Malta taħt il-Franċiżi

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search

Malta taħt il-Franċiżi kien perjodu qasir ta’ sentejn mill-1798 sal-1800. Kollox beda meta l-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann ċedew lil Malta lil Napuljun Bonaparte wara li l-Franċiżi żbarkaw fuq il-gżira f’Ġunju 1798. Il-Franċiżi f’Malta stabbilew tradizzjoni kostituzzjonali fl-istorja tal-gżejjer (bħala parti mir-Repubblika Franċiża), ipprovdew edukazzjoni b’xejn lil kulħadd[1], u teorikament stabbilew il-libertà tal-istampa, għalkemm matul l-okkupazzjoni ġiet ippubblikata biss il-gazzetta favur il-Franċiżi Journal de Malte.[2]

Il-Franċiżi wasslu wkoll l-abolizzjoni tan-nobbiltà, l-iskjavitù, is-sistema fewdali u l-inkwiżizzjoni[3]. L-uniku tfakkira arkitetturali tal-okkupazzjoni tal-Franċiżi x’aktarx hija l-isfreġju tal-biċċa l-kbira tal-istemmi fil-faċċati tal-binjiet tal-Kavallieri.[4] Il-Maltin wara ftit irribellaw u b’hekk il-Franċiżi kellhom jirtiraw fil-Belt Valletta u fil-fortifikazzjonijiet tal-Port il-Kbir fejn għaddew minn assedju sħiħ għal sentejn. Il-Franċiżi ċedew meta l-provvisti tal-ikel tagħhom kienu waslu biex jispiċċaw.[5]

Invażjoni tal-Franċiżi f’Malta[immodifika | immodifika s-sors]

Kapitulazzjoni ta’ Malta lill-Ġeneral Napuljun Bonaparte

Fid-19 ta’ Mejju 1798, flotta Franċiża salpat minn Toulon, u skortat spedizzjoni b’iktar minn 30,000 irġiel taħt il-kmand tal-Ġeneral Napuljun Bonaparte. L-ispedizzjoni suppost kellha tasal l-Eġittu, peress li Napuljun ried iżid l-influwenza tal-Franċiżi fl-Asja u ried iġiegħel lill-Brittaniċi jagħmlu paċi fil-Gwerer Rivoluzzjonarji Franċiżi li kienu bdew fl-1792. Il-konvoj hu u jbaħħar lejn ix-Xlokk, ġabar mezzi oħra tat-trasport mill-portijiet Taljani u fil-05:30 tad-9 ta’ Ġunju wasal il-Belt Valletta. Dak iż-żmien, Malta u l-gżejjer ġirien kienu mmexxija mill-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann, ordni fewdali antika li Federiku Barbarossa tal-Imperu Ruman Sagru kien wiegħed li jipproteġi. L-Ordni ddgħajfet mit-telf tal-biċċa l-kbira tad-dħul matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża. Madankollu, il-Gran Mastru Ferdinand von Hompesch zu Bolheim irrifjuta t-talba ta’ Napuljun li l-konvoj kollu tiegħu jitħalla jidħol fil-Port il-Kbir biex jieħu xi provvisti, għaliex insista li n-newtralità ta’ Malta kienet tippermetti li jitħallew jidħlu żewġ bastimenti biss f’daqqa.

Plakka mal-ħajt ta’ Palazzo Parisio fil-Belt Valletta li tfakkar il-waqfa ta’ Napuljun hemmhekk.

Malli rċieva din it-tweġiba, Napuljun mill-ewwel ordna l-flotta tiegħu tibbumbardja lill-Belt Valletta u fil-11 ta’ Ġunju, il-Ġeneral Louis Baraguey d’Hilliers iddirieġa l-operazzjoni tal-iżbark ta’ diversi eluf ta’ suldati f’seba’ siti strateġiċi madwar Malta. Ħafna mill-Kavallieri Franċiżi ma tawx każ l-ordni (għalkemm uħud iġġieldu bi qlubija), u l-kumplament tal-Kavallieri ma rnexxielhomx jagħmlu wisq reżistenza. Xi 2,000 milizja Maltin irreżistew għal 24 siegħa, u rtiraw lejn il-Belt Valletta ladarba l-Imdina nħakmet mill-Ġeneral Claude-Henri Belgrand de Vaubois. Minkejja li l-Belt Valletta kienet b’saħħitha biżżejjed biex tiflaħ għal assedju twil, Napuljun innegozja mal-Gran Mastru Hompesch biex iċedi lil Malta u r-riżorsi kollha tagħha lill-Franċiżi u minflok jingħata flus u proprjetajiet fi Franza għalih u għall-kavallieri tiegħu. Imbagħad, Napuljun stabbilixxa gwarniġjon ta’ Franċiżi fuq il-gżejjer u ħalla 4,000 suldat warajh taħt il-kmand ta’ Vaubois, filwaqt li hu u l-kumplament tal-ispedizzjoni salpaw fil-Lvant lejn Lixandra fid-19 ta’ Ġunju.

Riformi[immodifika | immodifika s-sors]

Waqt il-waqfa qasira ta’ Napuljun f’Malta, huwa qagħad f’Palazzo Parisio fil-Belt Valletta (li attwalment jintuża mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin). Napuljun implimenta għadd ta’ riformi li kienu msejsa fuq il-prinċipji tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Dawn ir-riformi jistgħu jinqasmu f’erba’ kategoriji ewlenin:

Soċjali[immodifika | immodifika s-sors]

Il-poplu Malti ngħata l-ugwaljanza quddiem il-liġi, u tqiesu daqslikieku kienu ċittadini Franċiżi. In-nobbiltà Maltija ġiet abolita, u l-iskjavi nħelsu. Napuljun iddeċieda jistabbilixxi gvern immexxi minn ħames Maltin li kellhom jiggvernaw il-Gżejjer Maltin. Il-libertà tal-kelma u tal-istampa ġew iggarantiti, għalkemm fil-fatt kien hemm gazzetta waħda biss ippubblikata mill-gvern li kienet imsejħa Journal de Malte. Priġunieri politiċi bħal Mikiel Anton Vassalli u dawk li kienu ħadu sehem fir-Rewwixta tal-Qassisin inħelsu, filwaqt li l-popolazzjoni tal-Lhud ingħatat permess tibni sinagoga.[6]

Amministrattivi[immodifika | immodifika s-sors]

Il-proprjetajiet kollha tal-Ordni ngħatat lill-Gvern Franċiż. Ġiet stabbilita Kummissjoni tal-Gvern biex tmexxi l-gżejjer, u kienet magħmula min-nies li ġejjin:[1]

Karigi Persuni
Commission de gouvernement (Kummissjoni tal-Gvern)
Gvernatur Militari Claude-Henri Belgrand de Vaubois
Kummissarju Michel-Louis-Étienne Regnaud
President tal-Kummissjoni Ċivili Jean de Boisredon de Ransijat
Segretarju tal-Kummissarju Coretterie
Membri Dun Francesco Saverio Caruana (Kanonku tal-Katidral tal-Imdina)
Baruni Jean-François Dorell (Ġurat tal-università)
Dr. Vincenzo Caruana (segretarju tal-Arċisqof u tal-president tal-qorti)
Cristoforo Frendo (nutar)
Benedetto Schembri (maġistrat)
Paolo Ciantar (merkant)
Carlo Astor
Commission des domaines (Kummissjoni ta’ oqsma speċifiċi)
Membri Martthieu Poussielgue
Jean-André Caruson
Robert Roussel

Barra minn hekk, Malta ġiet maqsuma f’cantons (distretti awtonomi) u f’muniċipalitajiet. Kull canton u kull muniċipalità kienu mmexxija minn president, segretarju u erba’ membri:[1]

Malta
Karigi Persuni
Canton ta’ Malta - Muniċipalità tal-Punent (il-Belt Valletta u l-Furjana)
Segretarju Aimable Vella
Membri Etienne Libreri
Nicolas Effner
Camille Sceberras
Philippe Torriggiani
Xavier Portoghese
Canton ta’ Malta - Muniċipalità tal-Lvant (Birgu, Senglea u Cospicua)
Segretarju Francois Roux
Membri Joseph Maurin
Marc’Antoine Muscat
Jean Dalli
Gaetano Bertis
Gaetano Pisani
Canton tal-Imdina, Rabat u Dingli
President Grégorio Bonici
Segretarju Gaetano Vitale (nutar)
Membri Saverio Bernard (tabib)
Joseph Bonnici (avukat)
Paul Scriberras (bidwi)
Antonio Gionanni Pietro Vitale
Canton taż-Żebbuġ
President Stanislao L'Hoste
Segretarju Joseph Brignone (nutar)
Membri Francesco Azzopardi (bidwi)
Gaetano Fournier (bidwi)
Luigi Briffa (bidwi)
Saverio Bonanno
Canton ta’ Qormi u Luqa
President Stanislao Gatt (spiżjar)
Segretarju Joseph Casha
Membri Luigi Saverio Grech (nutar u segretarju ta’ Luqa)
Emmanuele Micalef (tabib)
Alberto Camilleri (bidwi)
Horace Ellul (bidwi)
Canton tan-Naxxar, tal-Mosta u tal-Għargħur
President Andrea Micallef (nutar)
Segretarju Giovanni Maria Borg (avukat)
Membri Francesco Falzon (tabib)
Luigi Bezzina (avukat)
Giovanni Gafa (avukat)
Tommaso Chetcuti (avukat)
Canton ta’ Birkirkara, Lija, Balzan u Attard
President Luigi Caruana (nutar)
Segretarju Francesco Saverio Zarb (nutar)
Membri Joseph Attard (qassis)
Gregorio Gatt (bidwi)
Pietro Cammenzuli (bidwi)
Angelo Grech (bidwi)
Canton tas-Siġġiewi, tal-Qrendi u tal-Imqabba
President Michelangelo Azzopardi (tabib)
Segretarju Francesco Farrugia
Membri Carmelo Saliba (bidwi)
Simone Spiteri (bidwi)
Giuseppe Magro (bidwi)
Nicolas Camilleri
Canton taż-Żejtun, taż-Żabbar, ta’ Għaxaq u ta’ Tarxien
President Paolo Mallia (tabib)
Segretarju Gregorio Mifsud (nutar)
Membri Alessandro Zammit (tabib)
Antonio Busuttil (bidwi)
Angelo Castagna (bidwi)
Giuseppe Montebello (bidwi)
Canton taż-Żurrieq, Safi, Kirkop u tal-Gudja
President Gaetano Sajdon (tabib)
Segretarju Giovanni Battista Sajdon
Membri Gaetano Dalli (bidwi)
Alessandro Damato (bidwi)
Giovanni Cassar (bidwi)
Filippo Castagna (bidwi)
Għawdex

Kmandant Franċiż: Jean Louis Ebénézer Reynier

Kariga Persuni
Muniċipalità tal-Belt ta’ Għawdex (Rabat, Għarb, Sannat and Xewkija)
President Saverio Cassar (arċipriet)
Segretarju Giovanni Cassar
Membri Saverio Busuttil
Giuseppe Bondi
Francesco Pace
Saverio Pace
Muniċipalità ta’ Caccia (Xagħra, Żebbuġ and Nadur)
President Vincenzo Cauchi (qassis)
Segretarju Benigno Cutajar
Membri Fortunato Grech (qassis)
Bartolomeo Busuttil
Giovanni Maria Sapiano
Francesco Attard

Twaqqfet ukoll Gwardja Nazzjonali, b’900 ruħ.[1][6]

Edukattivi[immodifika | immodifika s-sors]

L-iskejjel primarji kellhom jiġu stabbiliti fil-bliet u fl-irħula ewlenin, filwaqt li 60 student kellhom jitħallew jistudjaw fi Franza. L-Università ta' Malta kellha tissemma mill-ġdid bħala Polytecnique, u hemmhekk kellhom jiġu mgħallma s-suġġetti xjentifiċi. Madankollu, l-ebda waħda minn dawn ir-riformi ma ġiet implimentata effettivament minħabba t-tul qasir ta’ żmien tal-ħakma Franċiża.[6]

Relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat[immodifika | immodifika s-sors]

Il-proprjetà estensiva tal-Knisja f’Malta ġiet meħuda mill-Gvern, u l-ordnijiet reliġjużi tħallew iżommu kunvent/monasteru wieħed biss kull wieħed. L-Inkwiżizzjoni ġiet abolita wkoll, u l-aħħar inkwiżitur tkeċċa mill-gżejjer.[6]

Iktar ’il quddiem, it-truppi Franċiżi bdew jisirqu l-proprjetà tal-Knisja, u din kienet waħda mir-raġunijiet ewlenin li wasslet għar-rewwixta tal-Maltin.

Rewwixta tal-Maltin[immodifika | immodifika s-sors]

Il-bieb tal-fidda fil- Kon-Katidral ta’ San Ġwann kien ġie miżbugħ iswed mill-Maltin biex it-truppi Franċiżi ma jindunawx li kien tal-fidda u jdewbuh f’ingotti.

Il-Franċiżi malajr sfaxxaw l-istituzzjonijiet tal-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann, inkluż il- Knisja Kattolika Rumana, u l-poplu Malti ma kienx kuntent b’dan. Tfaċċaw il-problemi ekonomiċi u l-gvern Franċiż ma baqax iħallas il-pagi jew il-pensjonijiet, u beda jieħu d-deheb u l-fidda mill-banek u mill-palazzi tal-Ordni.

Il-proprjetà tal-Knisja ġiet misruqa u ttieħdet biex titħallas l-ispedizzjoni lejn l-Eġittu, att li ġġenera għadab konsiderevoli fost il-popolazzjoni Maltija reliġjuża ħafna. Fit-2 ta’ Settembru, dan l-għadab infexx f’rewwixta tal-poplu waqt irkant ta’ proprjetà tal-Knisja, u fi ftit jiem, eluf ta’ Maltin irribellaw kontra l-Franċiżi sa ma wasslu biex il-gwarniġjon tal-Franċiżi jkollu jirtira lejn il-Belt Valletta u ż-żona tal-port. Il-Belt Valletta ġiet ċirkondata b’madwar 10,000 Maltin li ħadu sehem attiv fir-rewwixta, immexxija minn Emmanuele Vitale u l-Kanonku Francesco Saverio Caruana, iżda l-fortizza tal-Franċiżi kienet qawwija wisq u l-Maltin ma rnexxielhomx jaħtfuha. Għalhekk, il-Maltin bnew fortifikazzjonijiet tal-assedju madwar iż-żona tal-port biex jibbumbardjaw il-il-postijiet fejn kien hemm il-Franċiżi.[7]

L-għajnuna mill-Gran Brittanja waslet iktar tard matul is-sena u fl-1799, il-Kaptan Alexander Ball inħatar Kummissarju Ċivili ta’ Malta. Fl-aħħar, il-gwarniġjon tal-Franċiżi fil-Belt Valletta kellu jċedi kontra l-qawwa tal-Brittaniċi fil-5 ta’ Settembru 1800, u ttieħdu lejn Toulon abbord vapuri Brittaniċi. B’hekk, Malta saret Protettorat Brittaniku.[1][6]

Għawdex[immodifika | immodifika s-sors]

Fit-28 ta’ Ottubru 1798, il-Kaptan Ball irnexxielu jtemm in-negozjati mal-gwarniġjon tal-Franċiżi f’Għawdex, u l-217-il suldat Franċiż li kien fadal qablu li jċedu mingħajr ġlied u li l-gżira tgħaddi f’idejn il-Brittaniċi. Dakinhar il-Brittaniċi ħallew it-tmexxija tal-gżira lin-nies tal-lokal, u Għawdex ġie amministrat mill-Arċipriet Saverio Cassar f’isem Ferdinandu III ta’ Sqallija. Għawdex baqa’ indipendenti sa meta Cassar tneħħa mill-poter mill-Brittaniċi fl-1801.[8]

Għal iktar tagħrif[immodifika | immodifika s-sors]

  • Frendo, Henry (Diċembru 1998). "The French in Malta 1798 - 1800 : reflections on an insurrection". Cahiers de la Méditerranée. L-Università ta’ Malta. 57 (1): 143–151. ISSN 1773-0201.

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ a b c d e Marco, Elena di (2013). "The state of the Maltese economy at the end of the eighteenth century. Considerations based on the deeds of a local notary Stefano Farrugia" (PDF). Journal of Maltese History. Malta: Department of History, University of Malta. 3 (2): 91–100. ISSN 2077-4338.
  2. ^ "Grima, Joseph F. "It happened this month: The publication of Malta's first newspaper". Times of Malta". Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (għajnuna)
  3. ^ Pullicino, Mark (2013). The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography. MPI Publishing. pp. 75–77. ISBN 978-99957-0-584-8.
  4. ^ Ellul, Michael (1982). "Art and Architecture in Malta in the Early Nineteenth Century". Melitensia Historica: 4–5.
  5. ^ Savona-Ventura, C. (1998). "Human Suffering during the Maltese Insurrection of 1798" (PDF). Storja. 3 (6): 48–65.
  6. ^ a b c d e "Sciberras, Sandro. "Maltese History - F. The French Occupation" (PDF). St Benedict College. Arkivjat 03-05-2015" (PDF). Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (għajnuna)
  7. ^ Spiteri, Stephen C. "Maltese 'siege' batteries of the blockade 1798-1800" (PDF). Arx - Online Journal of Military Architecture and Fortification (6): 4–47.
  8. ^ Schiavone, Michael J. (2009). Dictionary of Maltese Biographies A-F. Malta: Publikazzjonijiet Indipendenza. pp. 533–534. ISBN 9789993291329.