Bieb il-Belt

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Bieb il-Belt fl-2019

Bieb il-Belt huwa bieb fid-daħla tal-Belt Valletta, Malta. Attwalment, Bieb il-Belt jixbah iktar fetħa jew daħla milli bieb proprja kif kien fl-erba’ verżjonijiet tal-imgħoddi. Il-verżjoni li tinsab bħalissa fid-daħla tal-Belt Valletta nbniet bejn l-2011 u l-2014 skont id-disinni tal-arkitett Taljan Renzo Piano.

L-ewwel verżjoni tal-bieb fid-daħla tal-belt kienet dik magħrufa bħala Porta San Giorgio (jew Bieb San Ġorġ), li nbniet fl-1569 skont id-disinni ta’ Francesco Laparelli jew Ġlormu Cassar. Isem il-bieb inbidel għal Porta Reale (jew Putirjal/Bieb Irjali) lejn l-1586, qabel ma l-bieb reġa’ nbena fl-1633, x’aktarx skont id-disinni ta’ Tommaso Dingli. Waqt iż-żmien qasir tal-okkupazzjoni Franċiża fl-1798, il-bieb ingħata l-isem ta’ Porte Nationale (jew Bieb Nazzjonali), iżda l-isem reġa’ lura għal Porta Reale meta Malta kienet taħt il-Brittaniċi fl-1800. Fl-1853, il-bieb ġie sostitwit b’bieb ikbar, li kien magħruf bħala Kingsgate (jew Kingsway/Bieb ir-Re). Dawn l-ewwel tliet bibien kollha kienu ffortifikati, u kienu jiffurmaw parti mis-swar tal-Belt Valletta. Il-bieb kien magħruf ukoll informalment bħala Porta di Terra (jew Bieb l-Art) peress li kien l-uniku mod kif wieħed seta’ jidħol fil-belt mill-art.

L-aħħar bieb iffortifikat twaqqa’ fl-1964 u ġie sostitwit b’bieb tar-Razzjonaliżmu skont id-disinn ta’ Alziro Bergonzo. Fl-2011, dan il-bieb twaqqa’ wkoll u ġie sostitwit bil-bieb attwali ta’ Renzo Piano li tlesta fl-2014.

Pożizzjoni[immodifika | immodifika s-sors]

Pittura tal-1910 tal-pont li kien jagħti għall-Porta Reale

Bieb il-Belt jinsab fi ħdan il-Ħajt Diviżorju tal-Porta Reale, fil-qalba tan-naħa tal-art tal-Belt Valletta, bejn is-Swar ta’ San Ġakbu u ta’ San Ġwann.[1] Quddiem il-bieb hemm pont għoli fuq il-foss tal-belt. Oriġinarjament, il-bieb kien protett b’couvre porte, foss avvanzat u lunetta (struttura arkitetturali ta’ fortifikazzjoni b’għamla ta’ nofs qamar) magħrufa bħala l-Lunetta ta’ Santa Maddelena.[2] Taħt it-tmexxija tal-Brittaniċi, il-lunetta twaqqgħet u parti mill-foss avvanzat imtela bir-radam. Iktar ’il quddiem is-sit intuża bħala l-venda tal-karozzi tal-linja, bil-Funtana tat-Trituni fin-nofs tagħha. Il-pjazza madwar il-funtana nbidlet f’żona pedonali.[3]

Bieb il-Belt huwa wkoll il-bidu ta’ Triq ir-Repubblika, it-triq ewlenija tal-Belt Valletta li tibqa’ sejra sal-Forti Sant'Iermu fuq in-naħa opposta tal-belt. Il-binjiet qrib Bieb il-Belt jinkludu l-Parlament ta’ Malta, il-fdalijiet tat-Teatru Rjali u l-ħnejjiet tal-kumpless kummerċjali ta’ Bieb il-Belt magħruf iktar bħala City Gate Shopping Arcade. Il-binjiet tal-Kavallier ta’ San Ġakbu u tal-Kavallier ta’ San Ġwann jinsabu fuq iż-żewġ naħat ta’ Bieb il-Belt, ħdejn il-Parlament ta’ Malta u l-kumpless kummerċjali rispettivament.

Bieb il-Belt huwa wieħed mit-tliet bibien li jagħtu għall-Belt Valletta – it-tnejn l-oħra huma Bieb Marsamxett u Bieb Del Monte, fuq iż-żewġ truf tal-punent u tal-lvant tal-belt.[4] Bieb Marsamxett twaqqa’ fil-bidu tas-seklu 20, filwaqt li Bieb Del Monte ġie sostitwit b’Bieb Victoria (jew Bieb il-Vitorja/Porta Victoria/Porta Vittoria) fl-1885.[5]

Storja[immodifika | immodifika s-sors]

L-ewwel bieb (1569-1633)[immodifika | immodifika s-sors]

Il-bieb oriġinali tal-Belt Valletta kien magħruf bħala Porta San Giorgio (jew Bieb San Ġorġ) u nbena taħt it-tmexxija tal-Gran Mastru Jean Parisot de Valette. Porta San Giorgio x’aktarx li ġiet iddisinjata minn Francesco Laparelli, l-inġinier miltari Taljan li ddisinja l-biċċa l-kbira tal-fortifikazzjonijiet tal-Belt Valletta, jew inkella mill-assistent Malti tiegħu Ġlormu Cassar. Il-kostruzzjoni bdiet f’April 1566 u tlestiet sal-1569.[6] Dan il-bieb kellu disinn pjuttost sempliċi, mingħajr dekorazzjonijiet, u kien fetħa żgħira sempliċi fil-ħitan diviżorji tal-fortifikazzjonijiet.

Oriġinarjament kien hemm pont tal-injam li kien jikkollega Porta San Giorgio mal-kampanja fuq in-naħa l-oħra tal-foss. Xi żmien qabel l-1582, il-pont tal-injam ġie sostitwit b’wieħed tal-ġebel. Il-pont ġie sostitwit diversi drabi, iżda s-sisien tiegħu mħaffrin fil-blat għadhom dawk oriġinali u għadhom qed jirfdu l-pont attwali.[7]

Lejn l-1586, taħt it-tmexxija tal-Gran Mastru Hugues Loubenx de Verdalle, isem il-bieb sar Porta Reale.[8] Fl-aħħar tas-seklu 16, inbena bieb estern iżgħar u ġiet miżjuda arkata trionfali fuq il-bieb oriġinali.[9]

It-tieni bieb (1633-1853)[immodifika | immodifika s-sors]

Porta Reale, it-tieni Bieb il-Belt, fl-isfond ta’ pittura tas-seklu 18 ta’ kurunell tal-Kavallieri ta’ San Ġwann
Il-fdalijiet tal-pont tas-seklu 17

It-tieni verżjoni ta’ Bieb il-Belt inbniet fl-1633, taħt it-tmexxija tal-Gran Mastru Antoine de Paule. Dan il-bieb kellu iktar dekorazzjonijiet u lavur minn Porta San Giorgio ta’ qablu, u kien jikkonsisti f’arkata ċentrali bi ħnejja iżgħar fuq kull naħa tal-arkata ċentrali, flimkien ma’ pont tal-injam fuq il-foss bla ilma li kien jitla’ u jinżel.[6]

Dan il-bieb jingħad li kien iddisinjat mill-arkitett Malti Tommaso Dingli, minkejja li ma hemm l-ebda evidenza dokumentarja dwar dan.[10]

Meta Malta kienet taħt il-Franċiżi bejn l-1798 u l-1800, il-bieb kien magħruf bħala Porte Nationale (jew Bieb Nazzjonali).[11] F’konformità mal-Proklamazzjoni Nru VI tal-1814, li nħarġet mill-Gvernatur Sir Thomas Maitland, fl-1815 l-istemma araldika Brittanika tpoġġiet mal-bieb. L-istemma araldika x’aktarx li kienet xogħol l-iskultur Vincenzo Dimech.[12]

Il-bieb ġie mmodifikat tul iż-żmien, u sal-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19 kien hemm għadd ta’ karatteristiċi li żdiedu u li ma kinux parti mid-disinn oriġinali ta’ Tommaso Dingli. Il-bieb twaqqa’ fl-1853 peress li kien żgħir wisq u kellu jitwessa’.[9]

Il-fdalijiet tal-pont tal-injam tas-seklu 17 li kien jitla’ u jinżel, li jingħad li kien installat quddiem il-Porta Reale, huma eżibiti fiċ-Ċentru ta’ Interpretazzjoni tal-Fortifikazzjonijiet.[13]

It-tielet bieb (1853-1964)[immodifika | immodifika s-sors]

Kingsgate fil-bidu tas-seklu 20

It-tielet verżjoni tal-bieb inbena fl-1853 fl-eqqel tat-tmexxija tal-Brittaniċi f’Malta. Il-bieb kien magħruf bħala Porta Reale (jew Putirjal/Bieb Irjali/Kingsgate/Kingsway).[6][14]

Il-bieb ġie ddisinjat mill-Kurunell Thompson tal-Inġiniera Rjali u kien magħmul minn żewġ arkati ċentrali u tnejn oħra iżgħar. Fuq kull naħa tal-bieb kien hemm statwa: waħda ta’ Philippe Villiers de L'Isle-Adam, l-ewwel Gran Mastru f’Malta, u l-oħra ta’ Jean Parisot de Valette, il-fundatur tal-Belt Valletta.[15] Fl-24 ta’ Lulju 1892, fuq l-arkata lejn in-naħa ta’ wara tal-bieb, ġie installat bust tal-bronż tal-Papa Piju V, li kien għamel kontribuzzjonijiet finanzjarji sinifikanti għall-kostruzzjoni tal-belt.[16]

Il-bust tal-bronż ta’ Papa Piju V

Fil-bidu tas-seklu 20, il-bieb tqies li kien żgħir wisq biex ilaħħaq mal-fluss kbir ta’ nies li kienu jidħlu u joħorġu mill-belt kuljum. L-ewwel proposti biex tiġi indirizzata din il-kwistjoni tressqu fis-snin 20 seklu 20, u wħud kienu jinkludu s-sostituzzjoni tal-bieb b’karreġġata miftuħa.[17] Il-Putirjal baqa’ sħiħ wara l-bumbardamenti tat-Tieni Gwerra Dinjija, minkejja li ġarrab xi ħsarat żgħar f’April 1942, meta l-pont li kien iwassal sal-bieb intlaqat minn bumbardament mill-ajru. L-istatwi ta’ L'Isle-Adam u ta’ de Valette ġew distrutti waqt dan l-attakk.[18]

L-ewwel pjanijiet ta’ żvilupp mill-ġdid tat-Teatru Rjali u tad-daħla tal-Belt Valletta saru fis-snin 50 tas-seklu 20. Dan il-proġett reġa’ ngħata l-ħajja mill-Prim Ministru Ġorġ Borg Olivier fl-1962, li ffoka fuq Bieb il-Belt. Il-proġett ta’ sostituzzjoni tal-bieb b’wieħed ikbar tħabbar f’Wirja tal-Fiera ta’ Malta tal-1963, u l-bieb twaqqa’ f’Ġunju 1964.[19]

Wara li l-bieb twaqqa’, il-bust ta’ Papa Piju V ġie maħżun, qabel ma għadda f’idejn il-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta fl-1993. Fl-2005, il-bust tqiegħed f’Misraħ Assedju l-Kbir, qrib il-Kon-Katidral ta’ San Ġwann u l-Qorti.[16]

Ir-raba’ bieb (1965-2011)[immodifika | immodifika s-sors]

Bieb il-Belt ta’ Bergonzo

Ir-raba’ verżjoni tal-bieb inbniet bejn Ġunju 1964 u Awwissu 1965 skont id-disinni tal-arkitett Alziro Bergonzo, bl-istil tar-Razzjonaliżmu Taljan. Il-bieb kien magħmul minn fetħa kbira fin-nofs u tnejn oħra iżgħar fuq kull naħa ta’ din il-fetħa ċentrali, u kellu disinn sempliċi bi ftit dekorazzjoni.[17][20] Triq il-Papa Piju V kienet tgħaddi minn fuq dan il-bieb.[21]

Il-bieb kien parti minn proġett li baqa’ qatt ma tlesta għalkollox. Il-ħsieb kien li d-daħla tal-Belt Valletta tiġi żviluppata mill-ġdid flimkien mat-Teatru Rjali. Kien kontroversjali dak iż-żmien meta kien qed jitwettaq, u l-pubbliku inġenerali ressaq xi ilmenti dwar dan il-bieb. F’Marzu 1965, meta l-kostruzzjoni tal-bieb kienet għadha għaddejja, il-Kamra tal-Periti kkritikat id-disinn tiegħu bħala “fjask arkitetturali”. L-argumenti li tressqu favur il-bieb kienu jgħidu li kien joffri veduta aħjar tas-swar, u li d-disinn tiegħu kien jirrifletti l-awsterità tal-fortifikazzjonijiet.[17]

Fid-deċennji ta’ wara, tressqet iktar kritika fir-rigward tal-bieb u kien hemm interess pubbliku biex il-bieb jiġi sostitwit. L-arkitett Taljan Renzo Piano ħejja l-ewwel pjanijiet biex jiżviluppa mill-ġdid id-daħla tal-Belt Valletta fl-1988, iżda fl-1992 il-proġett tħalla fuq l-ixkaffa. Fl-2008, il-gvern reġa’ kkuntattja lil Renzo Piano biex il-bieb jiġi sostitwit.[22] Il-pjanijiet il-ġodda ta’ Renzo Piano ġew żvelati fis-27 ta’ Ġunju 2009[23], u l-bieb twaqqa’ bejn it-2 u l-5 ta’ Mejju 2011, quddiem il-Prim Ministru Lawrence Gonzi li kien preżenti fuq il-post.[24] It-twaqqigħ ta’ Bieb il-Belt u r-rinnovazzjoni ta’ Misraħ il-Ħelsien biswitu swew total ta” €1.39 miljun.[21]

Il-ħamis bieb (2014-sa żminijietna)[immodifika | immodifika s-sors]

Parti minn Prospettiva
Il-kostruzzjoni tal-ħames Bieb il-Belt fl-2013

Il-ħames verżjoni tal-bieb, li hi dik attwali, inbniet bejn l-2011 u l-2014 skont id-disinni ta’ Renzo Piano. Dan il-bieb huwa differenti ħafna minn dawk ta’ qablu, peress li jikkonsisti minn fetħa fis-swar, bi blokok kbar tal-ġebel fuq kull naħa li huma separati mill-ħitan diviżorji b’qishom lanez twal tal-azzar. Bħar-raba’ bieb, inbena wkoll bħala parti minn proġett ta’ disinn mill-ġdid tad-daħla tal-Belt Valletta. Il-proġett biddel ukoll il-fdalijiet tat-Teatru Rjali mwaqqa’ f’teatru miftuħ magħruf bħala Pjazza Teatru Rjal, u nbniet binja ġdida tal-Parlament ta’ Malta li okkupat parti minn Misraħ il-Ħelsien.[25]

Bieb il-Belt il-ġdid, bħall-kumplament tal-proġett ta’ Renzo Piano, kien kontroversjali.[26] Il-maġġoranza tal-Maltin laqgħu t-twaqqigħ tar-raba’ bieb, għalkemm kien wieħed mill-ftit eżempji ta’ arkitettura tar-Razzjonaliżmu Taljan f’Malta.[17] Xi kritiċi ta’ Bieb il-Belt il-ġdid kienu jippreferu disinn iktar tradizzjonali, iktar simili għat-tielet bieb.[6] Il-bieb il-ġdid ġie mqabbel mat-tempju antik Eġizzjan ta’ Edfu, u l-kritiċi qalu li l-fetħa fis-swar ma kinitx taqbel mal-bqija tal-istil tal-Belt Valletta li huwa iktar Barokk u Mannerist.[27][28]

Kommemorazzjonijiet[immodifika | immodifika s-sors]

F’Ottobru 2014, installazzjoni kontemporanja tal-arti msejħa Prospettiva ġiet inawgurata fi Triq Ġlormu Cassar qrib il-venda tal-karozzi tal-linja. L-installazzjoni tinkorpora elementi mill-ħames bibien fid-daħla tal-belt tul iż-żmien, u ġiet iddisinjata mill-arkitett Chris Briffa. L-installazzjoni tikkommemora l-Belt Valletta bħala l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2018.[29]

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ ""Porta Reale Curtain – Valletta" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. Arkivjat 13-7-2015" (PDF).
  2. ^ ""Advanced Ditch – Valletta" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. Arkivjat 13-07-2015" (PDF).
  3. ^ "Valletta's entrance is to get a radical facelift". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  4. ^ Zuccagni-Orlandini, Attilio (1842). Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue isole (in Italian). presso gli editori. p. 685.
  5. ^ "Serracino, Joseph (16 December 2017). "Dawra kulturali mal-Port il-Kbir" (PDF). Orizzont. p. 23" (PDF).
  6. ^ a b c d "Valletta: The City Gates". Air Malta Blog (bl-Ingliż). 2014-02-13. Miġbur 2021-03-06.
  7. ^ "The Remains of the bridge of Porta San Giorgio/Porta Reale". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  8. ^ "Reviving Porta Reale in Valletta". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  9. ^ a b "The Many pasts of City Gate - The Malta Independent". www.independent.com.mt. Miġbur 2021-03-06.
  10. ^ Schiavone, Michael J. (2009). Dictionary of Maltese Biographies Vol. 1 A–F. Pietà: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. p. 731. ISBN 9789993291329.
  11. ^ "Where the streets have four names". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  12. ^ "Ellul, Michael (1982). "Art and architecture in Malta in the early nineteenth century". Proceedings of History Week: 5, 17. Arkivjat 22-04-2016" (PDF).
  13. ^ "Fortifications Interpretation Centre, a must-see in Valletta". Malta InsideOut (bl-Ingliż). 2013-12-15. Miġbur 2021-03-06.
  14. ^ "Frendo, Henry. "Intra-European Colonial Nationalism: The Case of Malta: 1922-1927" (PDF). Melita Historica. 11 (1): 86. Arkivjat 16-04-2016" (PDF).
  15. ^ ""Swar, lukandi u x'naf jien", Leħen is-Sewwa, Mons. Prof. A. Bonnici. Aċċessat 06-03-2021" (PDF).
  16. ^ a b "History of a bust". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  17. ^ a b c d Muscat, Mark Geoffrey (2016). "The Fascist Interlude and Stile Littorio". Maltese Architecture 1900–1970: Progress and Innovations. Valletta: Fondazzjoni Patrimonju Malti. pp. 57–63. ISBN 9789990932065.
  18. ^ "Statues of grandmasters at City Gate (1)". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  19. ^ "The gate triumphant". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  20. ^ Thake, Conrad (2011). "A PROJECT FOR A 'CENTRO D'ITALIANITÀ' IN MALTA". Malta Historical Society. Melita Historica. XV (4): 445–447. ISSN 1021-6952.
  21. ^ a b ""€1.39m to demolish City Gate". di-ve.com".
  22. ^ "Renzo Piano resurrected for City Gate". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  23. ^ "Revealed: the new face of Valletta". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  24. ^ "City Gate bites the dust". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  25. ^ Rix, Juliet (2015). Malta and Gozo. Bradt Travel Guides. p. 118. ISBN 9781784770259.
  26. ^ "Maltese anger at plans to rebuild Valletta". The Telegraph (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  27. ^ "Valletta needs arched entrance gates". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  28. ^ "The gate must return". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.
  29. ^ "Valletta installation recalls city's gates and celebrates the city of culture". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-06.