Trogir

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Trogir
Flag of Croatia.svg Kroazja
Trogir panorama 1b.jpg
Flag Trogir.png CoA Trogir.png
Amministrazzjoni
Stat sovranKroazja
County of CroatiaSplit-Dalmatia County (en) Translate
Kodiċi postali 21220
Ġeografija
Koordinati 43°31′N 16°15′E / 43.52°N 16.25°E / 43.52; 16.25Koordinati: 43°31′N 16°15′E / 43.52°N 16.25°E / 43.52; 16.25
Trogir is located in Croatia
Trogir
Trogir
Trogir (Croatia)
Superfiċjenti 35 kilometru kwadru
Għoli 0 m
Demografija
Popolazzjoni 13,260 abitanti
Informazzjoni oħra
Kodiċi tat-telefon 021
bliet ġemellati Budapest District XI (en) Translate, Sinj (en) Translate, Lucera (en) Translate, Vaterstetten (en) Translate, Harkány (en) Translate, Ruse (en) Translateu Ohrid (en) Translate
trogir.hr
Veduta ta’ Trogir mill-baħar

Trogir (bil-Latin: Tragurium; bit-Taljan: Traù; bil-Grieg Antik: Τραγύριον, Tragyrion jew Τραγούριον, Tragourion)[1] hija belt storika u port fil-kosta tal-Baħar Adrijatiku fil-Kontea ta’ Split-Dalmatia, il-Kroazja, b’popolazzjoni ta’ 10,818 ruħ (fl-2011) u popolazzjoni muniċipali totali ta’ 13,260 (fl-2011).[2] Il-belt storika ta’ Trogir tinsab fuq gżira żgħira bejn l-art kontinentali Kroata u l-gżira ta’ Čiovo.[3] Trogir tinsab 27 kilometru fil-Punent tal-belt ta’ Split.

Fl-1997, iċ-ċentru storiku ta’ Trogir tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO għall-arkitettura Venezjana tiegħu.[4]

Storja[immodifika | immodifika s-sors]

Fit-tielet seklu Q.K., Tragurion ġiet stabbilita minn kolonjalisti Griegi mill-gżira ta’ Vis, u żviluppat bħala port ewlieni sal-perjodu tal-Imperu Ruman.[5] L-isem ġej mill-Grieg “tragos”, jiġifieri “bodbod”. L-isem jista’ jkun ġej ukoll mill-kelma Illirjana “Tregur”, jiġifieri “Tliet Ġebliet”. Bl-istess mod, l-isem tal-gżira ta’ Bua fil-qrib ġej mill-Grieg “voua”, jiġifieri “merħla baqar”. Il-prosperità f’daqqa ta’ Salona ċaħdet lil Trogir mill-importanza tagħha. Matul il-migrazzjoni tal-Kroati, iċ-ċittadini ta’ Salona li kienet inqerdet ħarbu lejn Trogir.

Inizjalment, it-Tragurium Rumana kienet waħda mill-Bliet-Stati tad-Dalmazja. Mis-seklu 9 ’il quddiem, Trogir tat ġieħ lill-mexxejja Kroati u lill-Imperu Biżantin. Id-djoċesi ta’ Trogir ġiet stabbilita fis-seklu 11 (ġiet abolita fl-1828; u issa hija parti mill-Arċidjoċesi Kattolika Rumana ta’ Split-Makarska u temporanjament kienet veskovat titolari Latin) u fl-1107 ġiet mikrija mir-re tal-Ungerija, tal-Kroazja. u tad-Dalmazja Coloman, u b'hekk kisbet l-awtonomija tagħha bħala belt.

Fis-sena 1000, ir-Repubblika ta’ Venezja rċeviet sottomissjoni mill-abitanti ta’ Tragurium u minn dak iż-żmien ’il quddiem il-belt beda jkollha kummerċ mal-peniżola Taljana u bdiet tgawdi minn titjib kulturali u ekonomiku.[6]

Fl-1123 Trogir ġiet maħkuma u kważi ġġarrfet għalkollox mis-Saraċeni. Madankollu, Trogir irkuprat f’qasir żmien u bdiet tesperjenza prosperità ekonomika qawwija fis-sekli 12 u 13, bi ftit awtonomija taħt it-tmexxija Venezjana. Fl-1242, ir-Re Béla IV tal-Ungerija sab kenn fi Trogir hu u jaħrab mill-Mongoli. Fis-sekli 13 u 14, il-membri tal-familja Šubić kienu l-iktar li ġew eletti spiss bħala duki miċ-ċittadini ta’ Trogir; Mladen III (fl-1348), skont l-inċiżjoni fuq iċ-ċangatura sepolkrali fil-Katidral ta’ Trogir imsejjaħ “it-tarka tal-Kroati”, kien wieħed mill-iktar persuni prominenti mill-familja Šubić. Bil-lingwa tad-Dalmazja, il-belt kienet magħrufa bħala Tragur.[6]

Wara l-Gwerra ta’ Chioggia bejn Ġenova u Venezja, fl-14 ta’ Marzu 1381, Chioggia kkonkludiet alleanza ma’ Zadar u Trogir kontra Venezja, u finalment Chioggia ġiet protetta aħjar minn Venezja fl-1412, minħabba li ftit wara nħakmet Šibenik, imsejħa Sebenico mir-Repubblika Venezjana, din saret is-sede tal- uffiċċju doganali ewlieni u s-sede tal-uffiċċju tal-konsumaturi tal-melħ b’monopolju fuq il-kummerċ tal-melħ f’Chioggia u fil-Baħar Adrijatiku kollu.

Fl-1420, beda l-perjodu tat-tmexxija Venezjana fit-tul li dam kważi erba’ sekli. F’dan iż-żmien, Trau (kif kienet imsejħa l-belt mill-Venezjani) kienet waħda mill-aqwa bliet fil-Balkani b’ekonomija b’saħħitha u b’bosta opri tal-arti u arkitettura Rinaxximentali. Għall-ħabta tal-1650, manuskritt tal-awtur Ruman tal-qedem Petronju msejjaħ Satyricon ġie skopert fi Trogir. Dan il-manuskritt kien fih iċ-Cena Trimalchionis, l-itwal porzjon tas-Satyricon li wasal sa żminijietna; skoperta maġġuri għal-letteratura Rumana.

Il-pjazza ewlenija ta’ Trogir

Mal-waqgħa ta’ Venezja fl-1797, Trogir saret parti mill-Imperu tal-Asburgi sal-1918, b’perjodu qasir taħt il-Franċiżi ta’ Napuljun Bonaparte mill-1806 sal-1814 (meta l-belt kienet parti mir-Renju Napuljoniku tal-Italja u mill-Provinċji Ilirjani).

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, Trogir, flimkien mal-biċċa l-kbira tad-Dalmazja, saret parti mill- Istat tas-Sloveni, tal-Kroati u tas-Serbi u sussegwentement, mir-Renju tal-Jugoslavja. Matul dan il-perjodu, dawk li kien jitkellmu bit-Taljan, li sal-1918 kienu preżenti fil-belt, telqu lejn l-Italja. Fl-1939 saret parti mill-Banovina tal-Kroazja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Trogir ġiet annessa mal-Italja u kienet parti mill-Governorat Taljan tad-Dalmazja mill-1941 sal-1943. Wara tmexxija partiġġjana qasira, Trogir saret parti mill-Istat Indipendenti tal-Kroazja taħt is-superviżjoni militari Ġermaniża mill-1943 sal-1944. Sussegwentement, il-Partiġġjani ta’ Tito lliberawha għat-tieni darba fl-1944. Wara dan il-perjodu, Trogir kienet tifforma parti mit-tieni Jugoslavja, u mill-1991 mill-Kroazja.

Attrazzjonijiet ewlenin[immodifika | immodifika s-sors]

Veduta ta’ Trogir mill-ajru

Trogir għandha 2,300 sena ta’ tradizzjoni urbana kontinwa. Il-kultura tagħha ssawret taħt l-influwenza tal-Griegi

Antiki, u mbagħad tar-Rumani u tal-Venezjani. Trogir għandha konċentrazzjoni għolja ta’ palazzi, knejjes u torrijiet, kif ukoll fortizza fuq gżira żgħira, u fl-1997 tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Rapport tal-UNESCO jisħaq li “l-pjanta ortogonali tat-toroq tal-insedjament ta’ Trogir fuq gżira, tmur lura għal Żmien il-Griegi u l-belt ġie msebbħa mill-ħakkiema suċċessivi tagħha b’binjiet pubbliċi u domestiċi sbieħ kif ukoll fortifikazzjonijiet. Il-knejjes Rumaneski mill-isbaħ tagħha huma kkomplementati b’binjiet Rinaxximentali u Barokki straordinarji mill-perjodu Venezjan”.[4]

Trogir huwa l-iktar kumpless Rumanesk-Gotiku ppreservat, mhux biss fl-Adrijatiku, iżda fl-Ewropa Ċentrali kollha. Iċ-ċentru storiku Medjevali ta’ Trogir, imdawwar bis-swar, jinkludi kastell u torri ppreservati u sensiela ta’ abitazzjonijiet u ta’ palazzi Rumaneski, Gotiċi, Rinaxximentali u Barokki. L-iktar binja grandjuża ta’ Trogir hija l-Knisja ta’ San Lawrenz, bil-portal ewlieni tal-Punent tagħha li huwa kapulavur ta’ Radovan, u l-iktar binja sinifikanti tal-istil Rumanesk-Gotiku fil-Kroazja.

L-iktar siti importanti jinkludu:

  • iċ-ċentru storiku tal-belt, b’xi 10 knejjes u bosta binjiet mis-seklu 13
  • il-bieb tal-belt (tas-seklu 17) u s-swar tal-belt (tas-seklu 15)
  • il-Fortizza Kamerlengo (tas-seklu 15)
  • il-Palazz tad-Duka (tas-seklu 13)
  • il-Katidral (tas-seklu 13) bil-Portal ta’ Radovan
  • il-palazzi kbar u żgħar ta’ Cipiko tas-seklu 15
  • il-loġġa tal-belt tas-seklu 15
Veduta panoramika tax-xatt ta’ Trogir

Il-Knisja ta’ San Pietru kienet parti mill-monasteru tas-sorijiet Benedittin li skont leġġenda ġie stabbilit mill-mara tar-re Bela IV tal-Ungerija. Il-faċċata tal-Punent tal-knisja hija mżejna b’portal Barokk iddekorat b’bust ta’ San Pietru, xogħol Niccolò di Giovanni Fiorentino. L-intern tal-knisja ġie rrestawrat bi stil Barokk fit-tieni nofs tas-seklu 17. Is-saqaf tal-injam, li jmur lura għal dak il-perjodu, huwa maqsum f’oqsma ovali, semiovali u eżagonali, b’burduri ddekorati li donnhom jagħmluha ta’ gwarniċ tal-oqsma. Għall-ħabta ta’ dak iż-żmien, ġew miżjuda ż-żewġ artali tal-ġenb, iddedikati lil Santa Marija u lil Sant’Injazju ta’ Loyola. L-artal maġġuri mill-istess perjodu kien magħmul mill-injam, iżda l-istatwi ta’ San Pietru u San Pawl biss baqgħu sħaħ sa żminijietna. Fil-pavimentar tal-knisja hemm l-oqbra tal-familji nobbli ta’ Trogir, Andreis u Cipiko.

Il-Knisja ta’ San Bastjan inbniet fl-1476 bħala wegħda jew offerta mogħtija miċ-ċittadini ta’ Trogir b’ringrazzjament għall-ħelsien mill-pesta. Il-faċċata ta’ din il-binja Rinaxximentali, li twettqet minn Niccolò di Giovanni Fiorentino, hija mżejna bl-iskulturi ta’ San Bastjan u Kristu s-Salvatur. Fil-knisja hemm l-istemma araldika tal-Isqof Giacomo Torlon u dik tad-Duka Malipiero. Fuq il-faċċata hemm it-torri tal-arloġġ tal-belt għoli żewġ sulari. Parti mill-ħajt tal-Lvant tal-knisja fih il-fdalijiet ta’ knisja ppjanata ċentralment b’sitt absidi u li hija ddedikata lil Santa Marija. Mal-ħitan tal-Punent hemm lapida bl-ismijiet tad-difensuri kollha tal-belt li mietu fil-Gwerra Kroata għall-Indipendenza.

Il-Loġġa tal-Belt ta’ Trogir ġiet irreġistrata għall-ewwel darba f’dokumenti tas-seklu 13. Din kienet isservi bħala spazju pubbliku mgħammar fejn kienu jinġemgħu n-nies, u f’ċerti dati u ħinijiet kienet tintuża mis-servizz legali komunali bħala post fejn kienu jiġu ffirmati l-kuntratti, kienu jsiru tħabbiriet uffiċjali, u fejn kienu jseħħu proċedimenti tal-liġi. Fl-1471, Niccolo di Giovanni Fiorentino wettaq, flimkien ma’ sħabu, riljiev tal-Ġustizzja fuq il-ħajt tal-Lvant, bl-iljun Venezjan ma’ San Lawrenz u San Ġwann ta’ Trogir, iż-żewġ gwardjani tal-belt. Fil-fatt, kien monument iddedikat lir-Repubblika ta’ Venezja. Il-parti ċentrali bl-iljun tneħħiet fl-1932. Fuq il-ħajt tan-Nofsinhar, Ivan Meštrović wettaq riljiev ta’ Petar Berislavić, il-viċirè tal-Kroazja (1513-1520) riekeb fuq żiemel. Il-Loġġa ġiet rinnovata fl-1892.

Il-Palazz ta’ Garagnin-Fanfogna huwa magħmul minn żewġ blokok ta’ binjiet Rumaneski u Gotiċi, inkorporati flimkien fit-tieni nofs tas-seklu 18, abbażi tal-pjanta ta’ Ignacije Macanović. Il-binja b’żewġ sulari bit-taraġ tal-ġebel fin-naħa tan-Nofsinhar oriġinarjament kellha skop ekonomiku. Illum is-sular t’isfel tagħha fih il-lapidarium tal-belt fejn jiġu ppreżentati s-swar tal-belt tat-Tragurion Ellenistika. Fl-ewwel sular hemm il-Gallerija ta’ Cata Dujšin-Ribar. Id-daħla ewlenija tal-Palazz b’sala ta’ riċeviment u b’taraġ kienet tinsab fuq in-naħa tal-Lvant, fit-triq prinċipali, u kienet imżejna b’elementi tal-Perjodu Aħħari tal-Barokk li kienu karatteristiċi tax-xogħol ta’ Macanović. Fuq ġewwa hemm il-kamra tat-tpittir oriġinali tas-seklu 18 imżejna b’dekorazzjonijiet tal-istukko. Il-librerija ta’ Ivan L. Garagnin (1722-1783), numiżmatiku u kollezzjonista ta’ monumenti arkeoloġiċi, hija mżejna b’pitturi mal-ħajt ta’ filosofi u kittieba. Il-binja fiha kollezzjonijiet ta’ pitturi u grafiki mis-sekli 17 u 18 u tospita l-Mużew tal-Belt.

Dettalji tal-arkitettura Venezjana tal-Palazz ta’ Cipiko fi Trogir

Il-Mużew tal-arti sagra jinsab fil-binja tal-perjodu Aħħari tal-Barokk fil-pjazza ewlenija ta’ Trogir, li tmur lura għas-seklu 18. Hemm kollezzjoni rikka ta’ pitturi sagri bikrin tad-Dalmazja u Venezjani (tas-sekli 14 u 15) b’kapolavuri ta’ Gentile Bellini, Paolo Veneziano, Quirizio da Murano u oħrajn. Ix-xogħlijiet ta’ artisti lokali, bħall-pitturi ta’ Blaž Jurjev Trogiranin jew il-polittiku tas-seklu 13 tal-artal maġġuri tal-katidral huma esebiti fil-Pinakoteka.

Santa Maria de Platea kienet waħda mill-knejjes bikrin tas-seklu 9 b’għamla ta’ eżafolju. Il-binja ċentrali tagħha, kienet tikkonsisti minn koppla għolja mdawra b’sitt apsidi, li kienet karatteristika tal-kappelli Karolinġjani. B’kollox kien fiha erba’ artali tas-seklu 17: l-artal maġġuri li kien iddedikat lil Marija Assunta; l-artal Rinaxximentali, mibni fl-1463, li kien iddedikat lil San Ġlormu; u t-tnejn l-oħra kienu ddedikati lil Santa Marija ta’ Loreto u lil Santa Luċija rispettivament. Il-knisja twaqqgħet f’nofs is-seklu 19, u l-unika stampa tagħha li teżisti hija ppreservata fit-tpinġija tal-illustratur Franċiż tas-seklu 18 Ch. L. Clerisseau. L-apsidi kellhom tliet niċeċ diviżi b’pilastri fuq is-superfiċe ta’ barra. Fil-Punent kien hemm portiku li kien jintuża bħala awla Medjevali, u t-triq kienet magħluqa bit-torri tal-arloġġ tal-belt fis-seklu 15.

Sit ta’ Wirt Dinji[immodifika | immodifika s-sors]

Il-belt storika ta’ Trogir ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.[4]

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.[4]

Ekonomija[immodifika | immodifika s-sors]

It-turiżmu huwa l-iktar fattur ekonomiku importanti fir-reġjun ta’ Trogir, u jkopri 50 % tal-baġit muniċipali b’iktar minn 20,000 sodda f’lukandi u appartamenti privati. Huwa wieħed mill-portijiet li qed jikbru l-iktar malajr għat-turiżmu bill-bastimenti tat-tbaħħir bil-qlugħ fil-Kroazja, u għandu żewġ marinas tal-jottijiet. Hemm ukoll tradizzjoni qawwija tas-sajd u tal-agrikoltura fost il-popolazzjoni fiż-żoni tal-madwar.

L-iktar industrija importanti hija l-bini tal-vapuri. It-tarzna ta’ Trogir ġiet stabbilita fil-bidu tas-seklu 20. It-tarzna għandha kapaċità ta’ żewġ vapuri ta’ 55,000 tunnellata. Bejn l-1990 u l-2004, inbnew 93 vapur fit-tarzna.

Trogir intużat ukoll bħala post għal diversi produzzjonijiet televiżivi. Hija magħrufa l-iktar għaliex dehret f’żewġ episodji tal-2010 tas-sensiela televiżiva Brittanika Doctor Who. Minħabba l-arkitettura Venezjana tagħha, intużat biex inġibdu xeni taparsi f’Venezja tas-seklu 16 f’The Vampires of Venice, u biex inġibdu xeni taparsi Provenza tas-seklu 19 f’Vincent and the Doctor. Intużat ukoll taparsi Venezja tas-seklu 19 fil-minisensiela tal-BBC tal-2015 Jonathan Strange & Mr Norrell, u ntużat għal xeni stabbiliti fil-belt ta’ Qarth fis-sensiela tal-HBO Game of Thrones.[7]

Infrastruttura[immodifika | immodifika s-sors]

Trogir tinsab sitt kilometri mill-Ajruport ta’ Split, u rotta regolari tal-karozza tal-linja li tikkollega lil Trogir mal-ajruport u ma’ Split. Fil-futur, il-Linja Ferrovjarja Suburbana ta’ Split se tiġi mtawla biex tasal sal-ajruport u sa Trogir.

Hemm żewġ marinas tal-jottijiet fi Trogir.

Il-provvista tal-ilma ta’ Trogir ġejja mix-xmara Jadro, is-sors li fl-imgħoddi kien jipprovdi l-ilma lill-Palazz ta’ Djoklezjanu.[8]

Sport[immodifika | immodifika s-sors]

  • HNK Trogir (eks "Slaven") - futbol
  • NK Trogir 1912 - futbol
  • KK Trogir - basketball
  • ŽRK Trogir - tim tal-handball tan-nisa
  • MRK Trogir - tim tal-handball tal-irġiel

Persuni notevoli minn Trogir[immodifika | immodifika s-sors]

Klima[immodifika | immodifika s-sors]

Il-klima f’din iż-żona għandha differenzi ħfief bejn it-temperaturi għoljin u baxxi, u jkun hemm xita adegwata s-sena kollha. Is-sottotip tal-Klassifikazzjoni tal-Klima ta’ Köppen għal din il-klima huwa “Csa” (jiġifieri klima Mediterranja).

Relazzjonijiet internazzjonali[immodifika | immodifika s-sors]

Ġemellaġġ[immodifika | immodifika s-sors]

Trogir hija ġemellata ma’:

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ Polybius (1839). Polybii Historiarum reliquiae: Graece et Latine cum indicibus (bil-Grieg). A. Firmin Didot. Ċitazzjoni għandu parametr mhux magħruf u vojt: |iktar= (għajnuna)
  2. ^ "SAS Output". www.dzs.hr. Miġbur 2021-05-11.
  3. ^ Olson, Karen Torme (2006-07-28). Frommer's Croatia (bl-Ingliż). Wiley.
  4. ^ a b c d Centre, UNESCO World Heritage. "Historic City of Trogir". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2021-05-11.
  5. ^ Foster, Jane (2004). Croatia (bl-Ingliż). Footprint Handbooks. Ċitazzjoni għandu parametr mhux magħruf u vojt: |iktar= (għajnuna)
  6. ^ a b Traü. Volume 27. Miġbur 2021-05-11.
  7. ^ "Top 8 Game of Thrones filming locations to visit by boat". www.boatinternational.com (bl-Ingliż). Miġbur 2021-05-11.
  8. ^ ""Diocletian's Palace". The Megalithic Portal".
  9. ^ "Община Русе - Побратимени градове". web.archive.org. 2013-08-05. Miġbur 2021-05-11.
  10. ^ "Újbuda története | rafia.hu". web.archive.org. 2013-05-21. Miġbur 2021-05-11.
  11. ^ "Partnerschaft-vaterstetten-Trogir". Miġbur 2021-05-11.
  12. ^ ""Градови побратими". www.krusevac.rs".