Ċina

Repubblika Popolari taċ-Ċina Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Innu nazzjonali: "Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ" "March of the Volunteers" Marċ tal-Voluntiera
Żona kkontrollata mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina murija bl-aħdar skur; reġjuni ddikjarati iżda mhux ikkontrollati murija bl-aħdar ċar.
Belt kapitali		Beijing 39°55′N 116°23′E
L-ikbar belt		Shanghai
Lingwi uffiċjali		Ċiniż Standard
Gvern		Stat soċjalist partit-singolari
-	President	Xi Jinping
-	Premier	Li Qiang
-	Ċermen tal-Kungress	Zhang Dejiang
-	Ċermen tal-Konferenza	Yu Zhengsheng
Stabbiliment
-	Unifikazzjoni taċ-Ċina taħt id-dinastija Qin	221 QK
-	Repubblika stabbilita	1 ta' Jannar 1912
-	Repubblika Popolari proklamata	1 ta' Ottubru 1949
Erja
-	Total	9,706,961 km2 (3) 3,747,879 mil kwadru
-	Ilma (%)	2.8
Popolazzjoni
-	stima tal-2010	1,353,821,000 (1)
-	ċensiment tal-2010	1,339,724,852
-	Densità	139.6/km2 (81) 363.3/mili kwadri
PGD (PSX)		stima tal-2012
-	Total	$8.227 triljun (2)
-	Per capita	$6,075 (90)
PGD (nominali)		stima tal-2013
-	Total	$12.405 triljun (2)
-	Per capita	$9,161 (91)
IŻU (2013)		0.699 (medju) (101)
Valuta		Renminbi (yuan) (¥) (AED)
Żona tal-ħin		Ħin Standard taċ-Ċina (UTC+8)
Kodiċi telefoniku		+86
TLD tal-internet		.cn

Iċ-Ċina ( ˈtʃaɪnə ),uffiċjalment ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina (RPĊ), hi stat sovran li Tinsabu fl-Asja tal-Lvant. Il-pajjiż huwa l-aktar popolat tad-dinja, b' popolazzjoni ta' aktar minn 1.35 biljun. Ir-RPĊ hija stat Stat partit-singolari rregolata mill-Partit Komunist, bis-sede tal-gvern fil-belt kapitali ta' Bejġing. Hija teżerċita ġurisdizzjoni fuq aktar minn 22 provinċji, ħamsa reġjuni awtonomi, erba' muniċipalitajiet ikkontrollati diretti (Bejġing, Tianjin, Shanghai, u Chongqing), u żewġ reġjuni amministrattivi speċjali awto-governanti (Ħong Kong u Makaw). Ir-RPĊ issostni wkoll lit-Tajwan – li hija kkontrollata mir-Repubblika taċ-Ċina (RTĊ), entità politika separata – li hija t-23 provinċja, talba kontroversjali minħabba l-kumpless status politiku tat-Tajwan u l-Gwerra Ċivili Ċiniża mhux solvuta.

Fruntieri totali taċ-Ċina: 22,457 km, pajjiżi tal-fruntiera (14): Afganistan 91 km; Bhutan 477 km; Burma 2,129 km; Indja 2,659 km; Każakstan 1,765 km; Korea ta' Fuq 1,352 km; Kirgiżistan 1,063 km; Laos 475 km; Mongolja 4,630 km; Nepal 1,389 km; Pakistan 438 km; Ir-Russja (il-grigal) 4,133 km u r-Russja (il-majjistral) 46 km; Taġikistan 477 km; Vjetnam 1,297 km.

Iċ-Ċina hija t-tieni l-aktar pajjiż popolat fid-dinja minn Awwissu 2022. Qabel dik id-data iċ-Ċina kienet l-ewwel pajjiż l-aktar popolat fid-dinja.

Etimoloġija

Matul l-istorja tagħhom, iċ-Ċiniżi użaw diversi ismijiet biex jirreferu għal pajjiżhom. Illum, l-aktar wieħed użat minn dawn huwa 中国 / 中國, zhōngguó (ippronunzjat /tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/).

Meta kkunsidraw it-twaqqif ta’ repubblika, Sun Yat-sen u sħabu ma ridux jużaw it-terminu "zhōngguó," għalkemm komuni, għax kien użat mill-potenzi tal-Punent; riedu saħansitra inqas "Shina" (支那), terminu riduttiv użat mill-Ġappuniżi matul il-Gwerer Sino-Ġappuniżi, mgħaddsa fil-kolonjaliżmu, li jinstab fit-traskrizzjoni Ċiniża ta’ Indochina (印度支那, Yìndù zhīnà). Fl-aħħar iddeċidew li jgħaqqdu l-karattri "zhōng" (中) u "huá".

Il-politika dwar l-isem

Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina spiss tissejjaħ "iċ-Ċina", għalkemm ir-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan) tuża wkoll dan l-isem fil-kostituzzjoni tagħha tal-1947. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina hija wkoll miktuba b'ittra kapitali. Jinkiteb 中華人民共和國 biċ-Ċiniż Tradizzjonali, 中华人民共和国 biċ-Ċiniż Simplifikat, u Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó bil-Pinyin.

Storja

Preistorja

Mill-perjodu Neolitiku 'l quddiem, fiċ-Ċina eżistew soċjetajiet organizzati u stabbiliti, li jipprattikaw l-agrikoltura u t-trobbija tal-annimali. Il-kultivazzjoni tar-ross dehret madwar is-sena 5000 QK. Għalkemm instabu oġġetti tal-bronż fis-sit tal-kultura Majiayao (bejn is-2700 u t-2300 QK), huwa ġeneralment aċċettat li l-Età tal-Bronż fiċ-Ċina bdiet madwar is-sena 2100 QK, matul id-dinastija Xia. Madankollu, kien taħt id-dinastija Shang (1766 sa 1122 QK) li x-xogħol tal-bronż laħaq l-iżvilupp sħiħ tiegħu.

Storja Antika

L-istorja taċ-Ċina tal-qedem tibda madwar is-sena 1300 QK. Wara d-dinastiji bikrija, bħal Xia, Shang, u Zhou, li okkupaw biss il-parti ċentrali tal-pajjiż, l-unifikatur kbir taċ-Ċina kien l-Imperatur Qin Shi Huang, fundatur tad-dinastija Qin (li tat isimha liċ-Ċina) fis-sena 221 QK, u wkoll tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina. Iċ-Ċina mbagħad saret żona vasta u relattivament unifikata, kemm politikament kif ukoll lingwistikament, b'kultura avvanzata, li qabżet il-bqija tad-dinja f'ħafna oqsma bħall-arti, il-mediċina, u t-teknoloġija. L-Armata tat-Terracotta, li l-mawżolew tagħha għadu wieqaf illum ħdejn Xi'an, ġiet skoperta fl-1974.

Taħt id-dinastiji Han (206 QK–220 WK), Tang (618–907), u Song (960–1279), il-pajjiż esperjenza perjodi twal ta’ paċi, li matulhom iċ-Ċina setgħet titqies bħala waħda mill-aktar nazzjonijiet importanti fid-dinja, mhux biss għall-popolazzjoni tagħha, bejn wieħed u ieħor ugwali għal dik tal-Ewropa, iżda wkoll għall-innovazzjonijiet tagħha, partikolarment taħt id-dinastiji Tang u Song. Kien matul dan il-perjodu li ġiet stabbilita t-Triq tal-Ħarir: iċ-Ċiniżi jiddataw il-ftuħ tagħha għall-vjaġġ ta’ Zhang Qian bejn il-138 u l-126 QK, iżda t-Triq tal-Ħarir żviluppat primarjament taħt id-dinastija Han. Din ippermettiet l-istabbiliment ta’ kuntatti, inizjalment indiretti, mal-biċċa l-kbira tal-imperi kbar tad-Dinja l-Qadima, u anke sal-Ewropa (il-Ktieb tal-Han ta’ wara jsemmi l-Imperu Ruman, imsejjaħ Da Qin).

Bejn dawn id-dinastiji brillanti, madankollu, iċ-Ċina esperjenzat perjodi turbolenti, inklużi perjodi ta’ gwerra ċivili li matulhom l-unità tagħha ġiet imfixkla. Dan kien partikolarment minnu għall-perjodu bejn il-waqgħa tad-dinastija Han fis-sena 220 WK u t-tfaċċar tat-Tliet Renji, sal-581, meta d-dinastija Sui reġgħet għaqqdet iċ-Ċina, u wittiet it-triq għad-dinastija Tang. Bl-istess mod, perjodu ta’ taqlib, il-Ħames Dinastiji u l-Għaxar Renji, separaw id-dinastija Tang mid-dinastija Song, li matulha l-kultura Ċiniża ffjorixxet fl-aqwa tagħha.

Invażjoni Mongola: Id-Dinastija Yuan

Wara t-trawma tal-invażjoni Mongola mill-werrieta ta’ Genghis Khan, id-dinastija Yuan ħatfet il-poter fit-Tramuntana taċ-Ċina fl-1234 u pproklamat is-sovranità tagħha fuq iċ-Ċina fl-1271, minkejja r-reżistenza ħarxa tad-dinastija Song fin-Nofsinhar taċ-Ċina sal-1279. Fl-1274, l-Imperatur Kublai Khan ġabar flotta formidabbli biex jikkonkwista l-Ġappun, iżda din ġiet parzjalment meqruda minn tifun. Fl-1281, huwa ġedded dan it-tentattiv, li ġie mfixkel minn tifun ieħor, imlaqqam Kamikaze ("riħ tal-allat"). Sal-aħħar tas-seklu 13, l-Ewropa kienet taf ftit li xejn dwar iċ-Ċina, li magħha kienet konnessa indirettament permezz tat-Triq tal-Ħarir, li tulha vvjaġġaw bosta intermedjarji u negozjanti, u żammew l-għarfien limitat tagħhom tar-rotta sigriet.

Dinastija Ming (Han)

Dinastija Han ġdida reġgħet kisbet il-poter fl-1368; din kienet id-dinastija Ming, li stinkat biex terġa’ tikseb il-glorja tal-passat, għalkemm mingħajr ma reġgħet kisbet id-dinamiżmu tagħha. Fl-1405, iċ-Ċina ħejjiet għal waħda mill-akbar esplorazzjonijiet marittimi tal-Medju Evu bil-kostruzzjoni tal-“Flotta l-Kbira,” li kienet se teħodha, permezz ta’ seba’ spedizzjonijiet immexxija mill-Ammirall Zheng He, lejn Java, Ceylon, u mbagħad l-Afrika tal-Lvant. Traċċi tad-DNA tagħhom instabu f’popolazzjonijiet moderni (għalkemm l-antenati tagħhom marbuta mal-ispedizzjonijiet ta’ Zheng He mhumiex stabbiliti għalkollox).

Invażjoni Manċurjana: id-dinastija Qing

Fl-1644, dinastija ġdida "mhux Han", din id-darba Manċurjana, dixxendenti minn tribujiet li kienu nomadi fis-Siberja tal-Lvant u kienu stabbilew ruħhom fit-tramuntana ta' Beijing (fir-reġjun ta' Gehol), ħatfet it-tron taċ-Ċina u waqqfet id-dinastija Qing, il-qofol tax-xogħol ta' Nurhachi, il-fundatur veru ta' din in-nisel. Din intemmet wara r-Rivoluzzjoni tal-1911, li wasslet għall-proklamazzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina minn Dr. Sun Yat-sen fl-1 ta' Jannar 1912, u l-abdikazzjoni tal-Imperatur Puyi, "l-aħħar imperatur", fi Frar tal-istess sena.

It-Twelid taċ-Ċina Moderna

Gwerer tal-Oppju u Trattati Inugwali

Matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali li bdiet fir-Renju Unit, iċ-Ċina Qing għalqet lilha nnifisha għall-influwenza barranija. Dan bla dubju kkontribwixxa, f'kuntest ta' globalizzazzjoni tal-kummerċ u imperjaliżmu kolonjali, għat-tnaqqis ekonomiku u teknoloġiku tagħha. Wara l-Gwerer tal-Oppju (1839 u 1856), it-Trattati Inugwali ġiegħlu lill-Imperu Qing jaqsam it-territorju tiegħu f'żoni ta' influwenza assenjati lit-Tmien Armati Barranin Alleati, li kienu miftuħa mingħajr kundizzjonijiet għall-kummerċ barrani. Il-Ġermanja, pereżempju, iddominat lil Shandong, u Franza lil Yunnan. L-ekonomija tal-pajjiż, ibbażata fuq il-kummerċ tal-oppju, ġiet imħassra, u l-awtonomija politika tiegħu ġiet effettivament abolita.

Fl-1851, bdiet ir-Ribelljoni ta' Taiping, imħeġġa mit-twemmin ta' soċjetajiet sigrieti fin-nofsinhar taċ-Ċina u li kienet tappoġġja moviment għal riformi radikali. Organizzata ħażin, l-armata ta' Taiping ġiet megħluba fl-1864 bl-appoġġ tat-truppi Franko-Brittaniċi.

Bejn l-1884 u l-1885, il-Gwerra Sino-Franċiża poġġiet lil Franza kontra l-Imperu Qing għall-kontroll ta' Tonkin, stat vassall tradizzjonali taċ-Ċina. Minkejja r-rebħa Ċiniża f'Bang Bo, li wasslet għall-waqgħa tal-gvern ta' Jules Ferry, il-kunflitt intemm bit-Trattat ta' Tianjin fl-1885. Permezz ta' dan it-trattat, Beijing irrikonoxxiet il-protettorat Franċiż fuq Annam u Tonkin, u b'hekk temm is-sovranità tagħha ta' sekli sħaħ fuq il-Vjetnam.

Matul l-Ewwel Gwerra Sino-Ġappuniża (1894-1895), il-Ġappun għeleb lit-truppi imperjali u akkwista lil Tajwan u l-Gżejjer Penghu permezz tat-Trattat ta' Shimonoseki. Fl-1898, ir-Renju Unit kiseb konċessjoni ta' 99 sena tat-Territorji l-Ġodda (inklużi New Kowloon u Lantau). Ir-Renju Unit, ir-Russja, il-Ġappun, Franza, il-Ġermanja, u l-Belġju ħadu vantaġġ mill-istat dejjem jikber ta' negliġenza tal-pajjiż biex jespandu l-isferi ta' influwenza rispettivi tagħhom.

Repubblika taċ-Ċina

Ir-rivoluzzjoni faqqgħet fl-1911. Taħt pressjoni minn intellettwali u politiċi progressivi, ittieħdet id-deċiżjoni li jiġi stabbilit reġim repubblikan, u r-Repubblika taċ-Ċina ġiet proklamata fi Frar 1912 minn Sun Yat-sen, il-mexxej tal-partit nazzjonalista Kuomintang.

L-Imperatur Puyi, li kellu sitt snin, abdika, peress li l-poter kien essenzjalment f'idejn l-Imperatriċi Dowager Cixi. Yuan Shikai, li sar president, ipprova jirrestawra l-imperu taħt il-kontroll tiegħu stess fl-1915. Il-mewt tiegħu fl-1916 ikkontribwiet għall-kaos ekonomiku u politiku tal-pajjiż: il-Konferenza tal-Paċi ta' Pariġi fl-1919 tat lil Shandong, li kienet ġiet iddikjarata mill-Ġermanja li kienet għadha kif tilfet, lill-Ġappun. Il-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919 faqqa' bi protesta.

Fl-1921, il-Partit Komunista Ċiniż twaqqaf f'Shanghai. Sadanittant, Sun Yat-sen kien intensifika l-kuntatti u t-talbiet tiegħu għall-għajnuna mill-Unjoni Sovjetika li kienet għadha kif bdiet. Fl-1923, huwa stabbilixxa l-Akkademja Militari ta' Huangpu f'Guangzhou, maħsuba biex tħarreġ armata Ċiniża moderna; Chiang Kai-shek ħa l-kmand tagħha. Mal-mewt ta' Sun Yat-sen fl-1925, Chiang Kai-shek mexxa b'suċċess l-Ispedizzjoni tat-Tramuntana, billi ħa lura n-nofs tat-tramuntana tal-pajjiż mill-kmandanti tal-gwerra. F'April 1927, huwa pproklama lil Nanjing bħala l-kapitali, u b'hekk beda l-perjodu magħruf bħala d-Deċennju ta' Nanjing. Fl-istess ħin, huwa kiser l-alleati komunisti tiegħu, u beda dan il-qsim bil-Massakru ta' Shanghai, li mmarka l-bidu tal-Gwerra Ċivili Ċiniża. Il-kapitali komunista, Wuhan, ġiet maqbuda mill-ġdid fl-1928 mill-Armata Rivoluzzjonarja Nazzjonali tal-Kuomintang: il-Kuomintang kiseb kontroll nominali tal-pajjiż kollu u kiseb rikonoxximent internazzjonali.

Fl-aħħar tal-1931, Mao Zedong ipproklama r-Repubblika Sovjetika Ċiniża f'Ruijin. Fl-aħħar tal-1934, imkeċċi mill-armata ta' Chiang Kai-shek, beda l-Marċ Twil (12,500 kilometru), u ħarab lejn it-tramuntana b'100,000 raġel, inklużi 86,000 suldat tal-Armata l-Ħamra. Fl-aħħar tal-1935, hu u l-għexieren ta' eluf ta' superstiti stabbilew ruħhom f'Yan'an. Fl-1932, ir-renju pupazz ta' Manchukuo, li Pu Yi kien il-ħakkiem nominali tiegħu, kien ġie stabbilit mill-Ġappuniżi fil-Manchuria, u dan naqqas b'mod sinifikanti l-appoġġ industrijali tal-Kuomintang. Fis-sajf tal-1937, l-invażjoni massiva tal-Ġappun fiċ-Ċina tal-Lvant wasslet għat-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża. Mhedded mill-okkupazzjoni Ġappuniża u l-irvellijiet fi ħdanu, il-Partit Nazzjonalista alleat ruħu mal-Komunisti kontra l-invażuri. Imwaqqfa għall-agħar bil-Massakru ta' Nanking f'Diċembru 1937 u l-bosta atroċitajiet kontra ċ-ċivili, il-ġlieda kontra l-Ġappuniżi saħħet din l-alleanza sal-1940, meta l-kunflitti bejn il-komunisti u n-nazzjonalisti reġgħu bdew episodikament.

Mill-1940 sal-1945, Gvern Nazzjonali riorganizzat tar-Repubblika taċ-Ċina, stabbilit minn Wang Jingwei, l-eks rivali ta' Chiang Kai-shek fi ħdan il-Kuomintang u eks kap tal-gvern tar-Repubblika taċ-Ċina mill-1932 sal-1935, ikkollabora mal-okkupanti Ġappuniżi.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-Istati Uniti pprovdew għajnuna finanzjarja massiva lill-Kuomintang bħala parti mill-isforz tal-gwerra kontra l-Ġappuniż; it-trattati mhux ugwali ġew aboliti mill-Amerikani u l-Ingliżi fl-1943. Fi Frar 1945, il-Konferenza ta' Yalta awtorizzat lill-Unjoni Sovjetika, bil-ftehim taċitu tal-Partit Komunista Ċiniż, biex tkeċċi l-armata Ġappuniża mill-Manċurja.

Fl-1947, l-għajnuna Amerikana, li ma kinitx effettiva, waqfet. Sal-1948, it-truppi tal-Kuomintang kienu demoralizzati, eżawriti mill-gwerra kontra l-Ġappuniżi u l-korruzzjoni tal-Partit Nazzjonalista. Mir-Repubblika Sovjetika taċ-Ċina Jiangxi, u speċjalment wara l-istabbiliment tiegħu f'Yan'an, Mao Zedong kien kiser il-prinċipji tradizzjonali Marxisti-Leninisti, ibbażati fuq rivoluzzjonijiet urbani mmexxija mill-klassi tal-ħaddiema. Fit-territorji li okkupa, huwa ħeġġeġ għar-riforma tal-art, wettaq gwerra tal-gwerillieri tal-bdiewa, u ġabar flimkien il-mases rurali. Sa Jannar 1949, il-moviment tiegħu kien rebaħ il-maġġoranza tal-pajjiż, u Beijing inqabdet mingħajr ġlieda mill-Armata tal-Liberazzjoni tal-Poplu; reġgħet saret il-kapitali taċ-Ċina. Bejn April u Novembru, ħafna mill-bliet l-oħra waqgħu f'idejn il-Komunisti mingħajr wisq reżistenza.

Fl-1949, il-Komunisti lestew il-konkwista tagħhom taċ-Ċina kontinentali (u temmew ir-rebħa tagħhom fl-1950 bil-qbid tal-Gżira Hainan). Il-partitarji tal-Kuomintang irtiraw lejn it-Tajwan u ftit gżejjer f'Fujian. Huma żammew il-gvern tagħhom hemmhekk taħt l-isem tar-Repubblika taċ-Ċina. Dan il-gvern, ibbażat fit-Tajwan, inizjalment kien l-uniku stat Ċiniż rikonoxxut mill-pajjiżi tal-Punent u żamm is-siġġu taċ-Ċina fin-NU sal-1971, meta ġie sostitwit mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina.

Storja tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina

Fl-1 ta' Ottubru 1949, Mao Zedong ipproklama t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, li ħadet post ir-Repubblika taċ-Ċina, fi Pjazza Tiananmen, Beijing.

Il-gvern il-ġdid kellu l-għan li jistabbilixxi ordni ekonomiku u soċjali ġdid, ispirat mill-mudell Sovjetiku u adattat għar-realtajiet Ċiniżi. Inizjalment, iffukat fuq il-bini mill-ġdid ta' pajjiż devastat, illimita ruħu għal riformi relattivament moderati, immudellati fuq dawk li diġà kienu implimentati fil-fortizzi preċedenti tiegħu matul il-gwerra ċivili. Madankollu, il-pass tar-riformi aċċellera malajr, u ħafna nies suspettati li ma kkooperawx mar-reġim ġew eżegwiti.

Fl-1950, iċ-Ċina nediet attakk militari fuq it-Tibet. F'Ottubru 1950, appoġġjat b'mod attiv lill-Korea ta' Fuq fil-kunflitt tagħha mal-Korea t'Isfel, billi bagħtet 1,700,000 "voluntier" biex jiġġieldu kontra l-forzi Amerikani u tan-NU. Fl-1957, billi rrikonoxxa n-nuqqasijiet tar-reġim, Mao nieda l-Kampanja tal-Mitt Fjuri, fejn stieden lill-popolazzjoni biex tinvolvi ruħha f'dibattitu kritiku. Il-kritika espressa mill-intelletwali xi kultant kienet ħarxa ħafna u inkwetat lill-partit. Il-partit wieġeb b'"kampanja kontra l-lemin" u, fl-1958, nieda l-Qabża l-Kbira 'l Quddiem, mobilizzazzjoni vasta għall-modernizzazzjoni ekonomika li rriżultat f'ġuħ responsabbli għal 15 sa 30 miljun mewt. Minn dan il-punt 'il quddiem, Mao, li ffaċċja oppożizzjoni qawwija minn xi wħud mill-aktar uffiċjali prominenti tal-partit, tilef l-awtorità tiegħu. Politiki ekonomiċi ġodda ġew implimentati taħt il-presidenza ta' Liu Shaoqi.

Fl-1966, Mao nieda r-Rivoluzzjoni Kulturali, li ppermettietlu jirritorna għall-poter billi ġabar liż-żgħażagħ tal-pajjiż kontra l-eliti tal-partit li dak iż-żmien kienu fil-poter. Segwa perjodu ta’ kaos. Is-sitwazzjoni ġiet gradwalment ikkontrollata minn Zhou Enlai. Ftit wara l-mewt ta’ Mao, Deng Xiaoping, meqjus bħala l-mexxej tar-riformaturi, irnexxielu jitla’ fil-poter. Wara dan, l-armla ta’ Mao, Jiang Qing, u l-assoċjati tagħha, il-Gang of Four, ġew arrestati u mressqa quddiem il-qorti, u l-gvern beda riformi ekonomiċi.

F'Diċembru 1978, fil-11-il Kumitat Ċentrali tal-Partit Komunista taċ-Ċina, il-mexxejja Ċiniżi ħabbru li kienu se jinkoraġġixxu l-kooperazzjoni ekonomika ma' pajjiżi oħra u jfittxu li jakkwistaw l-aktar teknoloġiji u tagħmir avvanzati fid-dinja. Din il-bidla fil-politika mmarkat il-bidu tal-politika ta' ftuħ taċ-Ċina, bil-kunċett ġdid ta' "ekonomija tas-suq soċjalista".

Il-pajjiż qed jadotta gradwalment ekonomija tas-suq u qed jintegra ruħu dejjem aktar fis-sistema ekonomika liberali globali. Fl-2001, ingħaqad mal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ. Madankollu, il-Partit Komunista Ċiniż iżomm kontroll politiku esklussiv u jżomm il-politika soda tiegħu lejn gruppi li jheddu l-eġemonija tiegħu. Dawn l-avversarji huma primarjament nies minn ċerti minoranzi (notevolment mit-Tibet u Xinjiang), xi Ċiniżi Han mill-klassi urbana, jew dissidenti li jgħixu barra mill-pajjiż. Il-kwistjoni tad-drittijiet tal-bniedem tibqa' waħda mill-aktar suġġetti sensittivi li jikkonċernaw ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-opinjoni pubblika tal-Punent.

Filwaqt li kkundanna l-ksur tad-drittijiet tal-bniedem, ir-repressjoni tal-protesti fi Pjazza Tiananmen tal-4 ta' Ġunju 1989 wasslet għal embargo fuq l-armi fuq iċ-Ċina. L-Unjoni Ewropea fittxet li tneħħi dan l-embargo fl-2005. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina qed issir dejjem aktar influwenti politikament madwar id-dinja. Mill-2010, hija t-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja, wara l-Istati Uniti (u l-Unjoni Ewropea).

Ġeografija

Iċ-Ċina hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar pajjiż fid-dinja wara r-Russja, il-Kanada, u, skont il-metodu ta' kalkolu użat, l-Istati Uniti (inkluża l-Alaska). Jekk tiġi kkunsidrata biss iż-żona tal-art (esklużi l-lagi u x-xmajjar), iċ-Ċina hija t-tieni l-akbar pajjiż wara r-Russja.

Iċ-Ċina tinsab fil-qalba tal-Asja. Taqsam fruntieri tal-art ma' 14-il pajjiż, u dan jagħmilha, flimkien mar-Russja, il-pajjiż bl-aktar ġirien fid-dinja. Il-ġirien tagħha huma: il-Vjetnam u l-Laos fin-nofsinhar, il-Myanmar fin-nofsinhar-lbiċ, il-Butan u n-Nepal fil-punent-lbiċ, l-Indja fil-punent-lbiċ u fil-punent, il-Pakistan, l-Afganistan, it-Taġikistan, u l-Kirgiżistan fil-punent-majjistral, il-Każakistan fil-majjistral, il-Mongolja fit-tramuntana, ir-Russja fil-grigal, u l-Korea ta' Fuq fil-lvant-grigal. Iċ-Ċina għandha fruntiera tal-art totali ta' 22,117 km, l-itwal fid-dinja. Iċ-Ċina taqsam ukoll fruntieri marittimi mal-Korea t'Isfel, il-Ġappun, u l-Filippini.

Iċ-Ċina tiftaħar b'diversità vasta ta' pajsaġġi, li tirrifletti d-daqs immens tal-pajjiż. Fil-lvant, wieħed isib pjanuri kbar u popolati b'mod dens. Fit-tramuntana, il-Mongolja ta' Ġewwa għandha klima semi-deżertika, li tinkludi d-Deżert ta' Gobi. Iċ-Ċina tan-Nofsinhar hija kkaratterizzata minn għoljiet immewġin u firxiet żgħar ta' muntanji u klima tropikali. Lejn il-punent tinsab id-Deżert ta' Taklamakan (wieħed mill-aktar deżerti niexfa fid-dinja) u l-Plateau tat-Tibet, l-ogħla plateau fid-dinja. Il-Muntanja Everest, l-ogħla muntanja fid-dinja (8,849 m), tinsab fuq dan il-plateau.

Klima

Il-klima tvarja ħafna minn reġjun għal ieħor minħabba d-daqs kbir tal-pajjiż u t-topografija kumplessa tiegħu: fit-tramuntana, klima xotta b'xtiewi ħorox; fiċ-ċentru, klima aktar moderata; fin-nofsinhar, klima subtropikali umda, ikkaratterizzata mill-monsun.

Ekonomija

Fi tmiem is-seklu 20 u l-bidu tas-seklu 21, l-iżvilupp ekonomiku taċ-Ċina kien fost l-aktar mgħaġġla fid-dinja, b'rata medja ta' tkabbir annwali ta' 9.8% fuq 25 sena. Bejn l-1980 u l-2007, il-PDG tagħha żdied bi 12.7 darba. Fl-2013, it-tkabbir taċ-Ċina laħaq is-7.7%. Ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina ilha membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO) mill-11 ta' Diċembru 2001. It-tkabbir taċ-Ċina huwa primarjament immexxi mill-esportazzjonijiet. Iċ-Ċina saret l-akbar esportatur ta' oġġetti fid-dinja fl-2010. Sal-2023, il-maġġoranza ta' dawn l-esportazzjonijiet kienu destinati għall-Unjoni Ewropea (14.8%), l-Istati Uniti (14.8%), Ħong Kong (8.2%), u l-Ġappun (4.7%). Iċ-Ċina żżomm surplus kummerċjali ma' numru kbir ta' pajjiżi. Il-punti sodi tal-esportazzjonijiet Ċiniżi huma t-tessuti, it-tratturi agrikoli, il-ġugarelli, il-kameras, il-laptops, it-televiżjonijiet, il-magni tal-ħasil u l-azzar. Fl-2025, iċ-Ċina kienet ikklassifikata fl-10 post fl-indiċi globali tal-innovazzjoni.

Enerġija

Id-diga tat-Three Gorges, fil-provinċja ta' Hubei, hija l-akbar diga fid-dinja u l-akbar ġeneratur tal-elettriku.

Iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar konsumatur tal-elettriku fid-dinja wara l-Istati Uniti u l-Unjoni Ewropea. Il-konsum per capita, ta’ madwar 3,400 kWh fis-sena (meta mqabbel ma’ aktar minn 13,000 kWh/capita/sena fl-Istati Uniti), qed jikber b’rata mgħaġġla ħafna. Il-qtugħ tad-dawl u r-razzjonament huma frekwenti fil-pajjiż. Madankollu, 76 GW (180% tal-produzzjoni tar-Renju Unit) ġew miżjuda mal-grid tal-enerġija fl-2011 u l-2012. Il-produzzjoni tal-elettriku aktar minn ittriplikat bejn l-1990 u l-2004. L-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija (IEA) tbassar li din il-produzzjoni se tirdoppja fl-għaxar snin li ġejjin. Madwar 75% ta’ dan l-elettriku huwa ġġenerat minn impjanti tal-enerġija li jaħdmu bil-faħam li jniġġsu ħafna (li jarmu CO2 u materja partikulata). Il-faħam huwa mistenni li jkompli jiddomina s-settur tal-elettriku Ċiniż. Skont l-MIT, iċ-Ċina qed tibni l-ekwivalenti ta’ żewġ impjanti tal-enerġija ġodda li jaħdmu bil-faħam kull ġimgħa, kull wieħed b’kapaċità ta’ 500 megawatt. Fl-2019, il-kapaċità tal-impjanti tal-enerġija Ċiniżi li jaħdmu bil-faħam laħqet kważi 1,000 GW (meta mqabbla ma’ ftit aktar minn 500 GW fl-2005).

Madankollu, fl-2009, iċ-Ċina saret it-tielet l-akbar produttur ta’ enerġija mir-riħ fid-dinja b’kapaċità installata ta’ 20 GW, wara l-Istati Uniti u l-Ġermanja. Saret in-numru wieħed fid-dinja fl-2013 b’aktar minn 36 GW installati. Sal-2020, Beijing immirat li l-enerġija rinnovabbli tirrappreżenta 15% tat-taħlita tal-enerġija tagħha.

Immexxija minn dawn il-ħtiġijiet taż-żejt u l-gass, iċ-Ċina qed tfittex li tiżgura l-provvisti taż-żejt tagħha: ir-Russja, ċerti pajjiżi Afrikani, l-istati tal-Golf, u l-Iran huma l-fornituri tagħha. Pereżempju, iċ-Ċina qed tinvesti kważi ħmistax-il biljun ewro biex tibni pipeline taż-żejt u pipeline tal-gass (twila 2,380 u 2,800 kilometru, rispettivament) biex tittrasporta ż-żejt u l-gass mill-Bajja ta’ Bengal sa Kunming f’Yunnan, permezz tal-port ta’ Kyaukpyu.

L-iżvilupp ta’ għelieqi ġodda taż-żejt fin-nofsinhar tal-pajjiż mhux se jkun biżżejjed biex jissodisfa d-domanda, u l-kontroll tal-isfruttament fil-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar qed isir imperattiv strateġiku. Barra minn hekk, l-effiċjenza ekonomika tal-enerġija kkunsmata hija fost l-aktar baxxa fid-dinja, b’wieħed mill-aktar proporzjonijiet baxxi tal-PDG għal kull tunnellata ta’ żejt.

Xjenza u teknoloġija

Iċ-Ċina, l-akbar ekonomija fid-dinja għal ħafna mill-istorja tagħha, kienet il-post fejn twieldu bosta invenzjonijiet u skoperti xjentifiċi, inklużi l-karta, l-istampar, il-boxxla, u l-porvli. Mill-era tar-riforma 'l hawn, iċ-Ċina segwiet żvilupp teknoloġiku mgħaġġel. Għamlet passi sinifikanti fl-intelliġenza artifiċjali, ir-robotika, u l-bijoteknoloġija, filwaqt li l-amministrazzjoni ta' Xi Jinping tat prijorità lit-teknoloġiji ekoloġiċi u t-tnaqqis tad-dipendenza teknoloġika taċ-Ċina. Fis-snin 2020, enfasizzat it-tmexxija teknokratika, billi ppromwoviet esperti xjentifiċi għal pożizzjonijiet għolja ta' tmexxija nazzjonali filwaqt li poġġiet kumpaniji privati kbar tat-teknoloġija bħal Tencent u Alibaba taħt kontroll tal-istat. It-tensjonijiet ġeopolitiċi wasslu lill-Ewropa u lill-Istati Uniti biex jirrestrinġu l-aċċess taċ-Ċina għat-teknoloġiji tagħhom, partikolarment is-semikondutturi, u biex jimponu sanzjonijiet fuq il-kumpanija tat-telekomunikazzjoni u l-elettronika Huawei.

Minn mindu tniedi l-ewwel satellita tagħha fl-1970, iċ-Ċina żammet programm spazjali attiv. Wara l-Istati Uniti u l-Unjoni Sovjetika, saret it-tielet pajjiż li nieda satellita fl-orbita b'mod indipendenti, u fl-2003, it-tielet wieħed li bagħat astronawti fl-orbita. Il-programm ta' esplorazzjoni lunari taċ-Ċina bagħat diversi landers robotiċi lejn il-Qamar, il-programm ta' esplorazzjoni planetarja taċ-Ċina bagħat lander u rover lejn Mars, u l-istazzjon spazjali Tiangong ospita missjonijiet bl-ekwipaġġ f'orbita baxxa tad-Dinja mill-2021.

Trasport

It-trasport fiċ-Ċina, partikolarment it-trasport bil-ferrovija u bl-ajru, kien is-suġġett ta’ investiment konsiderevoli (aktar minn US$2 triljun mill-aħħar tas-snin disgħin), immexxi minn impenn qawwi mill-gvern, għall-kuntrarju tal-Istati Uniti, biex joħloq netwerk ferrovjarju nazzjonali ta’ veloċità għolja ta’ prestazzjoni għolja.

Mill-2009, iċ-Ċina kellha l-akbar flotta ta’ karozzi fid-dinja, b’aktar minn 280 miljun vettura fit-toroq, u qabżet lill-Istati Uniti. B’quċċata ta’ 784 manifattur, iċ-Ċina saret ukoll il-produttur ewlieni tal-karozzi fid-dinja, qabel l-Istati Uniti, l-Ewropa u l-Ġappun. Iċ-Ċina ilha l-akbar suq tal-karozzi fid-dinja mill-2009.

Ħafna bliet ewlenin għandhom sistemi ta’ subway. Is-subways ta’ Beijing u Shanghai huma ż-żewġ sistemi urbani ta’ subway akbar fid-dinja. Il-megalopolis ta’ Shanghai, minbarra li għandha l-akbar sistema ta’ metro fid-dinja, għandha "Transrapid", l-ewwel u l-unika linja ta’ levitazzjoni manjetika (maglev) użata kummerċjalment fid-dinja, li tgħaqqad iċ-ċentru tal-belt mal-Ajruport Internazzjonali ta’ Shanghai-Pudong.

Ivvjaġġar bl-Ajru

It-trasport bl-ajru kiber b'mod sinifikanti bl-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiż. Bejn l-1978 u l-2012, l-għadd ta' nies li ħadu titjiriet domestiċi żdied minn 2.3 miljun għal 317-il miljun, żieda ta' 138 darba. L-Ajruport Internazzjonali ta' Beijing Capital minn dakinhar sar it-tieni l-aktar ajruport traffikuż fid-dinja, wara Atlanta. F'għaxar snin biss, iċ-Ċina saret l-akbar suq għall-avjazzjoni ċivili.

Netwerk ferrovjarju

Vagun tal-ferrovija fuq il-linja ferrovjarja Beijing-Shanghai

Minn Lulju 2020, in-netwerk ferrovjarju tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina laħaq tul totali ta' 141,000 km, inklużi 36,000 km ta' linji ta' veloċità għolja. In-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja taċ-Ċina qed jiffjorixxi: stabbilit biss fl-2007, diġà huwa l-akbar fid-dinja.

Il-linja ta' veloċità għolja Beijing-Tianjin hija twila 113.544 km, b'madwar 100 km fuq viadotti u l-aħħar 17 km fuq moll. Il-vjaġġ bejn Beijing u Tianjin jieħu 30 minuta mill-Istazzjon Ferrovjarju tan-Nofsinhar ta' Beijing sa Tianjin. L-ispiża totali tal-linja kienet ta' madwar $2 biljun. Storikament, din il-linja hija simbolika, peress li kienet l-ewwel linja fiċ-Ċina li laħqet veloċitajiet ta' 350 km/h.

Il-linja ikonika ta' veloċità għolja Beijing-Shanghai hija linja ta' veloċità għolja twila 1,318 km li tgħaqqad Beijing u Shanghai. Din il-linja ilha miftuħa għas-servizz kummerċjali mit-30 ta' Ġunju 2011. Hija servuta minn ferroviji li jivvjaġġaw b'veloċità massima ta' 350 km/h. Hija l-itwal linja ta' veloċità għolja mibnija f'fażi waħda.

Edukazzjoni

Fl-1986, iċ-Ċina stabbiliet mira fit-tul li tipprovdi disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja għat-tfal kollha.

Fl-1997, ir-Repubblika Popolari kellha 628,840 skola primarja, 78,642 skola sekondarja, u 1,020 istituzzjoni ta’ edukazzjoni għolja.

Fl-2002, ir-rata ta’ litteriżmu fost iċ-ċittadini Ċiniżi kienet ta’ 90.9%, b’95.1% tal-irġiel u 86.5% tan-nisa jiksbu dan. Ir-rati ta’ litteriżmu għaż-żgħażagħ Ċiniżi (ta’ bejn il-15 u l-24 sena) kienu ta’ 98.9%, 99.2%, u 98.5%, rispettivament, fl-2000.

Fi Frar 2006, il-gvern żied il-miri tiegħu, billi wiegħed li jagħmel disa’ snin ta’ edukazzjoni obbligatorja kompletament bla ħlas, inklużi l-kotba u l-miżati tat-tagħlim, fil-provinċji l-ifqar tal-punent taċ-Ċina.

Il-kwalità tal-universitajiet Ċiniżi tvarja konsiderevolment madwar il-pajjiż. Fl-2005, l-universitajiet bl-ogħla klassifikazzjoni fiċ-Ċina kontinentali kienu l-Università ta’ Peking, l-Università ta’ Renmin taċ-Ċina, u l-Università ta’ Tsinghua f’Beijing; l-Università ta’ Fudan, l-Università ta’ Shanghai Jiao Tong, u l-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant (ECNU) f’Shanghai; l-Università ta’ Xi'an Jiao Tong; l-Università ta’ Nanjing; l-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija taċ-Ċina f’Hefei; l-Università ta’ Zhejiang f’Hangzhou; u l-Università ta’ Wuhan.

Kultura

Il-valuri tradizzjonali Ċiniżi fil-parti l-kbira joriġinaw mill-verżjoni ortodossa tal-Konfuċjaniżmu, li laħaq il-quċċata tiegħu taħt id-dinastija Song u sar parti ċentrali mill-kontenut edukattiv u l-eżamijiet imperjali. Madankollu, it-terminu "Konfuċjan" innifsu huwa r-riżultat ta' serje ta' xejriet diverġenti, inkluż il-legaliżmu, kollha soġġetti għall-interpretazzjoni tad-duttrina oriġinali. B'mod partikolari, il-problema tal-kuxjenza etika individwali u l-kritika tal-gvernijiet ġiet fil-biċċa l-kbira mrażżna minn ħassieba "ortodossi". Xi Neo-Konfuċjani kontemporanji jinterpretaw il-Konfuċjaniżmu f'dan il-potenzjal kritiku, b'kuntrast mal-interpretazzjoni komuni tal-Konfuċjaniżmu bħala sinonimu mas-sottomissjoni u l-istabbiltà politika. Mill-Moviment tar-Raba' ta' Mejju tal-1919, il-kultura imperjali Ċiniża u l-Konfuċjaniżmu ortodoss tagħha ġew ittikkettjati bħala "fewdali"; madankollu, minkejja din it-tabula rasa retorika, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża baqgħu ħajjin. Mao Zedong, l-istigatur tar-Rivoluzzjoni Kulturali, f'ċertu sens imita lil Qin Shi Huang, l-ewwel unifikatur taċ-Ċina, li kien organizza ħruq pubbliku ta' kotba u massakra intellettwali fi żmienu. Mao, li ħadem fil-Librerija ta’ Beijing, kien ammiratur kbir tal-kultura Ċiniża klassika. Xi osservaturi nnutaw li t-twaqqif tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina ma kienx differenti minn dak tad-dinastiji imperjali preċedenti, wara l-“Mandat tas-Smewwiet” miksub wara snin ta’ taħbit. Il-kult li jdawwar lil Mao Zedong għandu dimensjoni reliġjuża innegabbli, waħda li tissuġġerixxi preċiżament ambigwità bejn nazzjon modern u tradizzjonijiet politiċi antenati.

Matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali, ħafna aspetti tal-kultura tradizzjonali Ċiniża—l-arti, il-letteratura, u aktar—ġew ittikkettjati bħala "relikwi fewdali" u fil-biċċa l-kbira nqerdu. Din it-tabula rasa, kif ġara diversi drabi fil-passat, ikkostitwiet pass fir-riappropriazzjoni tal-wirt simboliku taċ-Ċina, espress f'diversi forom: l-opra rivoluzzjonarja, pereżempju, għaqqdet tradizzjoni ta' eluf ta' snin mal-propaganda soċjalista-realista, kif għamlet il-kaligrafija ta' Mao Zedong. Sussegwentement, wara li l-pajjiż fetaħ fis-snin tmenin, il-forom kollha tal-arti tradizzjonali reġgħu ħarġu, dejjem aktar imħeġġa mill-Uffiċċju Kulturali. L-appoġġ tal-Uffiċċju Kulturali għall-koreografu transġeneru Jin Xing huwa wkoll notevoli. Eżempji oħra, madankollu, iservu bħala tfakkiriet li l-kultura fir-RPĊ tibqa' soġġetta għaċ-ċensura mill-Uffiċċju Kulturali, magħruf b'mod partikolari għall-iffiltrar tiegħu tal-internet. Il-baned punk jiġu pprojbiti regolarment meta l-lirika tagħhom issir wisq politika; Ir-rocker Cui Jian, ikona tal-protesti ta’ Pjazza Tiananmen, huwa pprojbit milli jidher f’kunċerti fuq skala kbira. Il-feġġ tal-arti kontemporanja fiċ-Ċina ppermetta ċertu grad ta’ libertà tal-espressjoni, li l-potenzjal sovversiv tagħha huwa fil-parti l-kbira mrażżan min-natura kriptika tal-lingwaġġ tagħha.

Tàijítú, simbolu tal-yin u yang

Stat ateu, nazzjon multi-reliġjuż

Iċ-Ċina timplimenta politika ta' ateiżmu statali: il-libertà tar-reliġjon hija garantita uffiċjalment, iżda l-membri tal-Partit Komunista Ċiniż (PCC) huma meħtieġa jibqgħu atei.

Ħafna reliġjonijiet jeżistu flimkien fiċ-Ċina, fejn l-attivitajiet reliġjużi huma regolati bil-liġi. Il-gvern Ċiniż jistma li hemm madwar 100 miljun persuna li jemmnu fil-pajjiż, li jirrappreżentaw 7.7% tal-popolazzjoni. Madankollu, din iċ-ċifra għandha tiġi kkwalifikata mill-kontroll strett tal-prattika reliġjuża fi ħdan kultura bbażata fuq l-ateiżmu statali, u mill-kunċett innifsu ta' reliġjon jew twemmin, li huwa suġġett għal kontroversja, partikolarment fir-rigward tat-Taoiżmu u l-Buddiżmu. Fl-2007, ir-rivista Oriental Outlook, affiljata mal-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua, irrappurtat li terz taċ-Ċiniżi kienu jemmnu. Din iċ-ċifra ġiet ikkonfermata fl-2005 minn studju mmexxi minn żewġ professuri fl-Università Normali taċ-Ċina tal-Lvant f'Shanghai. Ir-reliġjon, flimkien mal-politika, hija l-aktar suġġett sensittiv fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina. Beijing qed issegwi politika ta’ repressjoni kontra s-setti u r-reliġjonijiet stabbiliti: fid-29 ta’ Lulju 2006, it-tempju Protestant mhux uffiċjali f’Dashan inqered u diversi adoraturi u pasturi ġew arrestati.

Ir-reliġjonijiet ewlenin li jiġu pprattikati fiċ-Ċina huma l-Buddiżmu, l-Iżlam, u l-Kristjaneżmu (primarjament rappreżentati mid-denominazzjonijiet Kattoliċi u Protestanti, u sa ċertu punt, in-Nestorjaniżmu). Reliġjonijiet oħra jinkludu t-Taoiżmu u r-reliġjon folkloristika (żewġ reliġjonijiet speċifiċi għaċ-Ċina), ix-xamaniżmu (preżenti fil-biċċa l-kbira tal-pajjiż f'forom differenti ħafna), il-Knisja Ortodossa, u d-Dongba, verżjoni reġjonali tal-Bön, sopravivenza ta' reliġjon antika pprattikata min-Naxi, waħda mill-ħafna minoranzi etniċi taċ-Ċina ta' oriġini Tibetana, li tgħix f'Yunnan. Il-Buddiżmu ġie introdott fiċ-Ċina madwar l-ewwel seklu. Infirex ħafna wara r-raba' seklu u gradwalment sar l-aktar reliġjon influwenti fiċ-Ċina. Huwa maqsum f'żewġ skejjel: il-Buddiżmu Chan, l-eqdem mit-tnejn, u, mis-seklu seba' 'l quddiem, il-Vettura tad-Djamanti fil-forma tal-Buddiżmu Tibetan (jew Lamaiżmu), prevalenti l-aktar fit-Tibet u, mis-seklu sittax 'il quddiem, fil-Mongolja ta' Ġewwa, notevolment fil-forma tax-Xamaniżmu Isfar. Huwa stmat li hemm madwar 13,000 tempju Buddista fiċ-Ċina.

Lao Zi, Miti u Leġġendi taċ-Ċina, 1922 minn E. T. C. Werner 老子.