San Marino
Ir-Repubblika l-Iktar Serena ta' San Marino (
/ˌsæn məˈriːnoʊ/ (għajnuna·info); bit-Taljan: Serenissima Repubblica di San Marino) hi pajjiż fil-Muntanji Apennini. Dan il-pajjiż m'għandu l-ebda żbokk ta' baħar u jinsab totalment interkjuż mill-Italja. Bħala wieħed mill-mikrostati Ewropej, San Marino għandu l-iżgħar popolazzjoni mill-membri kollha tal-Kunsill tal-Ewropa.
San Marino hu l-eqdem stat sovran u repubblika kostituzzjonali fid-dinja. L-istat ġie stabbilit fit-3 ta' Settembru 301 grazzi għan-naġġar Marinu minn Rab, li kienet kolonja Rumana, li mar l-Italja fil-257 W.K. meta l-Imperatur Dijoklezjanu ħareġ digriet li kien jgħid li kellhom jerġgħu jinbnew is-swar tal-belt ta' Rimini li kienu twaqqgħu mill-pirati Liburni.[1]
Il-Kostituzzjoni ta' San Marino, li daħlet fis-seħħ fl-1600, hi l-eqdem kostituzzjoni fid-dinja li għadha fis-seħħ.[2]
San Marino jaqsam fruntiera ta’ 37 km mal-Italja.
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]Skont rakkonti leġġendarji li huma rreġistrati għall-ewwel darba sekli wara li hu ssuġġerit li għex, San Marinus telaq mill-gżira ta’ Rab fil-Kroazja ta’ llum ma’ ħabib ta’ ħajtu Leo, u mar fil-belt ta’ Rimini bħala ġebel tal-ġebel. Wara l-Persekuzzjoni Djokletjana wara l-priedki Kristjani tiegħu, ħarab lejn il-Monte Titano viċin, fejn bena knisja żgħira u b’hekk waqqaf dik li llum hija l-belt u l-istat ta’ San Marino.
Skont William Miller, dawn ir-rakkonti tal-oriġini ta’ San Marino “huma taħlita ta’ ħrejjef u mirakli, imma forsi fihom xi ħbub ta’ fatt”. L-ewwel evidenza storika għal komunità monastika f’San Marino tmur għas-seklu 5 jew 6 wara Kristu, meta monk jismu Ewgippu rreġistra li monk ieħor kien għex f’monasteru fl-inħawi. Fl-1291, San Marino appella lill-isqof ta’ Arezzo, Ildebrandino Guidi di Romena, kontra t-talbiet ta’ kontribuzzjoni mill-Vicario del Montefeltro. Il-ġurist Palamede di Rimini ddeċieda favur San Marino u rrikonoxxa l-eżenzjoni mit-taxxa tiegħu mit-talbiet tat-tribujiet ta’ Montefeltro. Fl-1296, meta Guglielmo Durante kien il-gvernatur tar-Romagna, Sammarinesi appella lill-Papa Bonifaċju VIII kontra t-talbiet ulterjuri mill-podestas Montefeltro dwar tributi. L-Abbati Ranieri di Sant'Anastasio kien inkarigat biex jiġġudika t-tilwima. Sar proċess twil bl-użu ta’ diversi xhieda u sorsi biex jiġi ddeterminat l-istatus ta’ eżenzjoni tat-taxxa ta’ San Marino. Il-verdett aktarx kien favur l-awtonomija ta’ San Marino, hekk kif aktar tard l-Istat ma ħallasx taxxi lill-Montefeltro.
Fl-1320, il-komunità ta’ Chiesanuova għażlet li tingħaqad mal-pajjiż. Fl-1463, San Marino tkabbar bl-inklużjoni tal-komunitajiet ta' Faetano, Fiorentino, Montegiardino, u Serravalle; minn dakinhar, il-fruntieri tal-pajjiż baqgħu ma nbidlux.
Fl-1503, Cesare Borgia, iben il-Papa Alessandru VI, okkupa r-Repubblika għal sitt xhur sakemm is-suċċessur ta’ missieru, il-Papa Ġulju II, intervjena u rrestawra l-indipendenza tal-pajjiż.
Fl-4 ta’ Ġunju 1543, Fabiano di Monte San Savino, neputi tal-Papa li kien aktar tard Ġulju III, ipprova jirbaħ ir-repubblika, iżda l-infanterija u l-kavalleria tiegħu fallew hekk kif intilfu f’ċpar dens, li s-Sammarinesi attribwixxu lil San Quirinus, li kien jum il-festa tiegħu.
Wara li d-Dukat ta’ Urbino ġie anness mill-Istati Papali fl-1625, San Marino sar imdawwar bl-istati papali. Dan wassal biex fl-1631 fittxet il-protezzjoni formali tal-Istati Papali, iżda dan qatt ma kien jammonta għal kontroll Papali de facto tar-repubblika.
Il-pajjiż kien okkupat fis-17 ta’ Ottubru 1739 mill-legat (gvernatur Papali) ta’ Ravenna, il-Kardinal Giulio Alberoni, iżda l-indipendenza ġiet restawrata mill-Papa Klement XII fil-5 ta’ Frar 1740, jum il-festa ta’ Sant’Agata, u wara saret patruna tar-repubblika.
L-avvanz tal-armata ta’ Napuljun fl-1797 ippreżenta theddida qasira għall-indipendenza ta’ San Marino, iżda l-pajjiż ġie salvat milli jitlef il-libertà tiegħu minn wieħed mir-reġenti tiegħu, Antonio Onofri, li rnexxielu jikseb ir-rispett u l-ħbiberija ta’ Napuljun. Minħabba l-intervent ta’ Onofri, Napuljun wiegħed, f’ittra lil Gaspard Monge, xjenzat u kummissarju tal-Gvern Franċiż għax-Xjenza u l-Arti, li jiggarantixxi u jipproteġi l-indipendenza tar-Repubblika, saħansitra offra li jestendi t-territorju tagħha skont il-bżonnijiet tagħha. L-offerta ġiet irrifjutata mir-reġenti, bil-biża’ ta’ ritaljazzjoni futura minn revanchism ta’ stati oħra.
Matul l-aħħar fażi tal-proċess tal-unifikazzjoni Taljana fis-seklu 19, San Marino serva bħala kenn għal ħafna nies ippersegwitati minħabba l-appoġġ tagħhom għall-unifikazzjoni, inklużi Giuseppe Garibaldi u martu Anita. Garibaldi ħalla lil San Marino jibqa’ indipendenti. San Marino u r-Renju tal-Italja ffirmaw Konvenzjoni ta’ Ħbiberija fl-1862.
Il-gvern ta’ San Marino għamel lill-President tal-Istati Uniti Abraham Lincoln ċittadin onorarju. Huwa kiteb fi tweġiba, u qal li r-repubblika wriet li "gvern ibbażat fuq prinċipji repubblikani huwa kapaċi li jkun amministrat b'tali mod li jkun sigur u dejjiemi".
Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta l-Italja ddikjarat gwerra lill-Awstrija-Ungerija fl-24 ta’ Mejju 1915, San Marino baqgħet newtrali u l-Italja adottat ħarsa ostili tan-newtralità Sammarinese, billi tissuspetta li San Marino jista’ jospita spiji Awstrijaċi li setgħu jingħataw aċċess għall-istazzjon radjotelegrafiku l-ġdid tagħha. L-Italja ppruvat twaqqaf bil-forza stakkament ta’ Carabinieri fir-repubblika u mbagħad taqta’ l-linji tat-telefon tar-repubblika meta ma aċċettax. Żewġ gruppi ta’ għaxar voluntiera ngħaqdu mal-forzi Taljani fil-ġlied fuq il-front Taljan, l-ewwel bħala ġellieda u t-tieni bħala korp mediku li jopera sptar tal-kamp tas-Salib l-Aħmar. L-eżistenza ta’ dan l-isptar aktar tard wasslet biex l-Awstrija-Ungerija tissospendi r-relazzjonijiet diplomatiċi ma’ San Marino.
Wara l-gwerra, San Marino sofra minn rati għoljin ta’ qgħad u inflazzjoni, li wasslu għal tensjoni akbar bejn il-klassijiet inferjuri u medja. Dawn tal-aħħar, jibżgħu li l-gvern moderat ta’ San Marino kien se jagħmel konċessjonijiet lill-maġġoranza tal-klassi inferjuri, bdew juru appoġġ għall-Partit Faxxista Sammarinese (Partito Fascista Sammarinese, PFS), imwaqqaf fl-1922 u stilat fil-biċċa l-kbira fuq il-kontroparti Taljana tagħhom. Il-ħakma tal-PFS damet mill-1923 sal-1943, u matul dan iż-żmien ħafna drabi fittxew l-appoġġ mill-gvern faxxista ta’ Benito Mussolini fl-Italja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, San Marino baqa’ newtrali, għalkemm kien irrapurtat b’mod żbaljat f’artiklu fil-New York Times li kien iddikjara gwerra lir-Renju Unit fis-17 ta’ Settembru 1940. Il-gvern Sammariniż aktar tard bagħat messaġġ lill-gvern Ingliż fejn qal li fil-fatt ma kinux iddikjaraw gwerra.
Politika
[immodifika | immodifika s-sors]San Marino huwa stat indipendenti u l-eqdem repubblika li tiffunzjona kontinwament fid-dinja sa mit-twaqqif tagħha. Il-Kostituzzjoni tagħha, li tmur lura għall-1600, hija l-eqdem kostituzzjoni li għadha fis-seħħ illum.
Il-poter leġiżlattiv huwa f'idejn il-Kunsill il-Kbir u Ġenerali (Consiglio Grande e Generale), li s-sittin membru tiegħu jiġu eletti miċ-ċittadini kull ħames snin. Il-Kunsill japprova l-baġit tal-istat u jaħtar iż-żewġ Kaptani Reġent. Dawn iż-żewġ kaptani huma kapijiet ta' stat konġunti u jippresiedu l-Kungress tal-Istat (Congresso di Stato). Huma jservu termini ta' sitt xhur u jinħatru solennement darbtejn fis-sena, fl-1 ta' April u fl-1 ta' Ottubru. Jistgħu jiġu eletti għal tieni mandat, għalkemm dan huwa estremament rari. Xi wħud reġgħu lura fil-pożizzjoni wara perjodu ta' żmien.
Il-Kungress tal-Istat, immexxi mill-Kaptani Reġent, għandu s-setgħa eżekuttiva. Huwa magħmul minn għaxar Segretarji tal-Istat (Segretari di Stato).
Il-Kunsill tat-Tnax (Consiglio dei XII) jiġi elett mill-Kunsill Ġenerali l-Kbir għat-tul tal-leġiżlatura. Jikkostitwixxi l-quċċata tal-ġurisdizzjoni amministrattiva u l-ogħla awtorità legali tar-Repubblika.
Il-Kaptani Reġent, il-Kunsill Ġenerali l-Kbir, il-Kunsill tat-Tnax, u l-Kungress tal-Istat jiltaqgħu fl-istess post: il-Palazz Pubbliku ta' San Marino.
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-Repubblika ta’ San Marino (43° 56’ 06’’ N, 12° 26’ 56’’ E) tinsab fl-aktar ponta tal-lvant tal-muntanji Appennini. Il-pajjiż jmiss ma’ żewġ reġjuni Taljani: Emilia-Romagna lejn il-grigal u Marche lejn il-lbiċ.
It-territorju ta’ San Marino, bejn wieħed u ieħor kwadrilaterali fil-forma b’ġnub irregolari, huwa fil-parti l-kbira imħatteb ħafna. L-erja tiegħu hija ta’ 60.57 km², iżgħar minn ħafna bliet Ewropej ta’ daqs medju. It-tnax-il kilometru li jisseparaw l-estremitajiet tat-tramuntana u tan-nofsinhar tal-pajjiż huma ddominati mill-massiv imponenti tal-ġebla tal-ġir tal-Muntanja Titano (il-Blata ta’ Titan), li titla’ sa 739 metru. Il-belt ta’ San Marino tinsab f’riġlejn l-għolja tal-lbiċ tagħha.
Żewġ xmajjar ewlenin joriġinaw minn San Marino: l-Ausa u l-Fiumicello. Iż-żewġ xmajjar l-oħra, San Marino u Marano, sempliċement jgħaddu mill-gżira.
L-għoljiet weqfin tal-Muntanja Titano, bħall-pajsaġġi imħatteb l-oħra ta’ San Marino, huma miksija b’veġetazzjoni pjuttost densa, tipika tal-ekosistema Mediterranja. Hemm kemm foresti jwaqqgħu l-weraq, mimlija bl-aġġru u l-ballut, kif ukoll meddiet ta’ koniferi, partikolarment bosta arżnu. Fl-art baxxa u l-arbuxxelli tal-maquis, jippredominaw is-siġar tar-rand, tal-mirtu, tal-lavanda, tal-frawli u taż-żebbuġ.
Klima
[immodifika | immodifika s-sors]San Marino għandha klima subtropikali umda (Cfa fil-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen), li madankollu hija aktar ħafifa milli fuq il-kosta minħabba l-altitudni. Fis-sajf, it-temperaturi jvarjaw minn 20 sa 30 °C, u fix-xitwa minn -2 sa 10 °C. Madankollu, sjuf partikolarment sħan jistgħu jgħollu t-termometru għal 35 °C, u fix-xitwa t-temperaturi jistgħu jinżlu taħt il-5 °C, f'liema punt il-Muntanja Titano tista' tkun mgħottija bil-borra. Ix-xita għandha t-tendenza li tkun imqassma b'mod uniformi matul is-sena kollha, b'medja ta' 550 mm fis-sena.
Suddiviżjonijiet
[immodifika | immodifika s-sors]It-territorju ta’ San Marino huwa maqsum f’disa’ castelli (kastellanies ekwivalenti għall-komuni Franċiżi), li jsegwu l-konfini qodma tas-sinjuriji. Kull castello għandu kunsill elett mill-abitanti, il-Giunta, li l-presidenza tiegħu hija żgurata minn "kaptan" (Capitano) elett kull ħames snin.
| Castello | Kodiċi postali |
|---|---|
| Belt ta' San Marino | 47890 |
| Acquaviva | 47892 |
| Borgo Maggiore | 47893 |
| Chiesanueva | 47894 |
| Domagnano | 47895 |
| Faetano | 47896 |
| Fiorentino | 47897 |
| Montegiardino | 47898 |
| Serravalle | 47899
47891 |
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]It-territorju ta’ San Marino huwa primarjament iffukat fuq l-agrikoltura u l-forestrija, li jikkostitwixxu l-biċċa l-kbira tar-riżorsi naturali tiegħu; madankollu, iż-żewġ setturi qed jonqsu minħabba t-tkabbir tal-popolazzjoni. Iċ-ċereali, l-għeneb, iż-żebbuġ, u l-frott huma fost l-uċuħ tar-raba’ kkultivati. It-trobbija tal-bhejjem hija prinċipalment ikkonċentrata fuq il-baqar u l-ħnieżer.
Sal-1960ijiet, l-abitanti ta’ San Marino kienu jgħixu primarjament mill-agrikoltura, it-trobbija tal-bhejjem, u t-tħaddim ta’ ftit barrieri tal-ġebel. Minn dakinhar, l-attivitajiet tal-pajjiż żgħir iddiversifikaw bit-tkabbir tal-artiġjanat, il-kummerċ, u anke l-industrija, li kollha bbenefikaw mill-isplużjoni tat-turiżmu. Il-prodotti lokali jinkludu ċeramika, għamara, ħelu, likuri, żebgħa u verniċ, u tessuti tal-ħarir.
Id-dħul nett annwali medju kien ta’ €12,125 fl-2005. 52% tal-popolazzjoni li taħdem hija impjegata fis-settur tas-servizzi, 41% fis-settur tal-manifattura, u 7% fl-agrikoltura. L-inflazzjoni tibqa’ moderata b’2.6%.
Sakemm daħlet fis-seħħ l-Unjoni Ekonomika u Monetarja, il-munita tal-pajjiż kienet il-lira Taljana. Fl-1972, wara waqfa ta’ 34 sena, San Marino reġa’ beda joħroġ il-muniti tiegħu stess (lira ta’ San Marino), li setgħu jintużaw minflok il-lira Taljana u kellhom l-istess valur. Xi muniti tad-deheb ġew ukoll iffurmati ftit aktar tard, iżda dawn kienu valuta legali biss fit-territorju tar-Repubblika. Mill-1 ta’ Jannar 2002, wara ftehim mal-Unjoni Ewropea, San Marino uża uffiċjalment l-ewro bħala l-munita tiegħu u huwa awtorizzat li joħroġ il-muniti tiegħu stess b’disinn nazzjonali, bħall-istati membri l-oħra taż-żona tal-ewro.
Bħal mikrostati oħra, San Marino ilu żmien twil kenn fiskali. Minkejja l-ftehimiet ta' kooperazzjoni ffirmati fl-2012, b'mod partikolari mal-Unjoni Ewropea u l-Italja, il-pajjiż għadu meqjus bħala tali llum.
Trasport
[immodifika | immodifika s-sors]- Ferrovija b'kejl dejjaq darba kienet tgħaqqad lil Rimini ma' San Marino, iżda ngħalqet fl-4 ta' Lulju 1944, wara ħsarat serji minn attakki bil-bombi.
- L-Ajruport Federico Fellini ta' Rimini jservi wkoll bħala l-ajruport internazzjonali għar-Repubblika ta' San Marino.
- It-trasport urban u interurban fir-Repubblika, inkluż il-cable car ta' San Marino, huwa pprovdut minn kumpanija pubblika b'ħafna servizzi: l-Azienda Autonoma di Stato per i Servizi Pubblici (AASS – "Kumpanija Statali Awtonoma għas-Servizzi Pubbliċi").
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ↑ "Archive copy". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2014-09-26. Miġbur 2009-05-27.Manutenzjoni CS1: kopja arkivjata bħala titlu (link)
- ↑ "Guide to Law Online: San Marino" (bl-Ingliż). Law Library of United States Congress. Miġbur 2008-05-21.
.svg)
Koordinati: 43°56′N 12°28′E / 43.933°N 12.467°E