Tazza tad-Dinja tal-Futbol

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Aqbeż lejn: navigazzjoni, fittex
Tazza tad-Dinja tal-FIFA
Sport Futbol
Fundazzjoni 1930
Nru. ta' timijiet 32 (fażi finali)
204 (fażi ta' kwalifikazzjoni)
Reġjun Internazzjonali (FIFA)
Ċampjin attwali Flag of Spain.svg Spanja
L-aktar rebħiet Flag of Brazil.svg Brażil (ħames titli)
Sit elettroniku fifa.com/worldcup/

It-Tazza tad-Dinja tal-Futbol hija kompetizzjoni internazzjonali tal-futbol li tintlagħab mit-timijiet nazzjonali li huma membri tal-Fédération Internationale de Football Association (FIFA). Dan il-kampjonat ra l-bidu tiegħu fl-1930 u kompla sejjer kull erba' snin, ħlief fl-1942 u l-1946, minħabba it-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-format attwali tal-kompetizzjoni jinvolvi 32 tim li jikkompetu għat-titlu f'pajjiż ospitu f'perjodu ta' madwar xahar. Fażi ta' kwalifikazzjoni tieħu post qabel il-bidu tal-fażi finali, b'tal-ewwel issir fit-tliet snin qabel il-bidu tal-edizzjoni, sabiex jiġi determinat liema timijiet jikkwalifikaw għall-fażi finali flimkien mal-pajjiż ospitu. It-32 tim nazzjonali jikkompetu fi grawnds differenti ġewwa l-pajjiż (jew pajjiżi) li jkun qed jospita l-kompetizzjoni.

Matul it-tmintax-il edizzjoni li seħħew, seba' pajjiż għollew it-trofew. Il-Brażil rebħu t-Tazza tad-Dinja total ta' ħames darbiet, u huma l-uniku tim li pparteċipaw f'kull edizzjoni. L-Italja, iċ-ċampjins attwali, rebħhuh għal erba' darbiet, u l-Ġermanja ttrijonfaw għal tliet darbiet. L-Urugwaj, rebbieħa tal-edizzjoni inawgurali, u l-Arġentina, ħadu t-titlu darbtejn kull wieħed, u l-Ingilterra, Franza u Spanja ħadu titlu wieħed kull wieħed.

It-Tazza tad-Dinja huwa l-aktar avveniment sportiv segwit fid-dinja, bi stima ta' 715.1 miljun persuna li raw il-partita finali tat-Tazza tad-Dinja 2006 li saret ġewwa l-Ġermanja. It-Tazza tad-Dinja li jmiss se ssir fil-Brażil.

Storja[editja]

Kompetizzjonijiet internazzjonali preċedenti[editja]

L-ewwel logħba internazzjonali ntlagħbet fl-1872 bejn l-Ingilterra u l-Iskozja,[1] minkejja li f'dak l-istadju l-isport ftit li xejn kien magħruf barra mir-Renju Unit.

Madanakollu, mal-bidu tas-seklu 20 il-folja nqalbet hekk kif il-popolarità ta' dan l-isport kibret fuq skala internazzjonali u assoċjazzjonijiet nazzjonali tal-futbol bdew jiġu fundati. L-ewwel logħba internazzjonali uffiċjali barra r-Renju Unit kienet bejn Franza u l-Belġju ġewwa Pariġi f'Marzu tal-1904.[2] Din wasslet għall-fundazzjoni tal-FIFA f'Pariġi fit-22 ta' Mejju 1904, li kienet tinkludi assoċjazzjonijiet tal-futbol minn Franza, il-Belġju, id-Danimarka, l-Olanda, Spanja, l-Iżvezja, l-Iżvizzera u l-Ġermanja.

Il-futbol kompla jeskala fil-popolarità tiegħu, u dan l-isport daħal fost id-dixxiplini li ntlagħbu fl-Olimpjadi tas-sajf tal-1900 u l-1904, sakemm imbagħad sar uffiċjalment superviżat mill-FIFA fl-edizzjoni tal-1908 tal-Logħob Olimpiku tas-sajf.[3] Organizzat mill-Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Ingilterra, l-avveniment kien wieħed għal plejers dilettanti u kien aktar imħares lejh bħala għall-gost milli għal kompetizzjoni. It-tim nazzjonali tad-dilettanti Ingliż rebaħ l-avveniment kemm fl-1908 u anki fl-1912.

Il-FIFA, fl-1906, ippruvat torganizza turnew internazzjonali tal-futbol bejn pajjiżi 'l barra mill-qafas Olimpiku u dan sar ġewwa l-Iżvizzera. Dan kien żmien kmieni ħafna għall-futbol inernazzjonali u l-istorja uffiċjali tal-FIFA tiddeskrivi bħala falliment lil dan l-avveniment.

Bl-avveniment Olimpiku jkompli jinvolvi bis timijiet dilettanti, kompetizzjonijiet li jiġu kontestati minn timijiet professjonali bdew jidhru wkoll f'dan l-istadju. It-Torneo Internazionale Stampa Sportiva li sar f'Turin ġewwa l-Italja, fl-1908, kienet fost l-ewwel u s-sena ta' wara Sir Thomas Lipton organizza s-Sir Thomas Lipton Trophy, li sar ukoll ġewwa Turin. Iż-żewġ kompetizzjonijiet intlagħbu bejn klabbs individwali (mhux timijiet nazzjonali), kull wieħed rappreżentant ta' pajjiż sħiħ.

Fl-1914, il-FIFA qablet li tirrikonoxxi t-turnew Olimpiku bħala "kampjonat dinji tal-futbol għal dilettanti",[4] u ħadet ir-responsabilità li torganizza l-avveniment. Dan wassal għall-ewwel kompetizzjoni tal-futbol interkontinentali fl-Olimpjadi tas-sajf 1920, mirbuħa mill-Belġju. L-Urugwaj segwew b'żewġ rebħiet konsekuttivi fl-1924 u fl-1928. Fl-1928 kien deċiż min-naħa tal-FIFA li tospita t-turnew internazzjonali tagħhom. Bl-Urugwaj ikunu ċampjins uffiċjali għal darbtejn infila u ftit 'il bogħod miċ-ċelebrazzjoni miċ-ċentenarju mill-indipedenza fl-1930, FIFA għażlet lill-Urugwaj bħala l-ospitu.

L-ewwel Tazza tad-Dinja[editja]

Estadio Centenario, il-post fejn saret il-finali tat-Tazza tad-Dinja 1930 f'Montevideo, Urugwaj

L-Olimpjadi tas-sajf tal-1932 li saru ġewwa Los Angles ma kienx mistenni li fil-programm ta' logħob jiġi nkluż il-futbol minħabba li l-logħba tal-futbol ma kinitx tgawdi minn popolarità kbira fl-Istati Uniti. Il-FIFA u l-KOI unanimament ma qablux fuq l-istat ta' plejers dilettanti, u dawn ġew imwaqqgħin mil-Logħob.[5] Il-president tal-FIFA Jules Rimet beda jipprepara għall-edizzjoni inawgurali tat-Tazza tad-Dinja li kellha ssir fl-Urugwaj fl-1930. L-assoċjazzjonijiet nazzjonali ta' numru partikulari ta' pajjiżi ġew mistiedna li jibgħatu tim, imma l-għażla tal-Urugwaj bħala l-post fejn kienet se ssir il-kompetizzjoni fisser li għal timijiet Ewropej dan kien se jkun vjaġġ twil u għali. Fil-fatt, l-ebda pajjiż Ewropew ma kkonferma li kien se jibgħat tim, sakemm xahrejn qabel il-bidu tal-kompetizzjoni, fejn Rimet irnexxielu jipperswadi lil timijiet mill-Belġju, Franza, ir-Rumanija, u l-Jugożlavja sabiex jagħmlu dan il-vjaġġ. Kienu tlettax-il tim li ħadu sehem—sebgħa mill-Amerika t'Isfel, erbgħa mill-Ewropa u tnejn mill-Amerika ta' Fuq.

L-ewwel żewġ partiti tat-Tazza tad-Dinja ħadu post fit-13 ta' Lulju 1930, u kienu jinvolvu lil Franza u l-Istati Uniti, li għelbu lill-Messiku 4–1 u l-Belġju 3–0 rispettivament. L-ewwel gowl fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja ġie skurjat minn Lucien Laurent ta' Franza. Erbat ijiem wara ġiet skurjata l-ewwel tripletta fit-Tazza tad-Dinja mill-Amerikan Bert Patenaude fir-rebħa tal-Istati Uniti ta' 3–0 kontra l-Paragwaj. Fil-finali, l-Urugwaj għelbet lill-Arġentina 4–2 quddiem folla ta' 93,000 f'Montevideo, biex b'hekk sar l-ewwel pajjiż li rebaħ it-Tazza tad-Dinja.

1934–1938[editja]

1934[editja]

It-Tazza tad-Dinja 1934 saret ġewwa l-Italja, u kienet l-ewwel Tazza tad-Dinja li fiha inkludiet il-fażi ta' kwalifika. Sittax-il tim ikkwalifikaw għall-fażi finali, numru li baqa' l-istess sas-sena 1982 meta dan l-istess numru ta' parteċipanti ġie estiż. L-Urugwaj, rebbieħa tal-edizzjoni preċedenti, kienu għadhom diżappuntati wara l-prestazzjoni tal-Ewropej fl-1930, u ibbojkotjaw it-Tazza tad-Dinja 1934. Il-Bolivja u l-Paragwaj kienu assenti, sabiex din is-sitwazzjoni poġġiet lill-Arġentina u lill-Brażil mal-ewwel fil-fażi finali mingħajr il-bżonn li jilgħabu logħba ta' kwalifika. L-Eġittu sar l-ewwel tim Afrikan li kkompeta, però tilef kontra l-Ungerija fl-ewwel rawnd. L-Italja rebħu dan it-turnew, imma kellhom isibu quddiem wiċċhom kritika ħarxa fuq kif it-Taljani kienu aktar privileġġati fil-grawnd, b'Benito Mussolini jistqarr li kien influwenza l-għażla tar-referis għall-partiti tat-Taljani.[6]

1938[editja]

Għal darb'oħra, it-Tazza tad-Dinja 1938 saret fl-Ewropa b'diżappunt kbir min-naħa tas-Sud-Amerikani, fejn l-Urugwaj u l-Arġentina bbojkotjaw din l-edizzjoni. Għall-ewwel darba fl-istorja r-rebbieħ tal-edizzjoni preċedenti u l-ospitu tal-kompetizzjoni ngħataw post awtomatiku fil-fażi finali. Wara logħba ta' spareġġ kontra l-Latvja, l-Awstrija qatgħet passaġġ dirett lejn il-finali imma minħabba l-Anschluss f'April tal-1938, ma setgħetx tieħu sehem. Posthom ġie offrut lill-Ingilterra li min-naħa tagħha rrifjutat. Din ħalliet biss ħmistax-il pajjiż jikkompeti. Franza, li żammet ġewwa darha din il-kompetizzjoni, ma rebħitx din l-edizzjoni fejn b'hekk din kienet l-ewwel darba li pajjiż ospitu ma rebaħx dan it-turnew. Kienu l-Italja li żammew it-titlu għandhom wara li fil-finali għelbu lill-Ungerija. L-attakkant Pollakk Ernest Willimowski sar l-ewwel plejer li skorja erba' gowls f'logħba tat-Tazza tad-Dinja fit-telfa tal-Polonja bl-iskor ta' 6–5 kontra l-Brażil.

Il-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija[editja]

It-Tazza tad-Dinja tal-FIFA kienet skedata li ssir fl-1942. Fit-23 Kungress tal-FIFA li sar fit-13 ta' Awwissu 1936 f'Berlin, il-Ġermanja tefgħet uffiċjalment l-applikazzjoni tagħha. F'Ġunju tal-1939, il-Brażil applika wkoll biex jospita dan it-turnew. Madanakollu, wara l-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, il-pjanijiet futuri għat-Tazza tad-Dinja 1942 ġew imħassra. Il-konsegwenzi xejn sbieħ ta' wara l-gwerra waslu wkoll għat-tħassir tat-turnew tal-1946.

1950–1978[editja]

1950[editja]

Il-kompetizzjoni tkompliet fl-1950, fl-edizzjoni li saret ġewwa l-Brażil, li kienet l-ewwel darba li rat parteċipanti Brittaniċi. It-timijiet Brittaniċi kienu rtiraw mill-FIFA fl-1920 minħabba li ma kienux lesti li jilgħabu kontra pajjiżi li jinsabu fi gwerra magħhom, u anke bħala protesta kontra influwenza barranija fil-futbol, imma reġgħet ingħaqdet fl-1946 wara invit min-naħa tal-FIFA. Madanakollu, il-parteċipazzjoni tal-Ingilterra ma kinitx se tkun wisq feliċi. L-Ingliżi naqsu li jagħmluha mal-aħħar grupp f'kampanja li kienet tinkludi telfa b'sorpriża kontra l-Istati Uniti bl-iskor ta' 1–0, minkejja li rapporti tal-aħbarijiet ħasbu li r-riżultat ta' 1–0 kien xi żball u li fil-fatt l-Ingilterra kienu rebħu 10–0.

It-Trofew[editja]

Mill-1930 sal-1970, ir-rebbieħa tat-Tazza tad-Dinja kienu jiġu premjati bit-Trofew Jules Rimet. Oriġinarjament magħruf sempliċiment bħala World Cup jew Coupe du Monde, dan it-trofew fl-1947 kien ġie msemmi wara l-president tal-FIFA Jules Rimet li kien hu l-idea wara l-bidu tal-ewwel edizzjoni ta' din il-kompetizzjoni. Fl-1970, it-tielet rebħa tal-Brażil f'din il-kompetizzjoni tathom id-dritt li jżommu t-trofew għal dejjem. Madanakollu, it-trofew kien misruq fl-1983 u qatt ma nstab, fejn apparentament dan kien ġie imdewweb mill-ħallelin.[7]

Wara l-1970, trofew ġdid, magħruf aħjar bħala it-Trofew tat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA, ġie disinjat. L-esperti tal-FIFA, ġejjin minn seba' pajjiżi differenti evalwaw it-53 mudell preżentat, u fl-aħħar ġie magħżul ix-xogħol tad-disinjatur Taljan Silvio Gazzaniga. It-trofew il-ġdid għandu tul ta' 36 ċm, magħmul minn deheb solidu ta' 18-il karatt u jiżen 6.175 kg. In-naħa t'isfel tat-trofew iżżomm is-sena u l-isem ta' kull rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja mill-1974 'il quddiem. Id-deskrizzjoni ta' dan it-trofew skont l-istess Gazzaniga hi: "Il-linji joħorġu mill-bażi, jitilgħu fi spirali, u jestendu sabiex jirċievu lid-dinja. Mit-tensjonijiet dinamiċi tal-ġisem kompatt tal-iskultura joħorġu l-figuri ta' żewġ atleti fil-mument tar-rebħa."[8]

Dan it-trofew ma jiġix mogħti lill-pajjiż rebbieħ għal dejjem. Ir-rebbieħa tat-Tazza tad-Dinja jżommu t-trofew sal-edizzjoni li jkun imiss u mbagħad jingħataw replika tat-trofew indurata bid-deheb.[9] Dan it-trofew mistenni li se jibqa' jintuża sal-2038, sakemm il-plakka tal-ismijiet tkun imtliet kollha.

Riżultati[editja]

Sena Ospitu Finali Partita għat-Tielet Post
Rebbieħa Riżultat Finalista tellief It-Tielet post Riżultat Ir-Raba' post
1930
Dettalji
Urugwaj Bandiera tal-Urugwaj
Urugwaj
4–2 Bandiera tal-Arġentina
Arġentina
Bandiera tal-Istati Uniti
Stati Uniti
[nota 1] Bandiera tal-Jugożlavja
Jugożlavja
1934
Dettalji
Italja Bandiera tal-Italja
Italja
2–1
(ħ.s.)
Bandiera taċ-Ċekoslovakkja
Ċekoslovakkja
Bandiera tal-Ġermanja
Ġermanja
3–2 Bandiera tal-Awstrija
Awstrija
1938
Dettalji
Franza Bandiera tal-Italja
Italja
4–2 Bandiera tal-Ungerija
Ungerija
Bandiera tal-Brażil
Brażil
4–2 Bandiera tal-Iżvezja
Żvezja
1950
Dettalji
Brażil Bandiera tal-Urugwaj
Urugwaj
[nota 2] Bandiera tal-Brażil
Brażil
Bandiera tal-Iżvezja
Żvezja
[nota 2] Bandiera ta' Spanja
Spanja
1954
Dettalji
Żvizzera Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
3–2 Bandiera tal-Ungerija
Ungerija
Bandiera tal-Awstrija
Awstrija
3–1 Bandiera tal-Urugwaj
Urugwaj
1958
Dettalji
Żvezja Bandiera tal-Brażil
Brażil
5–2 Bandiera tal-Iżvezja
Żvezja
Bandiera ta' Franza
Franza
6–3 Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
1962
Dettalji
Ċili Bandiera tal-Brażil
Brażil
3–1 Bandiera taċ-Ċekoslovakkja
Ċekoslovakkja
Bandiera taċ-Ċili
Ċili
1–0 Bandiera tal-Jugożlavja
Jugożlavja
1966
Dettalji
Ingilterra Bandiera tal-Ingilterra
Ingilterra
4–2
(ħ.s.)
Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
Bandiera tal-Portugall
Portugall
2–1 Bandiera tal-Unjoni Sovjetika
Unjoni Sovjetika
1970
Dettalji
Messiku Bandiera tal-Brażil
Brażil
4–1 Bandiera tal-Italja
Italja
Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
1–0 Bandiera tal-Urugwaj
Urugwaj
1974
Dettalji
Ġermanja tal-Punent Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
2–1 Bandiera tal-Pajjiżi l-Baxxi
Olanda
Bandiera tal-Polonja
Polonja
1–0 Bandiera tal-Brażil
Brażil
1978
Dettalji
Arġentina Bandiera tal-Arġentina
Arġentina
3–1
(ħ.s.)
Bandiera tal-Pajjiżi l-Baxxi
Olanda
Bandiera tal-Brażil
Brażil
2–1 Bandiera tal-Italja
Italja
1982
Dettalji
Spanja Bandiera tal-Italja
Italja
3–1 Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
Bandiera tal-Polonja
Polonja
3–2 Bandiera ta' Franza
Franza
1986
Dettalji
Messiku Bandiera tal-Arġentina
Arġentina
3–2 Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
Bandiera ta' Franza
Franza
4–2
(ħ.s.)
Bandiera tal-Belġju
Belġju
1990
Dettalji
Italja Bandiera tal-Ġermanja tal-Punent
Ġermanja tal-Punent
1–0 Bandiera tal-Arġentina
Arġentina
Bandiera tal-Italja
Italja
2–1 Bandiera tal-Ingilterra
Ingilterra
1994
Dettalji
Stati Uniti Bandiera tal-Brażil
Brażil
0–0
(ħ.s.)
(3–2 pens.)
Bandiera tal-Italja
Italja
Bandiera tal-Iżvezja
Żvezja
4–0 Bandiera tal-Bulgarija
Bulgarija
1998
Dettalji
Franza Bandiera ta' Franza
Franza
3–0 Bandiera tal-Brażil
Brażil
Bandiera tal-Kroazja
Kroazja
2–1 Bandiera tal-Pajjiżi l-Baxxi
Olanda
2002
Dettalji
Korea t'Isfel
u Ġappun
Bandiera tal-Brażil
Brażil
2–0 Bandiera tal-Ġermanja
Ġermanja
Bandiera tat-Turkija
Turkija
3–2 Bandiera tal-Korea t'Isfel
Korea t'Isfel
2006
Dettalji
Ġermanja Bandiera tal-Italja
Italja
1–1
(ħ.s.)
(5–3 pens.)
Bandiera ta' Franza
Franza
Bandiera tal-Ġermanja
Ġermanja
3–1 Bandiera tal-Portugall
Portugall
2010
Dettalji
Afrika t'Isfel Bandiera ta' Spanja
Spanja
1–0
(ħ.s.)
Bandiera tal-Pajjiżi l-Baxxi
Olanda
Bandiera tal-Ġermanja
Ġermanja
3–2 Bandiera tal-Urugwaj
Urugwaj
Noti
  1. ^ Ma kien l-ebda partita uffiċjali għat-tielet post fl-1930; L-Istati Uniti u l-Jugożlavja tilfu fis-semifinali. Il-FIFA tirrikonoxxi lill-Istati Uniti bħala t-tim li kklassifika fit-tielet post u l-Jugożlavja bħala t-tim fir-raba' post, wara li ntużaw ir-rekords taż-żewġ timijiet fil-kompetizzjoni.[10]
  2. ^ a b Ma kien hemm l-ebda partita finali uffiċjali tat-Tazza tad-Dinja fl-1950.[11] Ir-rebbieħ tat-turnew ġie deċiż minn grupp finali kkontestat minn erba' timijiet (Urugwaj, Brażil, Żvezja, u Spanja). Madanakollu, ir-rebħa tal-Urugwaj ta' 2–1 fuq il-Brażil kienet il-partita deċiżiva (u inċidentalment waħda mill-aħħar żewġ partiti tat-turnew) li poġġiethom l-ewwel post fil-grupp bħala ċampjins. B'hekk, din il-partita hi kkunsidrata bħala l-finali tat-Tazza tad-Dinja 1950.[12] Bl-istess mod, ir-rebħa tal-Iżvezja 3–1 fuq Spanja (li ntlagħbet fl-istess ħin tal-partita Urugwaj vs Brażil) assigurat it-tielet post għalihom.

Referenzi[editja]

  1. ^ (Ingliż) The first international football match. BBC. Aċċess tal-URL: 17-01-2009.
  2. ^ (Ingliż) History of FIFA - Foundation. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 02-08-2009.
  3. ^ (Ingliż) London, 1908. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 17-01-2009.
  4. ^ (Ingliż) Where it all began. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 10-04-2006.
  5. ^ (Ingliż) The Football World Cup — An Introduction. BBC. Aċċess tal-URL: 01-03-2006..
  6. ^ (Ingliż) Football, fascism and England's Nazi salute. BBC. Aċċess tal-URL: 13-04-2006.
  7. ^ (Ingliż) Jules Rimet Trophy. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 19-11-2007.
  8. ^ (Ingliż) FIFA World Cup Trophy. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 19-11-2007.
  9. ^ (Ingliż) FIFA Assets – Trophy. FIFA.com. Aċċess tal-URL: 19-11-2007.
  10. ^ 1930, FIFA.com.
  11. ^ 1950, FIFA.com.
  12. ^ Finals since 1930 (PDF). FIFA.com

Ħoloq esterni[editja]