Oslo

Oslo
Norveġja
Amministrazzjoni
Stat sovran	Norveġja
Municipality of Norway	Oslo Municipality (en)
Kap tal-Gvern	Eirik Lae Solberg (en)
Isem uffiċjali	Oslo Christiania Kristiania Oslo Oslove
Ismijiet oriġinali	Oslo
Kodiċi postali	0001–1299
Ġeografija
Koordinati	59.9133°N 10.7389°E / 59.9133; 10.7389
Oslo Oslo (Norway)
Superfiċjenti	454.12 kilometru kwadru, 480.75 kilometru kwadru
Għoli	23 m
Demografija
Popolazzjoni	717,710 abitanti (1 Jannar 2024)
Informazzjoni oħra
Fondazzjoni	1048 (Gregorian)
bliet ġemellati	Anversa, Shanghai, Copenhagen, Ħelsinki, Schleswig-Holstein, Reykjavik, Tel Aviv, Vilnius, Rotterdam, Varsavja, San Pietruburgu, Belgrad, Muniċipalità ta' Stokkolma, Londra, Madison, Belt ta' New York, Washington, D.C., Artvin (mul) , Nuuk, Tórshavnu Kiev
oslo.kommune.no

Oslo hi l-belt kapitali ta' Norveġja, minn 1048 l-kapitali ta' Norveġja. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 586 800 persuna (sa l-2010), u l-metropoli tgħodd madwar 1 403 268.

Ġeografija

Mappa ta' Oslo

Oslo tokkupa t-territorju fit-tarf tat-tramuntana tal-Inner Oslofjord, estensjoni tal-Skagerrak. Ix-Xmara Akerselva tgħaddi minnha. Fid-direzzjonijiet l-oħra kollha, il-belt hija mdawra b'għoljiet ħodor. Iż-żona tal-madwar tinkludi madwar erbgħin gżira, l-akbar waħda minnhom hija Malmøya ("Gżira tal-Ħadid") (0.56 km²), kif ukoll mhux inqas minn 343 lag, inkluż Maridalsvannet. Dawn jipprovdu sors importanti ta' ilma tax-xorb għall-parti tal-punent kollha tal-belt. Ir-rata ta' tkabbir tal-popolazzjoni hija ta' 0.76%.

L-ogħla punt huwa Kjerkeberget ("Muntanja tal-Knisja"), b'għoli ta' 631 metru. Filwaqt li ż-żona tal-belt hija notevolment kbira meta mqabbla ma' metropoli Ewropej oħra, il-popolazzjoni ta' Oslo tibqa' relattivament żgħira: it-territorju tal-belt jinkludi bosta parks u spazji miftuħa, li jagħtuha sensazzjoni ta' spazju u aħdar.

Klima

Oslo għandha klima kontinentali umda (Köppen: Dfb), imrażżna mill-viċinanza tagħha mal-Oċean Atlantiku u l-Kurrent tal-Golf. Madankollu, minħabba li l-belt tinsab fuq in-naħa tal-lvant tal-oċean, irjieħ ħfief mill-punent jivvjaġġaw minn ġewwa n-Norveġja qabel ma jaslu Oslo, u b'hekk jillimitaw l-effetti tal-klima oċeanika.

B'riżultat ta' dan, ix-xtiewi huma kesħin, b'temperaturi taħt iż-0°C minn Novembru sa Marzu. Jannar huwa l-iktar xahar kiesaħ, b'temperatura medja ta' −4.3°C, u temperaturi minimi jilħqu madwar −7°C kemm f'Jannar kif ukoll fi Frar.

It-temperatura baxxa rekord f'Oslo ġiet irreġistrata fi Frar 1871, f'−27.9°C.

Storja

Medju Evu

Skont is-sagi Norse, Oslo twaqqfet madwar l-1048 mir-Re Harald III. Skavi arkeoloġiċi reċenti skoprew oqbra Kristjani li jmorru lura għal qabel l-1000, u dan juri li komunità kienet diġà stabbiliet ruħha fis-sit. Dan għandu t-tendenza li jikkonferma l-attribuzzjoni tradizzjonali tat-twaqqif tagħha lil Olaf Tryggvason f'dak iż-żmien u jiġġustifika ċ-ċelebrazzjoni tal-millennju ta' Oslo fis-sena 2000.

Oslo affermat ir-rwol tagħha bħala belt kapitali mir-renju ta' Haakon V Magnusson (r. 1299–1319), li stabbilixxa r-residenza permanenti tiegħu hemmhekk u beda l-kostruzzjoni tal-Fortizza ta' Akershus. Seklu wara, in-Norveġja waqgħet taħt il-ħakma Daniża, u Oslo tnaqqset għall-istatus ta' sempliċi kapitali provinċjali, filwaqt li r-re renjanti kien residenti f'Kopenħagen. Il-fatt li l-Università ta' Oslo — dak iż-żmien imsejħa "Università ta' Christiania" — ma twaqqfetx qabel l-1811 juri kif il-belt sussegwentement sparixxiet mill-kors tal-istorja.

Żminijiet Moderni

Oslo, meqruda min-nar fl-1624, inbniet mill-ġdid mir-Re Daniż Christian IV fuq in-naħa l-oħra tal-Bajja ta' Bjørvika, ħdejn il-Fortizza ta' Akershus. Fl-unur tar-re, il-belt ingħatat l-isem ġdid ta' Christiania, miktuba Kristiania skont l-ortografija antika Daniża-Norveġiża. Irritornat għall-isem oriġinali tagħha biss b'deċiżjoni muniċipali fl-1 ta' Jannar 1925.

Il-belt, mibnija mill-ġdid wara n-nar tal-1624, ġiet rilokata lejn il-punent ħdejn il-Fortizza ta' Akershus, ir-residenza tal-gvernatur Daniż. Ir-Re Christian IV issorvelja bir-reqqa din ir-rikostruzzjoni: huwa raha bħala sit difensiv tal-ewwel rata għaliex il-kurrenti u t-tul tal-fjord tal-aċċess—mitt kilometru mill-baħar miftuħ tal-Istrett ta' Skagerrak—llimitaw l-aċċess għal vapuri kbar tal-qlugħ, li ma kellhomx imqadef. Il-postijiet tal-kummerċ u l-banek ġew stabbiliti mill-ġdid, iżda filwaqt li s-sigurtà marittima kienet assigurata sew, l-istess ma setax jingħad għall-art minħabba theddid mill-Iżvezja ġara. Agħar minn hekk, il-boom ekonomiku antiċipat ma seħħx, u l-merkanti Olandiżi tal-injam komplew jikkontrollaw il-biċċa l-kbira tal-kummerċ—l-injam f'wiċċ l-ilma—f'dan iċ-ċentru reġjonali żgħir. Mill-1710 'il quddiem, l-Ingliżi ħadu post l-Olandiżi: gradwalment iffavorixxew l-injam ipproċessat, u wara l-1790, Christiania żviluppat industrija tal-injam.

Era Kontemporanja

Fl-1811, id-Daniżi, konxji ta’ qawmien mill-ġdid tal-prosperità lokali matul l-aħħar żewġ deċennji, waqqfu università żgħira, destinata li ssir ċentru intellettwali tal-pajjiż sa tmiem is-seklu.

Fl-1814, wara l-avvenimenti turbolenti u kkuluriti madwar il-Kostituzzjoni ta’ Eidsvoll, Christiania saret is-sede tal-gvern u l-parlament tar-Renju tan-Norveġja. Is-sovran kien ukoll ir-Re tal-Iżvezja, li, minbarra li żgurat sigurtà sħiħa tal-art, eliminat l-infiq kbir fuq il-fortizzi li kienu tul il-fruntiera bejn iż-żewġ pajjiżi, rivali Skandinavi preċedenti, issa magħqudin mill-ġdid taħt l-istess ħakma rjali. Il-merkanti f’Christiania, belt dejjem aktar dinamika minkejja li kienet lura minn Bergen, li diġà kellha aktar minn 50,000 abitant, sabu aktar swieq, anke jekk ilmentaw dwar il-kontrolli doganali metikolużi taħt is-superviżjoni rjali u żvediża.

Il-popolazzjoni kibret minn 10,000 abitant fl-1805 għal 225,000 fl-1900. L-isplużjoni marittima bdiet bin-navigazzjoni bil-fwar. Imbagħad il-ferrovija kisret l-iżolament tal-intern u żiedet l-importanza tal-manifattura, li evolviet f'fabbriki u mtieħen. Qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija, Christiania, iċ-ċentru amministrattiv tal-istat indipendenti mill-1905, kienet port kummerċjali ewlieni, li tesporta l-injam fil-forom ipproċessati kollha tiegħu, polpa u karta, u ċentru ferrovjarju ta' importanza nazzjonali. Kienet timporta tessuti, ikel bażiku (speċjalment dqiq), oġġetti eżotiċi, faħam, u żejt. Ix-xogħol tal-metall ħa post ix-xogħol tal-injam, u ġew stabbiliti tarzni navali. L-industriji tat-tessuti, tal-ikel, elettriċi, mekkaniċi, u elettromekkaniċi, kif ukoll gruppi tal-pubblikazzjoni u tal-istampa u kumpaniji tal-arti grafika, ipproduċew oġġetti għal parti kbira tal-pajjiż.

Matul dan is-seklu industrijali, Christiania reġgħet kisbet l-istatus tagħha bħala ċ-ċentru kummerċjali u kulturali tan-Norveġja. Reġgħet saret il-kapitali fl-1814 meta ntemmet l-unjoni mad-Danimarka. Is-seklu 19 ra l-kostruzzjoni ta’ bosta bini simboliku, bħall-Palazz Irjali (Det Kongelige Slott, 1848), il-Parlament (Stortinget, 1866), l-Università ta’ Oslo (Universitetet i Oslo, UiO), it-Teatru Nazzjonali (Nationaltheatret), u l-Borża (Oslo Børs). Fl-aħħar, wara l-1904 u s-separazzjoni definittiva mill-kuruna Żvediża, Christiania saret il-belt kapitali ta’ nazzjon sovran u indipendenti.

Ekonomija

Bini ta' uffiċini u appartamenti f'Bjørvika, parti mid-disinn mill-ġdid ta' art li qabel kienet baċir u art industrijali f'Oslo magħrufa bħala l-Proġett Barcode

Oslo għandha ekonomija varjata u b'saħħitha u ġiet ikklassifikata fl-ewwel post fost il-bliet kbar Ewropej fil-potenzjal ekonomiku fir-rapport tal-fDi Magazine European Cities of the Future 2012. Ġiet ikklassifikata fit-tieni post fil-kategorija ta' faċilità għan-negozju, wara Amsterdam.

Oslo hija ċentru importanti ta' għarfien marittimu fl-Ewropa u hija d-dar ta' madwar 1980 kumpanija u 8,500 impjegat fis-settur marittimu. Uħud minnhom huma l-akbar kumpaniji tat-tbaħħir fid-dinja, sensara tal-vapuri, u sensara tal-assigurazzjoni. Det Norske Veritas, li għandha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Høvik barra Oslo, hija waħda mit-tliet soċjetajiet ewlenin ta' klassifikazzjoni marittima fid-dinja, b'16.5% tal-flotta dinjija li għandha tiġi kklassifikata fir-reġistru tagħha. Il-port tal-belt huwa l-akbar port tal-merkanzija ġenerali fil-pajjiż u l-portal ewlieni tal-passiġġieri tagħha. Kważi 6,000 vapur jidħlu fil-Port ta' Oslo kull sena b'total ta' 6 miljun tunnellata ta' merkanzija u aktar minn ħames miljun passiġġier.

Il-PDG ta’ Oslo ammonta għal €64 biljun (€96,000 per capita) fl-2016, li ammonta għal 20% tal-PDG nazzjonali. Dan jitqabbel ma’ NOK253 biljun (€23 biljun) fl-1995 (b’aġġustament għall-inflazzjoni tal-2016). Iż-żona metropolitana, barra Moss u Drammen, ikkontribwiet 25% tal-PDG nazzjonali fl-2003 u kienet ukoll responsabbli għal aktar minn kwart tad-dħul mit-taxxa. B’paragun, id-dħul totali mit-taxxa mill-industrija taż-żejt u l-gass fuq il-Blata Kontinentali Norveġiża ammonta għal madwar 16%.

Kriminalità

Il-pulizija ta’ Oslo tikkunsidra l-kapitali bħala waħda mill-aktar sikuri fl-Ewropa. Madankollu, l-istatistika wriet li l-kriminalità f’Oslo qed tiżdied, u xi mezzi tax-xandir irrappurtaw li hemm erba’ darbiet aktar serqiet per capita f’Oslo milli fi New York. Il-pulizija ta’ Oslo tirċievi aktar minn 15,000 rapport ta’ serq żgħir kull sena. Inqas minn każ wieħed minn kull 100 jiġi solvut.

Trasport

Bl-implimentazzjoni ta' politika proattiva bbażata fuq viżjoni ta' żero inċidenti, il-belt ta' Oslo kisbet rata ta' mwiet ta' persuni mexjin b'żero inċidenti fl-2019.

Metro

Il-metro ta' Oslo huwa netwerk ferrovjarju preċedenti għall-passiġġieri li issa jgħaqqad iċ-ċentru tal-belt mas-subborgi.

Tram

Is-sistema tat-tram ta' Oslo tikkonsisti f'sitt linji.

Ajruporti

L-ajruport ewlieni ta' Oslo, Gardermoen, jinsab madwar 50 kilometru fit-tramuntana tal-belt fil-muniċipalitajiet ta' Nannestad u Ullensaker. Huwa konness maċ-ċentru tal-belt permezz tal-unika linja ferrovjarja ta' veloċità għolja tan-Norveġja, il-linja ta' Gardermoen, u serva bħala s-sostitut għall-Ajruport ta' Fornebu, li kien jinsab fil-muniċipalità ta' Bærum, fil-Lbiċ ta' Oslo, mis-7 ta' Ottubru 1998.

L-Ajruport ta' Sandefjord f'Torp jinsab 110 kilometri fil-Lbiċ ta' Oslo u huwa servut mil-linja Vestfold. Xi trasportaturi low-cost jużawh minflok ma jinżlu f'Gardermoen. L-Ajruport ta' Moss-Rygge, 60 kilometru fin-nofsinhar ta' Oslo fuq il-linja Østfold, ingħalaq għat-traffiku kummerċjali fl-1 ta' Novembru 2016, u issa jintuża biss mill-Forza tal-Ajru Norveġiża (Luftsforvaret), li hija s-sid tiegħu. Jeżistu pjanijiet għall-ftuħ mill-ġdid iżda, mill-2020, għadhom ma mmaterjalizzawx.

Ferroviji

Ferroviji minn reġjuni jew pajjiżi oħra jservu l-Istazzjon Ċentrali ta' Oslo (spiss imsejjaħ Oslo S għal Oslo Sentralstasjon). Dan l-istazzjon jinsab fil-qalba tal-belt u huwa l-pern tan-netwerk ferrovjarju tal-pajjiż. Ħafna ferroviji jieqfu wkoll fl-istazzjon taħt l-art tat-Teatru Nazzjonali, li jinsab bejn il-Muniċipju u l-Palazz Irjali.

Laneċ

Il-Fjord ta' Oslo huwa navigabbli s-sena kollha. Il-proġett Fjordbyen biddel b'mod sinifikanti l-faċilitajiet tal-port tal-belt, u rriżulta f'żewġ oqsma ewlenin: it-traffiku tal-merkanzija jiġi mmaniġġjat f'Sydhavna, bejn id-distretti ta' Gamle Oslo u Nordstrand, filwaqt li l-laneċ u l-vapuri tal-kruċieri huma kkonċentrati madwar Vippetangen, estensjoni taċ-Ċittadella ta' Akershus. Kumpaniji tal-laneċ bħal Color Line u DFDS Seaways joperaw servizzi lejn Kiel, Frederikshavn, u Kopenħagen.

• 
  Metro ta' Oslo
• 
  Tramm ta' Oslo
• 
  Ajruport Internazzjonali ta' Oslo-Gardermoen
• 
  Stazzjon Ċentrali ta' Oslo

Ġemellaġġ

• Anvers (Belġju) ;
• Artvin (Turkija) ;
• Belgrad (Serbja) ;
• Kopenħagen (Danimarka) ;
• Ħelsinki (Finlandja) ;
• Kiev (Ukrajna) ;
• Londra (Renju Unit) ;
• Madison (Stati Uniti) ;
• New York (Stati Uniti) ;
• Nuuk (Greenland) ;
• Rejkjavik (Iżlanda) ;
• Rotterdam (Pajjiżi l-Baxxi) ;
• San Pietruburgu (Russja) ;
• Schleswig-Holstein (Ġermanja) ;
• Shanghai (Ċina) ;
• Stokkolma (Żvezja) ;
• Tel Aviv-Jaffa (Iżrael) ;
• Tórshavn (Gżejjer Faroe) ;
• Varsavja (Polonja) ;
• Vilnius (Litwanja) ;
• Washington (Stati Uniti).

Figuri notevoli

• Carl Wilhelm Boeck (1808-1875), tabib u dermatologu, miet hemmhekk.
• Thomas Bennett (1814-1898), merkant Brittaniku u pijunier tat-turiżmu fin-Norveġja, miet fi Christiania.
• Johan Selmer (1844-1910), kompożitur Norveġiż, twieled hemmhekk.
• Anna Caspari Agerholt (1892-1943), kittieba u attivista għad-drittijiet tan-nisa.
• Arne Næss (1912-2009), filosfu u kittieb. Pijunier tal-ekoloġija profonda, terminu li ħoloq fl-1973.
• Henriette Bie Lorentzen (1911-2001), ġellieda tar-reżistenza Norveġiża u femminista. Kjetil André Aamodt, skier alpin b'diversi titli Olimpiċi u tal-Kampjonati Dinjija.
• Sigri Welhaven (1894-1991), skultur Norveġiż.
• Nic Waal (1905-1960), pedjatra Norveġiż u ġellied tar-reżistenza. Gro Eva Farseth, magħrufa fi Franza b'isimha miżżewġa, Eva Joly.
• Jo Nesbø (1960), rumanzier.
• Kjell-Ole Haune (1976-), kompożitur Norveġiż.
• Tuva Syversten (1983-), mużiċist.
• Aksel Rykkvin (2003), kantant Norveġiż.
• Fredrikke Egeberg (1815-1861), pjanista u kompożitur Norveġiż.
• Astrid Løken (1911-2008), ġellied tar-reżistenza u entomologist.
• Ragnar Anton Kittil Frisch (1895-1973), ekonomista Norveġiż mogħti l-Premju Nobel għall-Ekonomija fl-1969, twieled u miet hemmhekk.

Gallerija

• 
  Palazz Irjali
• 
  Teatru Nazzjonali ta' Oslo
• 
  Opera House ta' Oslo
• 
  Il-muniċipju
• 
  Park tal-Iskultura ta' Vigeland

Ħoloq esterni

• www.oslo.kommune.no