikanti fir-relazzjonijiet bejn l-istat u l-ħaddiema.
It-trasformazzjoni ta’ Pariġi
[immodifika | immodifika s-sors]Wieħed mill-proġetti l-aktar magħrufa tar-renju tiegħu kien it-tiġdid ta’ Pariġi, imwettaq taħt Georges-Eugène Haussmann. Il-programm biddel partijiet kbar tal-belt permezz ta’ toroq wesgħin, spazji pubbliċi u infrastruttura ġdida.
Ix-xogħlijiet kienu maħsuba biex itejbu ċ-ċirkolazzjoni, is-sanità u l-kundizzjonijiet tal-ħajja urbana. It-titjib fil-provvista tal-ilma u fid-drenaġġ kien parti importanti minn dan il-proċess. Inħolqu wkoll parks u żoni ta’ rikreazzjoni.
Madankollu, it-trasformazzjoni kienet tinvolvi t-twaqqigħ ta’ bini eżistenti u ċ-ċaqliq ta’ residenti. Għalhekk, il-proġett kellu konsegwenzi soċjali flimkien mal-benefiċċji infrastrutturali tiegħu. Il-forma urbana li ngħatat lil Pariġi matul it-Tieni Imperu baqgħet waħda mill-aktar wirtijiet viżibbli tal-ħakma ta’ Napuljun III.
Il-politika barranija u l-Gwerra tal-Krimea
[immodifika | immodifika s-sors]Napuljun III fittex li jsaħħaħ il-pożizzjoni internazzjonali ta’ Franza u jbiddel l-ordni Ewropew li kien ġie stabbilit wara t-telfa ta’ Napuljun I fl-1815. Il-politika tiegħu kienet tinkludi l-kooperazzjoni mal-Gran Brittanja, appoġġ selettiv għall-movimenti nazzjonali u espansjoni kolonjali.
Fil-Gwerra tal-Krimea, Franza ġġieldet flimkien mal-Gran Brittanja u l-Imperu Ottoman kontra r-Russja. Il-kunflitt żied il-prestiġju diplomatiku tal-imperatur, u l-Kungress ta’ Pariġi tal-1856 poġġa lil Franza fiċ-ċentru tan-negozjati Ewropej.
Il-kooperazzjoni mal-Gran Brittanja kienet importanti wkoll għall-aċċettazzjoni internazzjonali tat-Tieni Imperu. Wara snin li fihom il-familja Bonaparte kienet assoċjata mal-kunflitti Ewropej tal-bidu tas-seklu, Napuljun III pprova jippreżenta lil Franza bħala parteċipant ewlieni fid-diplomazija tal-kontinent.