Milan

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Kartolina ta’ Milan

Milan (/mɪˈlɑːn/; bid-djalett ta’ Milan: [miˈlãː]; bit-Taljan: Milano [miˈlaːno][1]) hija belt fit-Tramuntana tal-Italja, il-belt kapitali tal-Lombardia, u t-tieni l-iktar belt popolata fl-Italja wara Ruma. Hija l-unika belt Ewropea li hija iktar sinjura mill-belt kapitali tal-pajjiż. Milan kienet il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent, tad-Dukat ta’ Milan u tar-Renju tal-Lombardia-Venezja. Il-belt proprja għandha popolazzjoni ta’ madwar 1.4 miljun ruħ[2] filwaqt li l-belt metropolitana għandha popolazzjoni ta’ madwar 3.26 miljun abitant.[3] Iż-żona urbana tagħha, li kontinwament tinsab fi stat ta’ kostruzzjoni u li hija estiża ferm lil hinn mill-konfini tal-belt metropolitana amministrattiva, hija r-raba’ l-ikbar fl-Unjoni Ewropea (UE) b’5.27 miljun abitant.[4] Huwa stmat li l-popolazzjoni fi ħdan iż-żona metropolitana usa’ ta’ Milan hija 8.2 miljun ruħ, jiġifieri b’hekk hija l-ikbar żona metropolitana fl-Italja b’qabża kbira u t-tielet l-ikbar fl-UE.[5]

Milan titqies bħala belt globali alfa minn ta’ quddiem[6], b’qawwiet fil-oqsma tal-arti, il-kummerċ, id-disinn, l-edukazzjoni, id-divertiment, il-moda, il-finanzi, il-kura tas-saħħa, il-mezzi tax-xandir, is-servizzi, ir-riċerka u t-turiżmu. Id-distrett kummerċjali tagħha jospita l-Borża tal-Italja (bit-Taljan: Borsa Italiana), u l-kwartieri ġenerali ta’ banek u ta’ kumpaniji nazzjonali u internazzjonali. Bħala Prodott Domestiku Gross, għandha t-tielet l-ikbar ekonomija fost il-bliet tal-UE wara Pariġi u Madrid, u hija l-iktar waħda sinjura fost il-bliet tal-UE li mhumiex bliet kapitali. Milan titqies bħala l-Banana l-Blu u waħda mill-“Erba’ Muturi għall-Ewropa”.[7][8]

L-istemma araldika tal-belt ta’ Milan

Il-belt ġiet rikonoxxuta bħala waħda mill-erba’ kapitali dinjin tal-moda[9] bis-saħħa ta’ diversi avvenimenti u fieri internazzjonali, inkluż il-Ġimgħa tal-Moda ta’ Milan u l-Fiera tal-Għamara ta’ Milan, li attwalment huma fost l-ikbar fid-dinja bħala dħul, viżitaturi u tkabbir.[10][11][12] Milan ospitat l-Wirja Universali fl-1906 u fl-2015. Il-belt tospita bosta istituzzjonijiet kulturali, akkademji u universitajiet, bi 11 % tat-total nazzjonali tal-istudenti jattenduhom.[13] Milan laqgħet 10 miljun viżitatur fl-2018, bl-ikbar għadd ta’ viżitaturi barranin miċ-Ċina, mill-Istati Uniti, minn Franza u mill-Ġermanja.[14][15] It-turisti jiġu attirati mill-bosta mużewijiet u galleriji tal-arti ta’ Milan li jħaddnu wħud mill-iżjed kollezzjonijiet importanti fid-dinja, fosthom kapulavuri ewlenin ta’ Leonardo da Vinci bħal L-Aħħar Ċena fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Grazzji. Il-belt hija moqdija minn ħafna lukandi lussużi, u hija l-ħames l-iktar belt fid-dinja li għandha ristoranti bl-ogħla stilel skont il-Gwida ta’ Michelin.[16] Milan għandha wkoll tnejn mill-iktar timijiet tal-futbol ta’ suċċess fl-Ewropa, A.C. Milan u F.C. Internazionale, u wieħed mit-timijiet ewlenin tal-basketball fl-Ewropa, Olimpia Milano. Milan se tospita l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2026 flimkien ma’ Cortina d'Ampezzo.

Toponimija[immodifika | immodifika s-sors]

Iċ-ċingjala semilanuta mal-Palazzo della Ragione, Milan

L-etimoloġija tal-isem Milan mhijiex ċerta. Teorija partikolari ssostni li l-isem Latin Mediolanum ġej mill-kliem bil-Latin medio (fin-nofs) u planus (pjanura).[17] Madankollu, xi studjużi jemmnu li lanum ġejja mill-għerq Ċeltiku lan, jiġifieri territorju kkonfinat jew demarkat (is-sors tal-għerq tal-kelma bil-Welsh llan, li tfisser “santwarju jew knisja”, li fl-aħħar mill-aħħar wasslet għall-kelma Land bl-Ingliż u bil-Ġermaniż), li fih il-komunitajiet Ċeltiċi kienu jibnu s-santwarji.[18] Għaldaqstant, Mediolanum tista’ tfisser il-belt jew is-santwarju ċentrali ta’ tribù Ċeltika. Tabilħaqq, madwar sittin sit Galliku-Ruman fi Franza kienu jissejħu "Mediolanum", pereżempju: Saintes (Mediolanum Santonum) u Évreux (Mediolanum Aulercorum).[19] Barra minn hekk, teorija oħra tikkollega l-isem maċ-ċingjala (Scrofa semilanuta), emblema antika tal-belt, li tissemma fl-Emblemata (1584) ta’ Andrea Alciato, taħt tinqixa tal-ewwel saffi tas-swar tal-belt, fejn ċingjala tidher ’il fuq mill-iskavi. Teorija oħra ssostni li l-etimoloġija ta’ Mediolanum ġejja mil-Latin u mill-Franċiż u tfisser "nofs-suf". Skont din it-teorija, il-belt ta’ Milan twaqqfet bis-saħħa ta’ żewġ tribujiet Ċeltiċi, il-Bituriġi u l-Eduj, li bħala l-emblemi tagħhom kellhom muntun u ċingjal; għalhekk "is-simbolu tal-belt huwa ċingjal sufi, annimal b’forma doppja, fuq naħa bil-lanżit iniggeż u fuq l-oħra bis-suf lixx".[20]

Storja[immodifika | immodifika s-sors]

Preistorja u Żmien ir-Rumani[immodifika | immodifika s-sors]

Il-Kolonni Rumani ta’ San Lawrenz

L-Insubri Ċeltiċi, l-abitanti tar-reġjun tat-Tramuntana tal-Italja msejjaħ Insubria, milli jidher kienu stabbilew insedjament għall-ħabta tas-600 Q.K. Skont il-leġġenda msemmija minn Tito Livio f’kitba tiegħu ta’ bejn is-27 u 9 Q.K., ir-re Galliku Ambigato bagħat lin-neputi tiegħu Belloveso lejn it-Tramuntana tal-Italja bħala kap ta’ grupp magħmul minn diversi tribujiet Galliċi; Belloveso allegatament stabbilixxa insedjament fi żmien il-monarkija Rumana, matul ir-renju ta’ Tarquinio Prisco. Tarquinio tradizzjonalment ġie ddokumentat li rrenja mis-616 sal-579 Q.K., skont l-istoriku Ruman tal-qedem Tito Livio.[21] Matul ir-Repubblika Rumana, ir-Rumani, immexxija mill-konslu Gneo Cornelio Scipione Calvo, iġġieldu kontra l-Insubri u ħakmu l-insedjament fil-222 Q.K. Il-kap tal-Insubri ssottometta ruħu għal Ruma, u ta l-kontroll tal-insedjament lir-Rumani.[22] Eventwalment ħakmu r-reġjun kollu, u l-provinċja l-ġdida semmewha Gallia Cisalpina – jiġifieri "Gallia ta’ din in-naħa tal-Alpi" – u jaf taw lis-sit l-isem Latin ta’ Mediolanum: bil-Galliku *medio- tfisser "nofs jew ċentru" u -lanon hija l-ekwivalenti Ċeltika tal-Latin -planum "pjanura". B’hekk *Mediolanon (Latinizzata bħala Mediolānum) x’aktarx li kienet tfisser "(insedjament) fin-nofs tal-pjanura".[23]

Fil-286, l-Imperatur Ruman Djoklezjanu ċaqlaq il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent minn Ruma għal Mediolanum.[24]

Il-fdalijiet tal-anfiteatru Ruman f’Milan

Djoklezjanu nnifsu għażel li jirresjedi f’Nicomedia fl-Imperu tal-Lvant, u ħalla lill-kollega tiegħu Massimjanu f’Milan. Massimjanu bena diversi monumenti ġganteski: iċ-ċirku l-kbir (470 metru b’85 metru), it-thermae jew il-"Banjijiet ta’ Erkole", kumpless kbir ta’ palazzi imperjali u servizzi u binjiet oħra li ma tantx baqa’ traċċi viżibbli tagħhom illum. Massimjanu żied iż-żona tal-belt għal 375 akru mdawra bi swar tal-ġebel ġodda u akbar (b’tul ta’ madwar 4.5 km) b’bosta torrijiet. Iż-żona monumentali kellha torrijiet doppji; wieħed minnhom, inkluż fil-Kunvent ta’ San Mawrizju Maġġuri huwa għoli 16.6-il metru.

Minn Mediolanum, l-Imperatur Kostantinu ħareġ l-Editt ta’ Milan fit-313 W.K., u bih iggarantixxa t-tolleranza għar-reliġjonijiet kollha fi ħdan l-imperu. B’hekk witta t-triq biex il-Kristjaneżmu jsir ir-reliġjon dominanti tal-Ewropa Rumana. Kostantinu kien f’Mediolanum biex jiċċelebra t-tieġ ta’ oħtu mal-Imperatur tal-Lvant, Liċinju. Fl-402, il-Visigoti assedjaw il-belt u l-Imperatur Onorju ttrasferixxa r-residenza imperjali lejn Ravenna.[25] Fl-452, Attila min-naħa tiegħu assedja lil Mediolanum, iżda l-iżvolta reali mill-imgħoddi imperjali tal-belt waslet fil-539, matul il-Gwerra Gotika, meta Uraia (neputi ta’ Witiges, li qabel kien ir-re tal-Ostrogoti Taljani) qered lil Mediolanum u tilfu ħajjithom bosta nies. Il-Lombardi ħadu lil Ticinum bħala l-kapitali tagħhom fil-572 (u semmewha Papia – illum magħrufa bħala Pavia), u ħallew il-belt Medjevali bikrija ta’ Milan f’idejn il-governanza tal-arċisqfijiet tagħha.

Medju Evu[immodifika | immodifika s-sors]

L-istemma araldika Medjevali tal-Visconti bis-serp (biscione) b’tifel f’ħalqu

Wara l-assedju tal-belt mill-Visigoti fl-402, ir-residenza imperjali ġiet ittrasferita lejn Ravenna. B’hekk bdiet era li fiha l-belt ta’ Milan qabdet it-triq tan-niżla u marret għall-agħar meta Attila, ir-re tal-Unni, assedja, seraq u qered il-belt fl-452 W.K. Fl-539, l-Ostrogoti ħakmu u qerdu l-belt ta’ Milan matul il-Gwerra Gotika kontra l-Imperatur Biżantin Ġustinjanu I. Fis-sajf tal-569, il-Longobardi (li taw l-isem tar-reġjun Taljan Lombardia), ħakmu l-belt ta’ Milan, u ġabu fix-xejn il-gwarniġjon Biżantin żgħir li kien qed jiddifendiha. Xi strutturi Rumani baqgħu jintużaw f’Milan taħt it-tmexxija tal-Longobardi. Milan kellha ċċedi quddiem il-qawwa ta’ Karlu Manju u l-Franki fis-774.

Is-seklu 11 ġab miegħu reazzjoni kontra l-kontroll tal-Imperaturi Rumani Sagri. Il-bliet-stati feġġew fit-Tramuntana tal-Italja bħala espressjoni tal-poter politiku ġdid tal-bliet u tar-rieda tagħhom li jiġġieldu kontra s-setgħat fewdali kollha. Il-belt ta’ Milan ma kinitx eċċezzjoni. Madankollu, ma tantx għadda wisq żmien qabel ma l-bliet-stati Taljani bdew jiġġieldu ma’ xulxin biex jippruvaw jillimitaw il-poteri tal-ġirien tagħhom.[26] Iċ-ċittadini ta’ Milan qerdu lil Lodi u kienu kontinwament fi gwerra ma’ Pavia, Cremona u Como, li min-naħa tagħhom staqsew għall-għajnuna lil Federico I Barbarossa. F’attakk ħesrem ħatfu lill-Imperatriċi Beatrice u obbligawha tirkeb bil-kontra fuq ħmar fi triqitha ’l barra minn ġol-belt. Dawn il-bliet wasslu għall-qerda tal-biċċa l-kbira ta’ Milan fl-1162. In-nirien ħakmu l-imħażen li kien fihom il-provvisti tal-ikel, u fi żmien ftit jiem Milan kellha tarrendi.

Mappa tal-belt ta’ Milan imdawra bis-swar Spanjoli fl-aħħar tas-seklu 16

Imbagħad kien hemm perjodu ta’ paċi u Milan gawdiet prosperità bħala ċentru kummerċjali minħabba l-pożizzjoni ġeografika tagħha. Matul dan iż-żmien, il-belt kienet meqjusa bħala waħda mill-ikbar bliet Ewropej.[27]

Fl-1395, Gian Galeazzo Visconti sar l-ewwel Duka ta’ Milan wara li rċieva t-titlu minn Wenceslaus, ir-re tar-Rumani. Fl-1447, Filippo Maria Visconti, id-Duka ta’ Milan, miet mingħajr iben werriet. B’hekk, wara t-tmiem tal-arblu tar-razza tal-familja Visconti, ġiet stabbilita r-Repubblika Ambroġjana. Din ħadet isimha minn Sant'Ambroġju, il-qaddis patrun popolari tal-belt.[28] Kemm il-Gwelfi kif ukoll il-Gibellini ġibdu ħabel wieħed biex jistabbilixxu r-Repubblika Ambroġjana f’Milan. Madankollu, ir-Repubblika sfaxxat meta fl-1450 Milan inħakmet minn Francesco I tal-familja Sforza, li wassal biex Milan issir waħda mill-bliet ewlenin tar-Rinaxximent Taljan.[28][29]

Żmien modern bikri[immodifika | immodifika s-sors]

Porta Ticinese (1100), waħda mit-tliet daħliet Medjevali li għadhom jeżistu f’Milan

L-aħħar mexxej indipendenti ta’ Milan, Ludovico Sforza, talab l-għajnuna ta’ Karlu VIII ta’ Franza kontra l-istati Taljani l-oħra, u eventwalment faqqgħu l-Gwerer tal-Italja. Il-kuġin tar-re, Louis ta’ Orléans, ħa sehem fl-ispedizzjoni u rrealizza li l-biċċa l-kbira tal-Italja kienet prattikament bla difiża. Dan wasslu biex jerġa’ jiġi ftit snin wara fis-sena 1500, u jiddikjara li d-Dukat ta’ Milan huwa tiegħu, ladarba nanntu kienet membru tal-familja Visconti fit-tmun. Dak iż-żmien, Milan kienet difiża wkoll minn merċenarji Żvizzeri. Wara r-rebħa tas-suċċessur ta’ Louis, François I, fuq l-Iżvizzeri fil-Battalja ta’ Marignan, id-dukat ġie mwiegħed lir-re Franċiż François I. Meta l-imperatur Spanjol tal-Asburgi Karlu V rebaħ kontra François I fil-Battalja ta’ Pavia fl-1525, it-Tramuntana tal-Italja, inkluż Milan, għaddiet għand Spanja Asburga.[30]

Pjazza San Babila fil-pesta tal-1630

Fl-1556, Karlu V abdika favur ibnu Filippu II u ħuh Ferdinandu I. Dak kollu li Karlu kien jipposjedi fl-Italja, inkluż Milan, għadda għand Filippu II u baqa’ proprjetà tal-linja Spanjola tal-Asburgi, filwaqt li l-linja Awstrijaka tal-Asburgi ta’ Ferdinandu mexxiet l-Imperu Ruman Sagru. Il-Pesta l-Kbira ta’ Milan fl-1629-1631, li minħabba fiha huwa stmat li mietu 60,000 ruħ minn popolazzjoni ta’ 130,000 ruħ, ikkawżat devastazzjoni bla preċedent fil-belt u ġiet deskritta effettivament minn Alessandro Manzoni fil-kapulavur tiegħu I Promessi Sposi. Dan l-episodju tqies minn ħafna bħala s-simbolu tat-tmexxija ħażina u tad-dekadenza tal-Ispanjoli u jitqies bħala waħda mill-aħħar tifqigħat ta’ sekli sħaħ tal-pesta li bdew bil-Pesta s-Sewda.[31]

Ċerimonja tar-riċeviment ta’ Alexander Suvorov f’Milan f’April 1799

Fis-sena 1700, il-linja Spanjola tal-Asburgi ntemmet bil-mewt ta’ Karlu II. Wara mewtu, bdiet il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola fl-1701 bl-okkupazzjoni tal-artijiet Taljani kollha ta’ Spanja mit-truppi Franċiżi li kienu qed jappoġġaw lill-Franċiż Philippe ta’ Anjou biex jitla’ fuq it-tron Spanjol. Fl-1706, il-Franċiżi tilfu f’Ramillies u f’Torino u kellhom iċedu t-Tramuntana tal-Italja lill-Asburgi Awstrijaki. Fl-1713-1714, it-Trattati ta’ Utrecht u Rastatt ikkonfermaw formalment is-sovranità Awstrijaka fuq il-biċċa l-kbira tal-artijiet Taljani tal-Asburgi Spanjoli, inkluż il-Lombardia u l-kapitali tagħha Milan. Napuljun invada l-Italja fl-1796, u Milan ġiet iddikjarata l-kapitali tar-Repubblika Ċisalpina. Iktar ’il quddiem, huwa ddikjara lil Milan bħala r-Renju tal-Italja u ġie inkurunat Re tal-Italja fid-Duomo, il-katidral tal-belt. Ladarba l-okkupazzjoni ta’ Napuljun intemmet, il-Kungress ta’ Vjenna rritorna l-Lombardia, u Milan, lill-Awstrijaki fl-1815.

Żmien modern u kontemporanju[immodifika | immodifika s-sors]

Ir-Rewwixta tal-Ħamest Ijiem f’Milan

Fit-18 ta’ Marzu 1848, Milan irnexxielha tirribella kontra t-tmexxija Awstrijaka, fl-hekk imsejħa rewwixta tal-“Ħamest Ijiem” (bit-Taljan: Le Cinque Giornate), li wasslu biex il-Marexxall Radetzky jirtira temporanjament mill-belt. Ir-renju ta’ Piemonte-Sardenja fil-konfini bagħat it-truppi sabiex jipproteġi lil dawk li ħadu sehem fir-rewwixta u organizza plebixxit li rratifika b’maġġoranza enormi l-unifikazzjoni tal-Lombardia mar-renju ta’ Piemonte-Sardenja. Iżda ftit xhur wara biss, l-Awstrijaki rnexxielhom jibagħtu forzi ġodda u friski li għelbu lill-armata ta’ Piemonte fil-Battalja ta’ Custoza fl-24 ta’ Lulju u reġgħu ħadu r-riedni f’idejhom fit-Tramuntana tal-Italja. Madankollu, xi għaxar snin wara, il-politiċi, l-uffiċjali u l-intellettwali nazzjonalisti Taljani, bħal Cavour, Garibaldi u Mazzini rnexxielhom jiksbu konsenus enormi u tefgħu pressjoni fuq il-monarkija biex tissawwar alleanza mal-Imperu Franċiż il-ġdid ta’ Napuljun III sabiex jgħelbu lill-Awstrija u jistabbilixxu stat kbir Taljan fir-reġjun. Fil-Battalja ta’ Solferino fl-1859, it-truppi Franċiżi u Taljani rebħu bil-kbir kontra l-Awstrijaki, li rtiraw taħt il-linja kwadrilaterali. Wara din il-battalja, Milan u l-bqija tal-Lombardia ġew inkorporati fir-renju ta’ Piemonte-Sardenja, li mbagħad kompla bl-annessjoni tal-istati ż-żgħar Taljani l-oħra kollha u pproklama t-twelid tar-Renju tal-Italja fis-17 ta’ Marzu 1861.

L-unifikazzjoni politika tal-Italja saħħet id-dominanza ekonomika ta’ Milan fit-Tramuntana tal-Italja. F’qasir żmien tlesta network ferrovjarju dens, li l-kostruzzjoni tiegħu kienet bdiet taħt il-patroċinju tal-Awstrijaki, u Milan saret iċ-ċentru ferrovjarju tat-Tramuntana tal-Italja, u bil-ftuħ tal-mini ferrovjarji ta’ Gottardo (1882) u Simplon (1906), saret l-ikbar ċentru ferrovjarju tan-Nofsinhar tal-Ewropa għat-trasport tal-merkanzija u tal-passiġġieri. Tabilħaqq, Milan u Venezja kienu fost il-waqfiet prinċipali tal-Orient Express li beda jopera mill-1919. L-abbundanza tar-riżorsi idroelettriċi ppermettew l-iżvilupp ta’ setturi b’saħħithom tal-azzar u tat-tessuti, u l-banek ta’ Milan iddominaw il-qasam finanzjarju tal-Italja, tant li l-belt saret iċ-ċentru finanzjarju ewlieni tal-pajjiż. Fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19 seħħet industrijalizzazzjoni rapida ħafna u din wasslet għat-twelid ta’ klassi enormi tal-ħaddiema kif ukoll għal kunflitti soċjali qalila. F’Mejju 1898, Milan ġie xxukkjata bil-massakru ta’ Bava Beccari, irvell relatat maż-żieda tal-għoli tal-ħajja.

Galleria Vittorio Emanuele II bbumbardjata fl-1943

Id-dominanza ekonomika ta’ Milan fl-Italja żgurat ukoll rwol minn ta’ quddiem għall-belt fix-xena politika. Kien proprju f’Milan li Benito Mussolini bena l-karrieri politiċi u ġurnalistiċi tiegħu, u l-Qomos Suwed Faxxisti tiegħu nġabru għall-ewwel darba fil-belt, f’Piazza San Sepolcro; hawnhekk id-dittatur Faxxista futur vara l-Marċ tiegħu fuq Ruma fit-28 ta’ Ottubru 1922. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-faċilitajiet industrijali u tat-trasport il-kbar ta’ Milan ġarrbu ħsarat estensivi mill-bumbardamenti tal-Alleati li spiss laqqtu wkoll id-distretti residenzjali. Meta l-Italja arrendiet fl-1943, il-forzi Ġermaniżi okkupaw u serqu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Italja, u dan qanqal it-twelid ta’ moviment enormi ta’ reżistenza.[32] Fid-29 ta’ April 1945, l-Ewwel Diviżjoni Armata Amerikana kienet qed tavvanza fuq Milan, iżda qabel waslet, ir-reżistenza Taljana ħatfet il-kontroll tal-belt u ġġustizzjat lil Mussolini flimkien man-namrata tiegħu u diversi uffiċjali tar-reġim, li iktar ’il quddiem ġew mgħallqa u esposti f’Piazzale Loreto, fejn sena qabel xi membri tar-reżistenza kienu ġew iġġustizzjati.

Matul l-irkupru u t-tkabbir ekonomiku kbir ta’ wara l-gwerra, l-isforz ta’ rikostruzzjoni u l-hekk imsejjaħ miraklu ekonomiku Taljan attira mewġa kbira ta’ migrazzjoni interna (speċjalment miż-żoni rurali tan-Nofsinhar tal-Italja) lejn Milan. Il-popolazzjoni kibret minn 1.3 miljun fl-1951 għal 1.7 miljun fl-1967.[33] Matul dan il-perjodu, Milan reġgħet inbniet malajr, bil-kostruzzjoni ta’ diversi binjiet innovattivi u Modernisti għoljin, bħal Torre Velasca u t-Torri ta’ Pirelli, li f’qasir żmien saru s-simboli ta’ din l-era l-ġdid ta’ prosperità.[34] Madankollu, fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20 matul l-hekk imsejħa Snin taċ-Ċomb, iktar milli l-prosperità ekonomika spikkat mewġa bla preċedent ta’ vjolenza fit-toroq, strajks tax-xogħol u terroriżmu politiku. L-apiċi ta’ dan il-perjodu ta’ taqbid seħħet fit-12 ta’ Diċembru 1969, meta bomba splodiet fil-Bank Agrarju Nazzjonali f’Piazza Fontana, u qatlet 17-il ruħ u darbet 88 ruħ.

L-EXPO tal-2015 f’Milan

Fis-snin 80 tas-seklu 20, bis-suċċess internazzjonali ta’ ditti tal-moda ta’ Milan bħal Armani, Versace u Dolce & Gabbana, Milan saret waħda mill-kapitali dinjin tal-moda. Barra minn hekk, kien hemm żieda kbira fit-turiżmu internazzjonali, l-iktar mill-Amerka u mill-Ġappun, filwaqt li l-Borża żiedet il-kapitalizzazzjoni tas-suq tagħha b’iktar minn ħames darbiet.[35] Dan il-perjodu wassal biex il-mezzi tax-xandir ilaqqmu l-belt metropolitana (u indirettament il-ħajja soċjali ta’ dak iż-żmien) bħala "Milano da bere", litteralment "Milan għas-sakra".[36] Madankollu, fis-snin 90 tas-seklu 20, Milan ġiet affettwata ħażin minn “Tangentopoli”, skandlu politiku li fih bosta politiċi u negozjanti tressqu quddiem il-liġi fuq akkużi ta’ korruzzjoni. Il-belt kienet affettwata wkoll minn kriżi finanzjarja severa u minn deklin kostanti fil-produzzjoni tat-tessuti, tal-karozzi u tal-azzar. Il-proġetti ta’ Milano 2 u ta’ Milano 3 ta’ Silvio Berlusconi kien l-iżjed proġetti importanti tal-abitazzjonijiet tas-snin 80 u 90 tas-seklu 20 f’Milan u taw enerġija ekonomika u soċjali ġdida lill-belt.

Il-Kastell ta’ Sforza

Fil-bidu tas-seklu 21, Milan għaddiet minn sensiela ta’ żviluppi mill-ġdid fiż-żoni industrijali enormi u antiki.[37] Żewġ distretti ġodda tan-negozju, Porta Nuova u CityLife, inbnew fi żmien deċennju, u biddlu radikalment il-bixra panoramika tal-belt. Iċ-ċentru tal-wirjiet tal-belt tressaq f’sit ferm akbar f’Rho.[38] Id-deklin twil fil-manifattura tradizzjonali ntesa bis-saħħa tal-espansjoni kbira tal-pubblikazzjoni, il-finanzi, is-settur bankarju, il-moda, it-teknoloġija informatika, il-loġistika u t-turiżmu.[39] Id-deklin fil-popolazzjoni tal-belt fl-aħħar deċennji jidher li parzjalment beda jirpilja, u l-komun kiseb madwar 100,000 resident ġdid mill-aħħar ċensiment. Il-bixra l-ġdida li ngħata lill-belt bħala kapitali globali ta’ innovazzjoni kellha suċċess u kienet strumentali biex irnexxielha tirbaħ is-sejħiet għall-offerti biex tospita avvenimenti internazzjonali kbar bħall-Expo tal-2015 u l-Logħob Olimpiku tal-2026.

Ġeografija[immodifika | immodifika s-sors]

Klima[immodifika | immodifika s-sors]

Data klimatika għall-Milan (Ajruport ta’ Linate), elevazzjoni: 107 m (351 pied), temperaturi normali 1971-2000, temperaturi estremi 1946-sa issa, żmien ta’ xemx 1991-2010
Xahar Jan Fra Mar Apr Mej Ġun Lul Aww Set Ott Nov Diċ Sena
Temp. għolja rekord °C (°F) 21.7

(71.1)

23.8

(74.8)

26.9

(80.4)

32.4

(90.3)

35.5

(95.9)

36.6

(97.9)

37.2

(99.0)

36.9

(98.4)

33.0

(91.4)

28.2

(82.8)

23.0

(73.4)

21.2

(70.2)

37.2

(99.0)

Temp. għolja medja °C (°F) 5.9

(42.6)

9.0

(48.2)

14.3

(57.7)

17.4

(63.3)

22.3

(72.1)

26.2

(79.2)

29.2

(84.6)

28.5

(83.3)

24.4

(75.9)

17.8

(64.0)

10.7

(51.3)

6.4

(43.5)

17.7

(63.9)

Temp. medja ta’ kuljum °C (°F) 2.5

(36.5)

4.7

(40.5)

9.0

(48.2)

12.2

(54.0)

17.0

(62.6)

20.8

(69.4)

23.6

(74.5)

23.0

(73.4)

19.2

(66.6)

13.4

(56.1)

7.2

(45.0)

3.3

(37.9)

13.0

(55.4)

Temp. baxxa medja °C (°F) −0.9

(30.4)

0.3

(32.5)

3.8

(38.8)

7.0

(44.6)

11.6

(52.9)

15.4

(59.7)

18.0

(64.4)

17.6

(63.7)

14.0

(57.2)

9.0

(48.2)

3.7

(38.7)

0.1

(32.2)

8.3

(46.9)

Temp. baxxa rekord °C (°F) −15.0

(5.0)

−15.6

(3.9)

−7.4

(18.7)

−2.5

(27.5)

−0.8

(30.6)

5.6

(42.1)

8.4

(47.1)

8.0

(46.4)

3.0

(37.4)

−2.3

(27.9)

−6.2

(20.8)

−13.6

(7.5)

−15.6

(3.9)

Preċipitazzjoni medja f’mm (pulzieri) 58.7

(2.31)

49.2

(1.94)

65.0

(2.56)

75.5

(2.97)

95.5

(3.76)

66.7

(2.63)

66.8

(2.63)

88.8

(3.50)

93.1

(3.67)

122.4

(4.82)

76.7

(3.02)

61.7

(2.43)

920.1

(36.22)

Preċipitazzjoni medja f’jiem (≥ 1.0 mm) 6.7 5.3 6.7 8.1 8.9 7.7 5.4 7.1 6.1 8.3 6.4 6.3 83.0
Umdità relattiva medja (%) 86 78 71 75 72 71 71 72 74 81 85 86 77
Medja ta’ sigħat ta’ xemx fix-xahar 76 114 177 181 214 245 293 251 180 106 71 69 1,977
Sors: Servizio Meteorologico, Aeronautica Militare

Relazzjonijiet internazzjonali[immodifika | immodifika s-sors]

In-Navigli billejl

Ġemellaġġi[immodifika | immodifika s-sors]

Milan hija ġemellata uffiċjalment ma’ ħmistax-il belt oħra.

  • São Paulo, il-Brażil, mill-1961
  • Chicago, l-Istati Uniti, mill-1962
  • Lyon, Franza, mill-1967
  • Frankfurt, il-Ġermanja, mill-1969
  • Birmingham, ir-Renju Unit, mill-1974
  • Dakar, is-Senegal, mill-1974
  • Shanghai, iċ-Ċina, mill-1979
  • Osaka, il-Ġappun, mill-1981
  • Tel Aviv, Iżrael, mill-1997
  • Bethlehem, il-Palestina, mis-sena 2000
  • Toronto, il-Kanada, mill-2003
  • Krakovja, il-Polonja, mill-2003
  • Melbourne, l-Awstralja, mill-2004
  • Guadalajara, il-Messiku, mill-2004
  • Daegu, il-Korea t’Isfel, mill-2015

Il-ġemellaġġ mal-belt ta’ San Pietruburgu, ir-Russja, li kien beda fl-1967, ġie sospiż fl-2012 (deċiżjoni li ttieħdet mill-belt ta’ Milan), minħabba l-projbizzjoni tal-gvern Russu fuq il-“propaganda omosesswali”.

Il-faċċata tad-Duomo, il-Katidral ta’ Milan

Relazzjonijiet oħra[immodifika | immodifika s-sors]

Milan għandha kollaborazzjonijiet mal-bliet li ġejjin:

Ċittadini onorarji[immodifika | immodifika s-sors]

Dawn li ġejjin huma nies li ngħataw iċ-ċittadinanza onorarja ta’ Milan:

Data Isem Noti
l-24 ta’ Frar 1972 Charlie Chaplin (1889 – 1977) attur komiku Ingliż.
Marzu 1980 Andrei Sakharov (1921 – 1989) fiżiku nukleari, dissident u attivist Russu.
Diċembru 1988 Alexander Dubček (1921 – 1992) politiku u dissident Ċekoslovakk u Slovakk.
is-16 ta’ Frar 1990 Paola Borboni (1900 – 1995) attriċi Taljana.
il-21 ta’ Ottubru 2004 Rudolph Giuliani (1944 – ?) politiku Amerikan, eks Sindku tal-Belt ta’ New York, u avukat ta’ Donald Trump.
it-3 ta’ Settembru 2005 Rania Al-Abdullah (1970 – ?) ir-Reġina konsorti tal-Ġordan.
l-10 ta’ Diċembru 2008 Al Gore (1948 – ?) politiku Amerikan u eks Viċi President tal-Istati Uniti.
it-18 ta’ Jannar 2012 Roberto Saviano (1979 – ?) ġurnalist u kittieb Taljan.
l-4 ta’ April 2016 Nino Di Matteo (1961 – ?) maġistrat Taljan.
l-20 ta’ Ottubru 2016 Dalai Lama (1935 – ?) mexxej spiritwali Buddist Tibetan.
l-10 ta’ Diċembru 2020 Patrick Zaki (1991 – ?) student Eġizzjan.

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ "Map of Milan with major Places + Sights | Explore to World". web.archive.org. 2017-09-01. Miġbur 2021-07-16.
  2. ^ "Dati Istat". web.archive.org. 2019-07-24. Miġbur 2021-07-16.
  3. ^ "Italy, Population - Google Public Data Explorer". web.archive.org. 2020-06-13. Miġbur 2021-07-16.
  4. ^ "Dati demografici della popolazione" (PDF). web.archive.org. 2018-05-03. Miġbur 2021-07-16.
  5. ^ "Dati UE popolazione Milano" (PDF). web.archive.org. 2017-09-26. Miġbur 2021-07-16.
  6. ^ "GaWC - The World According to GaWC 2012". web.archive.org. 2017-05-03. Miġbur 2021-07-16.
  7. ^ "Banana Blu" (PDF). web.archive.org. 2007-09-29. Miġbur 2021-07-16.
  8. ^ "Global MetroMonitor | Brookings Institution". web.archive.org. 2013-01-15. Miġbur 2021-07-16.
  9. ^ "Milan, the 'world's design capital', takes steps to attract visitors year-round". South China Morning Post (bl-Ingliż). 2016-07-17. Miġbur 2021-07-16.
  10. ^ "The Global Language Monitor » Fashion". web.archive.org. 2011-06-03. Miġbur 2021-07-16.
  11. ^ "Milan, Italy | frog design". web.archive.org. 2011-05-01. Miġbur 2021-07-16.
  12. ^ "Milan Furniture Fair [Monocle]". web.archive.org. 2012-07-13. Miġbur 2021-07-16.
  13. ^ "Universities and research". web.archive.org. 2013-05-13. Miġbur 2021-07-16.
  14. ^ "Milano sempre più meta turistica: crescono i turisti". web.archive.org. 2021-04-23. Miġbur 2021-07-16.
  15. ^ "Milano, nel 2018 turisti in crescita: sfiorati i 10 milioni in Città Metropolitana". web.archive.org. 2021-04-23. Miġbur 2021-07-16.
  16. ^ "Guida Michelin 2016: ristoranti stellati in Lombardia". web.archive.org. 2016-05-02. Miġbur 2021-07-16.
  17. ^ Ambrogio, Renzo (2009). Nomi d'Italia : origine e significato dei nomi geografici e di tutti i comuni. Novara: Istituto geografico De Agostini. p. 385. ISBN 978-88-511-1412-1.
  18. ^ Wise, Hilary (1997). The vocabulary of modern French origins, structure and function. London: Routledge. p. 39. ISBN 0-203-42979-6.
  19. ^ Michell, John (2009). The sacred center: the ancient art of locating sanctuaries. Rochester, Vt.: Inner Traditions. p. 32. ISBN 978-1-59477-284-9.
  20. ^ "French Emblems: Emblem: MEDIOLANUM MILAN". web.archive.org. 2012-01-13. Miġbur 2021-07-16.
  21. ^ Tito Livio, Ab Urbe condita 5.34–35.3.
  22. ^ "Polybius, Histories, book 2, Capture of Mediolanum and End of the War". www.perseus.tufts.edu. Miġbur 2021-07-16.
  23. ^ Delamarre, Xavier (2003). Dictionnaire de la langue gauloise (in French) (2nd ed.). Paris: Errance. pp. 221–222. ISBN 2-87772-237-6.
  24. ^ "L'antica Mediolanum rivive al computer - Corriere.it". web.archive.org. 2018-05-05. Miġbur 2021-07-16.
  25. ^ "Honorius: The Fight for the Roman West AD 395-423 - Chris Doyle - Google Books". web.archive.org. 2020-06-13. Miġbur 2021-07-16.
  26. ^ ""Milan: a history of greatness, from its origins to the twentieth century"".
  27. ^ Scott, Tom. The City-State in Europe, 1000-1600: Hinterland, Territory, Region. OUP Oxford. p. 17.
  28. ^ a b Henry S. Lucas, The Renaissance and the Reformation, p. 268.
  29. ^ "The History of Milan | Relazioni Internazionali - Università Cattolica del Sacro Cuore". web.archive.org. 2009-11-08. Miġbur 2021-07-16.
  30. ^ John Lothrop Motley, The Rise of the Dutch Republic, Vol. II (Harper Bros.: New York, 1855), p. 2.
  31. ^ Cipolla, Carlo M. Fighting the Plague in Seventeenth Century Italy. Madison: University of Wisconsin Press, 1981.
  32. ^ Cooke, Philip (1997). Italian resistance writing: an anthology. Manchester: Manchester University Press. p. 20. ISBN 0-7190-5172-X.
  33. ^ Ginsborg, Paul (2003). A history of contemporary Italy: society and politics, 1943 – 1988. New York: Palgrave Macmillan. p. 220. ISBN 1-4039-6153-0.
  34. ^ John Foot (2001). Milan since the miracle: city, culture, and identity. New York: Berg. p. 119. ISBN 1-85973-545-2.
  35. ^ "principali indicatori 2012 - Borsa Italiana". web.archive.org. 2018-11-06. Miġbur 2021-07-16.
  36. ^ "L'uomo che inventò la Milano da bere - LASTAMPA.it". web.archive.org. 2009-09-14. Miġbur 2021-07-16.
  37. ^ Mieg, Harald A/; Overmann, Heike. Industrial heritage sites in transformation : clash of discourses. New York and London: Rutledge. p. 72. ISBN 978-1-315-79799-1.
  38. ^ "Nuovo Sistema Fiera Milano". web.archive.org. 2011-12-01. Miġbur 2021-07-16.
  39. ^ Ni, Pengfei (2012). The global urban competitiveness report 2011. Cheltenham: Edward Elgar. p. 127. ISBN 978-0-85793-421-5.