Rużar Briffa

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Rużar Briffa
Rużar Briffa
Ħajja
Twelid 1906
Nazzjonalità Malta
Mewt 22 Frar 1963
Edukazzjoni
Alma mater Università ta' Malta
Lingwi Malti
Okkupazzjoni
Okkupazzjoni poeta
dermatologu

Rużar Briffa (1906 - 1963) kien poeta u dermatologu Malti daqskemm figura ewlenija fil-letteratura Maltija.

Studja fl-iskola elementari tal-Gvern f’Sant’ Iermu u l-Liċeo tal-Belt u wara li għadda mill-eżamijiet tal-Matrikola, fl-1923 beda jgħallem fl-iskejjel elementari. Kellu jkun l-ewwel għalliem bil-matrikola fid-Dipartiment.

Tabib u Dermatologu[immodifika | immodifika s-sors]

Ftit xhur wara, fl-1924, beda l-istudju tiegħu fil-mediċina, fl-Università ta’ Malta u ssoktah f’Londra fil-Venereoloġija u d-Dermatoloġija. Fl-1932 sar speċjalista tal-mard tal-ġilda. Baqa’ magħruf għall-umiltà u l-qalb kbira li wera mal-morda, speċjalment mal-lebbrużi. Skont martu Louisette, ix-xewqa tiegħu fil-professjoni medika kienet li jkabbar il-ġmiel fil-ġilda u jnaqqas il-kruha tagħha, u dan l-aspett jixref sikwit fil-versi tiegħu, tant li fi żmienu kien magħruf bħala l-Poeta tas-Sbuħija.

Lura f’Malta, Briffa nħatar tabib anzjan fis-sezzjoni tal-mard tal-ġilda fl-Isptar Ċentrali. Kien ukoll speċjalista tal-marda tal-lebbra fl-Isptar San Bartilmew fl-Imgieret u fl-Isptar Chambray ta’ Għawdex. Matul il-pesta li kellna f’Malta fis-snin 1936-37, Ruzar kien jaħdem fl-Isptar ta’ Lazzarett f’Manoel Island. Fl-1938 kien mar fil-Lvant Imbiegħed fejn ħadem u studja fi sptarijiet f’Kalkutta, Gobra, Bankura u Madras.

Matul il-gwerra, meta kien mar joqgħod San Giljan, Rużar kien speċjalista onorarju tad-dermatoloġija fil-Malta War Memorial Hospital for Children. Tul l-istess żmien kien ukoll Supretendent fl-Isptar Blue Sisters. Bejn is-snin 1951 u 1963, Rużar kien jgħallem id-dermatoloġija u l-veneoroloġija fl-Università ta’ Malta.

L-Għaqda tal-Malti[immodifika | immodifika s-sors]

Flimkien ma’ sieħbu Ġużè Bonnici, fl-1931 waqqaf l-Għaqda tal-Malti – Università, li għadha attiva sal-lum, u beda joħroġ ir-rivista Leħen il-Malti.

Poeta[immodifika | immodifika s-sors]

"Qatt ma kelli l-ħsieb li nistampa dawn il-poeżiji fi ktieb. Uħud minnhom ktibthom fi żmien ta’ dwejjaq kbar, oħrajn ta’ ferħ. U ktibthom għalija…."

Dan kien kliem il-poeta nnifsu li deher fl-ewwel ġabra ta’ poeżiji li ppubblika bl-isem Poeżiji fl-1971 grazzi għall-insistenza tat-tieni mara tiegħu Louisette u ta’ ħabibu P. Valentin Barbara. Il-biċċa l-kbira tal-poeżiji tiegħu kitibhom fuq folji maqtugħa ta’ xi ktejjeb tal-but jew fuq in-naħa ta’ ġewwa ta’ pakketti vojta tas-sigaretti. Oħrajn kitibhom fuq karti tar-riċetti mediċi, fuq boroż, insomma, fuq kulma kien jiġi għal idejh f’waqt ta’ muża.

Rużar Briffa baqa’ magħruf bħala l-poeta taċ-ċokon u tas-sempliċità. Għalkemm kiteb ftit, Briffa kien apprezzat fit-tul minn diversi kritiċi letterarji. Bosta kitbu fuqu. Dawn huma xi kummenti li hu nnifsu għadda fuq il-poeżija bħala interpretazzjoni individwali u bħala espressjoni artistika, universali:

"Il-poeżiji tiegħi la huma ġrajjiet kbar, la ħsibijiet profondi fuq il-Ħajja u lanqas xewqat għolja ta’ Dinja oħra. Huma biss impressjonijiet, biex ngħid hekk ‘snapshots’ tal-ħajja ta’ kuljum kif tħosshom qalbi. Anki s-‘snapshot’ għandu l-qawwa tiegħu għax ħafna drabi fiċ-ċokon tiegħu jiġbor irqaqat li f’ritratt kbir kienu jitilfu mir-reqqa tagħhom ... jiena wkoll inħoss li l-poeżiji tiegħi għandhom il-qawwa tas-sempliċità."
"Ma ktibtx għall-fama. Il-Poeżija għalija xejn ma hi ħaġa ta’ gost imma aktarx ta’ tbatija kbira."
"Jolqotni ħsieb u jdum iberren f’moħħi għal xhur sħaħ – xi drabi għal snin. Imbagħad f’daqqa jtini ferħ ta’ ġenn. Inkun fejn inkun ikolli nieħu lapis u karta u f’temp ta’ minuta toħroġ weħidha l-poeżija. Ebda poeżija ma ħaditli iżjed minn ħames minuti biex niktibha."
"l-poeżija m’għandhiex tfittex ħlief li tilħaq il-qalb tal-qalb tal-bniedem, u jekk anki jirnexxilha tagħmel dan darba biss, allura l-poeżija tkun laħqet l-aqwa tagħha."

Poeżiji tiegħu[immodifika | immodifika s-sors]

Jum ir-Rebħ[immodifika | immodifika s-sors]

U l-Kotra qamet f’daqqa – u għajtet: “Jien Maltija!
Miskin min ikasbarni, - miskin min jidħak bija!”
U l-Kotra għanniet f’daqqa – u semmgħet ma’ l-irjieħ
L-Innu ta’ Malta tagħna, – u l-leħen kien rebbieħ,
Fuq ngħas l-imgħoddi ġwejjef, – in-ngħas ta’ l-Apatija
Xħin ruħna kienet rieqda – ġo sodda barranija;
U l-ombra ta’ Vassalli – qamet minn qiegħ il-qabar,
U għajtet: “Issa fl-aħħar – jiena se nsib is-sabar.”


Dawn il-versi jalludu għall-protesta li kienet saret fl-Empire Stadium mis-sapporters Maltin fit-2 ta’ Marzu, 1945 qabel ma bdiet il-logħba ta’ ħbiberija bejn Malta u t-tim Jugoslav, Hadjuk ta' Split (Hrvatski nogometni klub Hajduk Split), li dik il-ħabta kien magħruf mad-dinja kollha. L-King’s Own Band daqqew kemm l-innu nazzjonali Jugoslav u kemm il-God Save the King, mingħajr ma daqqew l-Innu Malti. Il-folla maqrusa fil-laħam il-ħaj qamet bil-wieqfa u bdiet tkanta spontanjament il-versi ta’ Dun Karm fuq mużika ta’ Dr Robert Sammut. Dan il-waqt emozzjonanti ferm li kien baqa’ fuq fomm kulħadd għal ġimgħat sħaħ, tpenġa permezz tal-kelma minn Rużar Briffa fil-poeżija t’hawn fuq. F`din il-poezija jidher is-sens qawwi ta` patrijotizmu tal-Maltin li qamu mill-apatija li kien fiha taht hakmiet barannin.

Lil Ommi[immodifika | immodifika s-sors]

Bennini ħa norqod,
Benninni bil-ħlewwa,
Kull diqa nessini,
Nessini kull dnewwa;


benninni bil-lajma
ta’ leħnek jirtogħod,
benninni, benninni,
hekk, hekka, bil-mod.


Aħbili li hemm barra
Qed jokrob ir-riħ,
bħal ruħ qiegħda tfittex,
għalxejn il-mistrieħ.


Benninni, benninni,
nessini kull dieqa,
benninni, bħal meta
kont ċkejken fin-nieqa,


u l-għanja tennili
– il-għanja ta’ dari –
tat-tfajjel imqareb
mitluf ġewwa x-xagħri:


“Iżd’ommu wisq talbet
lit-twajjeb Bambin,
u Dan it-triq sablu,
għaliex hu ħanin.”


Jien ġrali bħat-tfajjel,
tbegħidt wisq mid-dar,
u kollox sibt hieni,
sakemm il-lejl sar,


u nfirxet ir-reżħa
u d-dlam fuq ix-xagħri,
u sfajt għajjien mejjet,
imriegħex minn dwari.


Fejn taf, għażiż’ommi,
kemm ra l-iben tiegħek
minn xħin telaq daru
u nfired minn miegħek!


Benninni, benninni,
fissidni bħal dari …
hekk … hekk … iva, daħhal
subgħajk ġewwa xagħri;


W għannili, bil-ħlewwa,
il-għanja tas-sewwa.


Hawn jinħass il-poeta introvers li bil-lirika tiegħu fassal il-pedament tal-poeżija moderna Maltija

L-Għanja tal-Imnikket[immodifika | immodifika s-sors]

O Madonna tad-Duluri,

Mhux il-ward

Jiena fittixt ħa nsebbaħ darek

U nfewwaħlek lil altarek,

Imma x-xewk minn qalb ix-xagħri

U għollieq, marrâd, musfari,

O Madonna tad-Duluri,

Dana biss!


O Madonna tad-Duluri,

l-oħrajn ġew

U bid-deheb għammru lil darek,

U bil-ħaġar sawru altarek –

Jiena biss kont il-barrani

Mingħajr ward u deheb il-għani,

Jiena biss!


O Madonna tad-Duluri,

Ma stmerrejtx

Int l-imnikket ġewwa darek,

‘Ma tbissimt minn fuq altarek,

Kollok ħlewwa, kollok ħniena,

Serraħt Int lill-qalb għajjiena.

Inti biss!

Nofsinhar Sajfi[immodifika | immodifika s-sors]

Barra bis-sħana qiegħda mgħaxxa l-ħajja

Taħt xemx li tikwi - l-eħrex xemx sajfija -

U kollox ħiemed, bħallikieku l-ġrajja

Waqfu tal-jum, imbikkma minn did-dija.


Fuq għolja bżar, żunżan bil-qtajja’qtajja’

Irewwaħ ġewnħu; joħroġ mill-ħamrija

ħanfus sewdieni, bl-akbar skiet jissajja

ħa jsib il-qmuħ imxerrda fil-mogħdija.


Ħiemed il-mewġ jitniegħes ġewwa l-qala;

il bogħod ‘il bogħod jitriegħex qlugħ bajdani

bil-mod il-mod, u donnu le jaf l-għala.


Hekk bla taf l-għala tħoss il-qalb tixxabba’

Minn kulm’hu dwarha, tikbi lill-warrani,

U mdejqa tnin, bix-xewqa tal-imħabba.

Quo Vadis?[immodifika | immodifika s-sors]

Weħidha,

fuq l-għolja ġeblija,

imbiegħda mill-bqija ta’ ħutha

fil-qalb ħadranija

tal-wied,

ix-xwejħa ħarruba

magħtuba

mit-toqol tas-snin

qed tħares madwarha

ħa tara

il-għaġla tan-nies għaddejjin


...U taħseb:

kemm huma mgħaġġlin,

fejn huma sejrin

għal dejjem bla sabar

min-nieqa sal-qabar

dal-ħalja bnedmin?

Fejn huma l-għeruq?

Qatt lilhom ma trażżan il-bewsa tar-riħ?

Qatt lilhom ma tlajjem is-sħana tax-xemx?

Għaliex ftit mistrieħ

għalihom ma hemmx,

u l-lehma biss tagħhom

il-ħajja tas-suq?

Waħdi[immodifika | immodifika s-sors]

Waħdi tlajt

l-għoljiet xemxija

taż-żgħorija;

ħadd ma qalli

x’għandi nsib …

bogħod … jew qrib …


Waħdi sibtha l-lehma tiegħi

dak in-nhar li tgħannqet miegħi

is-Sbuħija!


Lejl u nhar,

Ġunju Frar

kollox xorta mingħalija,

basta l-ħajja dejjem ħajja.

Hekk għaddew

leħħu ntfew

l-isbaħ snin,

minn ġuf dinja qerredija

misruqin.


‘Mma fil-ħarba ta’ snin twal

tbiddlu d-dwal

kollox jagħti fis-sewdieni

aktarx tinsa l-lewn ewlieni


'Mma s-Sbuħija għadha miegħi

taqsam ferħ u dwejjaq tiegħi


Għadni dejjem, dejjem jien,

anke jekk kiebi u għajjien:

il-poeta taż-Żgħorija

il-poeta tas-Sbuħija.

Minn kull ma ħlomt f'żgħożiti[immodifika | immodifika s-sors]

Minn kull ma ħlomt f'żgħożiti,

Infittex kollox baħħ.

Il-qalb xiħa w għajjiena

Ma tafx tgħid ħlief "aħħ".

Li ħlomt kien kollu ħolma,

Li għext kien ħajja biss.

Aħ kieku t-tnejn ingħaqdu,

Il-qamar kont immiss.

Issa qasira l-ħajja,

U l-ħolm duħħan itir........

Il-Ballatella tal-Funtana[immodifika | immodifika s-sors]

Din kienet l-aħħar poeżija li kiteb.


U qniepen, qniepen, qniepen,

Qniepen viċin, ’il bogħod,

Leħinkom f’dell l-għaxija

Minn fomm il-għajn jirtogħod.

Funtana misterjuża

Ta’ ħolm u ta’ xewqat.

għanjiet ta’ żmien warrani

Fit-tempju ilhom mitfija;

Imma llum minn ġol-Funtana

Mill-ġdid il-liturġija.

Funtana misterjuża

Ta’ ħolm u ta’ xewqat.

Bakkan fiċ-ċimiterji,

Fis-sħarijiet tal-qamar,

U żfin minn dlam l-alkovi;

Titniegħed l-għajn bla sabar.

Funtana misterjuża

Ta’ ħolm u ta’ xewqat.

Mewt[immodifika | immodifika s-sors]

Rużar Briffa miet nhar it-22 ta’ Frar, 1963. Il-bijografija sħiħa tiegħu dehret fl-1984 f'xogħol tal-Professur Oliver Friggieri.

Ħoloq Esterni[immodifika | immodifika s-sors]