Italja
|
Repubblica Italiana
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| Innu nazzjonali: Il Canto degli Italiani |
||||||
 Lokazzjoni tal-Italja (aħdar skur)
– fi ħdan l-Unjoni Ewropea (aħdar ċar) fil-kontinent Ewropew (griż skur) |
||||||
| Belt kapitali (u l-ikbar belt) |
Ruma 41°54′N 12°29′E / 41.9°N 12.483°E |
|||||
| Lingwi uffiċjali | Taljan | |||||
| Gruppi etniċi | ara Demografija | |||||
| Gvern | Repubblika parlamentari unitarja | |||||
| - | President | Giorgio Napolitano | ||||
| - | Prim Ministru | Enrico Letta | ||||
| Formazzjoni | ||||||
| - | Unifikazzjoni | 17 ta' Marzu, 1861 | ||||
| Sħubija fl-UE | 25 ta' Marzu, 19572 | |||||
| Erja | ||||||
| - | Total | 301,338 km2 (71) 116,346 mil kwadru |
||||
| - | Ilma (%) | 2.4 | ||||
| Popolazzjoni | ||||||
| - | ċensiment tal-2011 | 60,681,514 (23) | ||||
| - | Densità | 201.2/km2 (61) 521.2/mili kwadri |
||||
| PGD (PSX) | stima tal-2010 | |||||
| - | Total | $1.828 triljun[1] (10) | ||||
| - | Per capita | $30,165[1] (30) | ||||
| PGD (nominali) | stima tal-2011 | |||||
| - | Total | $2.245 triljun[1] (8) | ||||
| - | Per capita | $37,046[1] (24) | ||||
| Valuta | Ewro (€)1 (EUR) |
|||||
| Żona tal-ħin | CET (UTC+1) | |||||
| TLD tal-internet | .it3 | |||||
| Kodiċi telefoniku | 39 | |||||
| 1 Qabel l-1999: Lira Taljana 2Membru fundatur.3 Ukoll .eu, li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-Unjoni Ewropea |
||||||
L-Italja hi pajjiż fin-Nofsinhar tal-Ewropa u membru tal-Unjoni Ewropea. L-isem uffiċjali tagħha hu Repubblica Italiana. L-Italja hija Repubblika demokratika u wieħed mill-pajjiżi fundaturi tal-Unjoni Ewropea.[2]
L-Italja hi wkoll membru tal-G8, billi għandha it-8 l-akbar Prodott Gross Domestiku fid-dinja. Il-President tagħha huwa Giorgio Napolitano u Prim Ministru Mario Monti. Qabel 1861, kienet magħmula minn renji iżgħar u stati-bliet.
Werrej |
Ġeografija[editja]
L-Italja hija peniżola, fis-sens li hija mdawra mill-baħar min-naħat kollha minbarra waħda (tat-tramuntana tagħha). L-Italja ta' Fuq hija separata minn Franza, l-Iżvizzera, u l-Awstrija bil-katina ta' muntanji tal-Alpi.[3] Mont Blanc (Monte Bianco bit-Taljan jew il-Muntanja l-Bajda bil-Malti), l-ogħla muntanja fl-Ewropa tal-Punent tappartjeni għal din il-katina.[4] Il-tieni katina ta' muntanji importanti fl-Italja hi dik tal-Appennini li huma fl-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar.
Il-belt kapitali tal-Italja hi Ruma. Fost il-bliet importanti l-oħra fl-Italja insibu Torin, Firenze, Napli, u Venezja. Il-pajjiż għandu numru ta' gżejjer, l-akbar huma Sqallija u Sardinja,[5][6] li jintlaħqu bil-vapur jew bl-ajruplan.[6]
Ix-Xmara Po hi l-itwal xmara fl-Italja.[7] Ix-Xmara Tevere tgħaddi minn ġol-belt ta 'Ruma.
L-Italja ta' Fuq għandha wħud mill-akbar lagi fil-pajjiż, bħal-Lag ta' Garda, il-Lag ta' Como, il-Lag Maggiore u l-Lag Iseo.[8] Billi hi mdawra bil-baħar, l-Italja għandha kosta twil ħafna kilometri, li ġġib it-turisti minn madwar id-dinja kollha.[9] It-turisti jmorru l-Italja wkoll biex jaraw il-ħafna postijiet storiċi.[10]
Hemm żewġ pajjiżi żgħar ħafna ġewwa l-Italja. Dawn huma San Marino, li hija mdawra minn parti tal-Italja ta' Fuq, u l-Vatikan, li hu ġewwa Ruma.
In-nies u l-kultura[editja]
Kważi t-Taljani kollha huma Nsara, u ħafna minn dawn huma Kattoliċi.[11]
Il-popolazzjoni tal-Italja hija ftit aktar minn 60 miljun.[12] Dwar 2.7 miljuni minnhom jgħixu f'Ruma[13] u 1.3 miljuni f'Milan.[14]
Il-lingwa uffiċjali tal-Italja hija t-Taljan u f'xi żoni żgħar il-Ġermaniż, is-Sloven jew il-Franċiż. Xi nies wkoll lingwi bħall-Isqalli u s-Sardu, li huma simili ħafna għat-Taljan, iżda huma djaletti differenti tat-Taljan.
Il-poplu Taljan hu parzjalment imnissel mir-Rumani antiki.
L-Italja għandha aktar Siti ta' Patrimonju Dinji minn kull nazzjon ieħor fid-dinja.[15] Dawn is-siti huma kulturalment importanti u ta' valur skont il-UNESCO. Madwar 60% tax-xogħlijiet tal-arti tad-dinja kollha jinstabu fl-Italja. L-Italja hija wkoll produttur kbir tal-Inbid. Fl-2005 ipproduċiet aktar minn 5 miljun tunnellata metrika.[16]
Ekonomija[editja]
Italja għandha sistema moderna ta' għajnuna soċjali. Is-suq tax-xogħol hu relattivament b'saħħtu, b'ħafna barranin, speċjalment mir-Rumanija, jaħdmu fl-Italja fejn il-pagi huma ħafna ogħla. Iżda seta' kien ħafna aktar ħaddiem fis-suq billi l-irġiel u n-nisa jirtiraw fl-età ta' 57 u r-rata tal-qgħad hija relattivament għolja, 8,2%.[17][18] Is-soċjetà moderna tal-Italja hi mibnija fuq is-self u issa l-pajjiż għandu d-dejn katastrofiku ta' 120% tal-PGD totali tal-pajjiż.[19]
Reliġjon[editja]
| Reliġjożità fl-Italja | ||||
|---|---|---|---|---|
| reliġjon | perċentaġġ | |||
| Insara | 90% | |||
| Bla reliġjon | 7% | |||
| Misilmin | 2% | |||
| Oħrajn | 1% | |||
Ħafna nies fl-Italja huma Kattoliċi, iżda l-Knisja Kattolika m'għadhiex uffiċjalment ir-reliġjon tal-istat. 87.8% tal-poplu jgħidu li huma Kattoliċi..[20] Waqt li madwar terz biss jgħidu li huma membri attivi (36.8%). Hemm ukoll gruppi Kristjani oħra fl-Italja, aktar minn 700 elf huma Insara Ortodossi tal-Lvant. 180 elf minnhom jappartjenu għall-Knisja Ortodossa Griega.[21]
550 elf huma Pentekostali u evangelikali (0.8%). 236 elf Xhieda ta' Jehovah (0.4%)[22], 30 elf Waldensjani[23], 25 elf Avventisti, 22 elf Mormoni, 20 elf Battisti, sebat elef Luterani, erbat elef Metodisti.[24] L-eqdem minoranza reliġjuża fil-pajjiżl hi l-komunità Lhudija. Għandha madwar 45 elf ruħ u m'għadhiex l-akbar grupp mhux Nisrani. Hemm madwar 825 elf Mislem li jgħixu fl-Italja, ħafna minnhom huma emigranti (1.4% tal-popolazzjoni totali) u 50elf biss huma ċittadini Taljani.[25] Barra minn hekk, hemm 50 elf Buddist u 70 elf Indù fl-Italja.
Reġjuni[editja]
Italja hija maqsuma f'20 Reġjun (Regione bit-Taljan) u kull Reġjun hu maqsum f'Provinċji.
Mill-20 Reġjun, 5 minnhom għandhom status speċjali, huma msejħa awtonomi. Dan ifisser li dawn jistgħu jagħmlu ċerti liġijiet lokali aktar faċilment. Dawn ir-reġjuni huma mmarkati b'asterisk (*) hawn taħt.
| Reġjun | Belt Kapiltali | Erja (km²) | Popolazzjoni |
|---|---|---|---|
| Abruzzo | L'Aquila | 10,794 | 1,324,000 |
| Aosta Valley* | Aosta | 3,263 | 126,000 |
| Apulia | Bari | 19,362 | 4,076,000 |
| Basilicata | Potenza | 9,992 | 591,000 |
| Calabria | Catanzaro | 15,080 | 2,007,000 |
| Campania | Napoli | 13,595 | 5,811,000 |
| Emilia-Romagna | Bologna | 22,124 | 4,276,000 |
| Friuli-Venezia Giulia* | Trieste | 7,855 | 1,222,000 |
| Lazio | Roma | 17,207 | 5,561,000 |
| Liguria | Genoa | 5,421 | 1,610,000 |
| Lombardia | Milan | 23,861 | 9,642,000 |
| Marche | Ancona | 9,694 | 1,553,000 |
| Molise | Campobasso | 4,438 | 320,000 |
| Piedmonte | Torino | 25,399 | 4,401,000 |
| Sardinia* | Cagliari | 24,090 | 1,666,000 |
| Siciia* | Palermo | 25,708 | 5,030,000 |
| Toscana | Firenze | 22,997 | 3,677,000 |
| Trentino-Alto Adige* | Trento | 13,607 | 1,007,000 |
| Umbria | Perugia | 8,456 | 884,000 |
| Veneto | Venezia | 18,391 | 4,832,000 |
Politika[editja]
Il-Kap tal-Istat huwa Giorgio Napolitano, li l-kompitu tiegħu beda f'Mejju tal-2006 u jintemm f'Mejju ta' 2013 (il-President tar-Repubblika jibqa' għal 7 snin). Napolitano huwa l-ħdax-il President tar-Repubblika Taljana u kien preċedut minn Carlo Azeglio Ciampi. L-ewwel president kien Enrico De Nicola.
Il-Kap tal-gvern huwa Mario Monti
Italja kienet waħda mill-ewwel membri tal-Unjoni Ewropea u fl-2002, flimkien ma' ħdax-il pajjiż Ewropej ieħor bidlet il-munita tagħha u bdiet tuża l-ewro bħala munita uffiċjali tagħha. Qabel kienet tintuża l-lira Taljana li bdiet tintuża fl-1861.
Storja[editja]
Qabel 1861, l-Italja ma kinitx stat. Iż-żona kienet magħmula minn grupp ta' stati indipendenti, iġġvernati minn pajjiżi oħra (bħal l-Awstrija, Franza, u Spanja). F'nofs is-seklu 19 il-Konti ta' Cavour kien il-Kap tal-Gvern tal-"Istat ta' Sardinja". Dan ikkonvinċa l-Awstrijaċi fil-Lombardia u Veneta biex joħolqu stat tal-Itlaj ta' Fuq. Imbagħd stati oħra mill-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar Taljan issieħbu mal-Piemonte biex jinħoloq stat akbar.
Fl-1860, Giuseppe Garibaldi ħa Sqallija f'idejh u fl-1861 ħoloq ir-Renju tal-Italja.[6] Vittorio Emanuele II sar ir-re tar-renju l-ġdid. Fl-1861, Lazio u Veneto kienu għadhom mhux parti mill-Italja, għaliex kienu taħt il-Papa u l-Imperu Awstrijak.
Veneto saret parti mill-Italja fl-1866 wara gwerra mal-Awstrija. Is-suldati Taljani ħadu Lazio fl-1870 minn għand il-Papa. Issa l-Italja kienet magħquda.
L-Italja ħadet sehem fl-Ewwel Gwerra Dinjija bħala alleata tal-Gran Brittanja, Franza, u r-Russja kontra l-Poteri Ċentrali. Kważi l-ġlied kollu tal-Italja kien fuq fruntiera tal-Lvant, ħdejn l-Awstrija. Wara t-telfa ta' "Caporetto it-Taljani ħasbu li tilfu l-gwerra. Iżda, fl-1918, il-Poteri Ċentrali ċedew u l-Italja kisbet ir-reġjun ta' Venezia Tridentina (Trentino u Alto Adige), li qabel kien tal-Awstrija.
Fl-1922, kien gvern ġdid Taljan taħt Benito Mussolini, il-mexxej tal-Faxxiżmu fl-Italja. Dan sar Kap tal-Gvern u dittatur, u sejjaħ lilu nnifsu "duce" - li tfisser "mexxej" bit-Taljan. Sar ħabib tad-dittatur Ġermaniż Adolf Hitler, u daħal miegħu fit-Tieni Gwerra Dinjija. Italja daħlet fil-gwerra fl-1940 bħala alleata tal-Ġermanja u l-Ġappun kontra Franza, Gran Brittanja, u r-Russja. Matul il-gwerra, l-Italja kkontrollat l-parti l-kbira tal-Baħar Mediterran.
Fil-25 ta' Lulju 1943, Mussolini tneħħa mill-Kunsill il-Kbir tal-Faxxiżmu, u fit-8 ta' Settembru 1943, Badoglio iddikjara li l-gwerra tal-Italja bħala alleata tal-Ġermanja kienet intemmet. Italja bdiet tiġġieled bħala alleata ta' Franza u r-Renju Unit, iżda s-suldati Taljani ma kinux jafu fuq min jisparaw. Fl-Italja ta' Fuq twaqqaf moviment jismu Resistenza biex jiġġieled kontra l-invażuri Ġermaniżi.
Mussolini pprova jwaqqaf stat ieħor faxxista fl-Italja ta' Fuq, ir-Repubblika tal Salò, imma dan falla. Fil-25 ta' April 25, 1945, l-Italja saret ħielsa. L-istat sar repubblika fit-2 ta' Ġunju, 1946, u għall-ewwel darba, in-nisa setgħu jivvutaw. Il-poplu Taljan temm id-dinastija ta' Savoia u adotta gvern repubblikan.
Fi Frar tal-1947, l-Italja ffirmat trattat ta' paċi mal-Alleati u tilfet il-kolonji kollha u xi żoni territorjali (Istria u partijiet mid-Dalmaztia).
L-Italja ssieħbet fin-NATO u l-Komunità Ewropea (bħala membru fundatur), u saret wieħed mill-akbar ekonomiji industrijali fid-dinja.
Trasport[editja]
Il-xibka ferrovjarja fl-Italja tammontaw għal 16627 kilometru (10,331 mil), is-17 l-itwal fid-dinja. Il-ferroviji ta' veloċità għolja jinkludu ferroviji tal-klassi ETR li jivvjaġġaw bit-300 km/siegħa.
Referenzi[editja]
- ^ a b c d Italy
- ^ [1] European Countries ippublikata mill-Unjoni Ewropea, aċċessata 2009-07-24
- ^ [2] Alps are the border between Italy and other countries
- ^ [3] ippubblikata minn BBC News
- ^ [4] Biggest Islands in the World
- ^ a b c [5] Italy
- ^ [6] National Geographic, Eria Zwingle
- ^ [7]The Guardian 19 ta' Marzu 2005, The lake show, Philip Watson
- ^ [8] BBC News
- ^ [9] BBC News
- ^ [10] Central Intelligence Agency
- ^ [11] Flag Counter: Italy
- ^ [12] Rome's Population
- ^ [13] Milan's Population
- ^ [14] List of UNESCO World Heritage
- ^ [15] Countries by wine Production
- ^ [16]
- ^ [17]
- ^ [18]
- ^ [19] Corriere della Sera
- ^ [20] Il-Knisja Ortodossa tal-Italja u Malta
- ^ [21] Center for Studies on New Religions
- ^ [22] Il-Knisja Evanġelika Waldensjana
- ^ [23] World Council of Churches
- ^ [24] UK Foreign and Commonwealth Office
Ħoloq esterni[editja]
 |
Il-Wikizzjunarju għandu daħla li għandha x'taqsam ma': Italja |
 |
Wikimedia Commons għandha fajls multimedjali li għandhom x'jaqsmu ma': Italja |
|
|||||
|
||||||||||
.svg)
|
|||||
