Qamar

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Aqbeż lejn: navigazzjoni, fittex
Qamar
Moon.jpg
Parametri Orbitali
Periġew 363 104 km
Apoġew 405 696 km
Raġġ Ekwatorjali 1 738.14 km (0.273 tal-Art)
Volum 2.195 8 × 1010 km3 (0.020 tal-Art)
Massa 7.347 7 × 1022 kg (0.012 3 tal-Art)
Densità Medja 3 346.4 g/cm3
Arja tas-Superfiċi 3.793 × 107 km2(0.074 tal-Art)
Gravità fl-Ekwatur 1.622 m/s2 (0.165 4 g)
Velocità tal-Ħarba 2.38 m/s
Jum Siderali siegħa
Inklinazzjoni Assjali °
Temperatura tas-Superfiċi
min media max
185 K 287 K 331 K
Pressjoni Atmosferika superf. 1 bar
Karatteristiċi Orbitali
Distanza medja mix-Xemx km (= 1 UA)
L-Eqreb Punt km
Afelju km
Perijodu orbitali siderali jiem tal-Art
Velocità orbitali medja m/s
Eċċentriċità orbitali 0.054
Inklinazzjoni Orbitali fuq l-Eklittika °
Ċirkonferenza Orbitali km
Satelliti Naturali
Satellita Naturali tax-Xemx
Kompożizjoni Atmosferika
Ażotu  %
Ossiġenu  %
Argu  %
Bjossidu tal-Karbonju

Fwar tal-Ilma

Il-Qamar huwa l-unika satellita naturali tal-Art. Jorbita il-pjaneta tagħna minn 350,000 għal 400,000 km, jakkonpanja l-Art fit-tidwir madwar l-istilla Sol (Xemx).Ġieli jissejjaħ Luna (mill-Kelma Latina għal qamar), jew Selene. Is-simbolu tal-Qamar hu nofs-qamar (Unicode:Moon symbol.ant.png). Minbarra l-kelmtejn qamri u lunari, it-termini Selene/Seleno- u Ċinzjan (ismijiet l-allat Selene u Ċinzja) jirreferu wkoll għall-Qamar (aposelene, selenoċentriku, selenografija, periċinzjan, eċċ.). Id-dijametru tal-Qamar huwa madwar kwart ta’ dak ta’ l-Art. Is-satelliti naturali tal-pjaneti l-oħra huma wkoll msejjħa qmura għall-qamar terrestri. Il-qamar huwa l-uniku korp ċelesti (barra l-Art) li fuqu rifes il-Bniedem.

Xi dettalji tas-sistema Art-Qamar. Barra r-radju ta' kull oġġett, jintwera wkoll ir-radju mill-bariċentru Art-Qamar. Xbiegħat minn NASA. Informazzjoni minn NASA. Il-Pjaneti m'humiex sferi u l-orbiti m'humiex ċrieki perfetti, għalhekk in-numri huma biss indikattivi. Il-pjan orbitali tal-Qamar jippreċedi madwar l-Art f' ċiklu ta' 18.6-il sena. L-assi tiegħu jinstab mit-Tielet Liġi ta' Cassini.

Struttura u kompożizzjoni[editja]

Minkejja li ħafna iżgħar mill-pjaneti l-oħra, il-Qamar jista' jitqies bħala terrestri. Jista' jkun li għandu qalba solida tal-ħadid, inqas minn 360 km. Fuq din il-qalba insibu l-mantell, li jesa' madwar id-90% tal-volum tas-satellita. In-nuqqas ta' qalba fluwida jispjega għala l-qamar għandu kamp manjetiku dgħajjef. Il-krosta tvarja fil-ħxuna minn ftit għexieren ta' kilometri taħt il-maria għal aktar minn 100km fil-għoljiet. Fejn hemm fondoq, il-krosta tant iddgħajfet minn taħt li l-mantell tqabbez 'l barra u kisser qiegħ il-fondoq. F'dawn il-punti, il-materjal tal-mantell l-iżjed dens jipproduċi il-fluttwazzjonijiet fil-kamp gravitazzjonali; dawn ir-reġjuni ta' gravità għola huma magħrufa bħala konmas.

Fl-atmosfera lunari instabu il-ġass elju, neon, argu, u radon. Billi kważi m'għandux atmosfera m'hemm l-ebda tip ta' tħassir fuq is-superfiċi lunari. Il-Qamar mhux protett la mir-riħ solari u l-anqas mill-impatti mikrometeoritiċi.

Minħabba in-nuqqas ta' atmosfera, is-superfiċi qamrija tbati minn temperaturi estremament baxxi bil-lejl u dawk estremament għoljin matul il-jum. Jingħad li fil-pol tan-nofsin-nhar-fondoq Aitken (l-ikbar u l-iktar Fondoq għoli magħruf fis-Sistema Solari kollha) xi ammonti ċkejkna ta silġ ta' l-ilma jistgħu jeżistu; id-dawl tax-Xemx qatt ma mess il-pol tan-nofsin-nhar-Fondoq Aitken.

Għamlet wiċċ il-Qamar[editja]

Meta nħarsu lejn il-qamar minn din l-Art mingħajr strumenti ottiċi, nilmħu reġjuni skuri li huma il-maria (singular mare) bil-Malti ibħra, imħalltin u mferrxin ma' reġjuni oħra aktar ċari. Kien darba maħsub illi dawn il-maria kienu ibħra likwidi iżda it-teleskopji urew li huma arji ta' lava basaltika. L-iktar fattizzi ovvji tal-qamar huma il-krateri tal-impatti. Dawn ivvarjaw minn ħofor żgħar magħmula minn mikrometeoriti għall-ikbar fondoq ta' 'l fuq minn elf kilometru.

Il-materjal li inbeżaq mill-impatti ikkrejaw krateri oħra sekondarji. Xi krateri għandhom kisja ta' l-eġekta (materjal) li jifraq għal mijiet ta' kilometri mill-punt tal-impatt. Il-muntanji u għoljiet biswit il-ħofor iffurmaw ruħhom minn boċċoċ enormi ta' eġekta li ħarġu mill-impatti prinċipali.

Ħafna mill-krateri huma ċirkulari, minn hawn nindunaw illi l-materjal mill-ispazju miftuħ li kkawża l-impatti ġie ivvaporiżżat u kienet din ir-raguni li xi krateri ġew imħaffra.

Għamliet vulkaniċi[editja]

Apparti mill-krateri tal-impatti fuq il-qamar insibu wkoll ħofor li ġew magħmula minn attività vulkanika kmieni fl-istorja qamrija. Fost dawn il-fondoqijiet ta' minn isemmi; Summit u Rimless. Iżda l-akbar prova ta' attività vulkanika bikrija huma il-Maria, dawn iffurmaw ruħhom meta impatti ġganteski ħabtu fuq is-superfiċi lunari u ħallew ħofor kbar, sburfaw il-vulkani u l-lava li ħarġet minnhom imliet il-krateri.

Tagħrif ieħor[editja]

Il-ġibda gravitazzjonali tal-Qamar fuq l-Art tikkawża l-frugħ u l-mili tal-baħar. L-istess effett fuq il-Qamar jikkaġuna l-qofol tidali: il-perijodu rotazzjonali tiegħu huwa l-istess bħaż-żmien li huwa jieħu biex jorbita madwar l-Art. Riżultat ta’ dan, aħna naraw dejjem l-istess parti ta’ wiċċ il-Qamar. Hekk kif il-Qamar idur ma’ l-Art, partijiet differenti minn wiċċu jiġu mdawla mix-Xemx, dan iwwasal għall-fażijiet lunari.Il-Qamar jista’ jaffetwa drastikament l-iżvilupp u l-ħajja fuq l-Art billi jimmodifika it-temp. Xhieda palejontoloġika u simulazzjonijiet bil-kompjuter juru li t-tmejjil tal-assi terrestri hija stabbilita mill-interazzjonijiet tidali mal-Qamar. Xi teoristi jsostnu illi mingħajr din l-istabbilizzazjoni kontra l-koppji applikati mix-Xemx u l-pjaneti lin-nefħa ekwatorjali ta’ l-Art, l-assi rotazzjonali jista’ jkun instabbli għall-aħħar, bħalma jidher li hu għal Marte. Billi l-Qamar huwa qrib l-Art biex jidher kważi daqs tax-Xemx, (ix-Xemx hija 400 darba ikbar mill-Art iżda l-Qamar hu 400 darba eqreb) u dan jippermetti l-eklissi totali u anulari tax-Xemx.

Tlugħ l-Art hekk kif jidher mill-Qamar fuq Apollo 8, 24 Diċembru 1968


Oriġni lunari[editja]

Animazzjoni fuq il-formazzjoni tal-Qamar(ipotesi)

L-iżjed teorija aċċetta dwar l-oriġini tal-Qamar hija, it-teorija tal-impatt ġgantesk, li tgħid li ġie ffurmat minn ħabta ta’ protopjaneta id-daqs ta’ Marte ma’ l-Art bikrija. Din l-ipoteżi tispjega (flimkien ma’ affarijiet oħra) in-nuqqas relattiv ta’ ħadid u elementi volatili fil-Qamar, u l-fatt illi l-kompożizzjoni tiegħu hija kważi l-istess bħal dik ta’ wiċċ l-Art.

Il-Qamar bħala satellita ta' l-Art għal-komunikazzjoni[editja]

'Earth-Moon-Earth' (EME) [1] hija forma ta' kommunikazzjoni bir-radju fejn is-sinjali mid-dinja jintbagħtu lejn il-Qamar u dawn jiġu riflessi mill-wiċċ tal-qamar lura lejn id-dinja. Din is-sistema tintuża mid-dilettanti tar-radju. [2]

Il-Qamar u l-isfera ċelesti[editja]

Bejn wieħed u ieħor, kull 28 jum, il-Qamar jagħmel orbita sħiħa ta' l-isfera ċelesti. Għal minn josserva mill-Art jogħod madwar 29,5 jum minn qamar ġdid għall-ieħor li jmiss (ara fażijiet lunari), dan minħabba l-muviment kontemporanju ta' l-Art. Il-Qamar jibqa' dejjem f'reġjun wieħed tas-sema li huwa ż-Żodijaku, li jestendi madwar 8 gradi 'l fuq u 'l isfel mill-eklittika. Din tiġi maqsuma mill-Qamar kull ġimagħtejn.

L-Art u l-qamar fuq skala.

Fażijiet lunari[editja]

Il-qamar iddur dawra sħiħa madwar id-Dinja kull xahar. f'dawn il-perjodu, il-ġometrija bejn it-tliet iġsma - Art, Qamar, Xemx - tinbidel. Il-qamar jidher biss meta id-dawl tax-Xemx jaqa' fuqu. F'qamar mitluf, xejn ma jkun jidher mis-satellita naturali ta' l-Art għax tkun qiegħda bejnha u x-Xemx, bid-dawl kollu tagħha jaqa' fuq il-parti tas-superfiċi lunari li ma tidirx mid-Dinja. L-isbaħ għamliet tal-qamar jidru fit-terminatur, il-linja bejn il-lejl u nhar.

Eklissi Lunari[editja]

Xi kultant il-qamar jgħaddi minn quddiem id-dell ta' l-Art, dan ma jiġrix kull qamar kwinta għaliex il-qamar ma jdurx mad-Dinja fuq l-istess pjan kif hija torbita madwar ix-Xemx (eklittika), iżda meta il-qamar idur fuq l-istess pjan ta' l-eklittika, l-eklissi lunari iseħħ.

Il-Bniedem fuq il-qamar[editja]

Sal-lum total ta' 12-il persuna nieżlet fuq is-superfiċi qamrija bejn l-1969 u 1972. Dawn l-astronawti żaru sitt reġjuni u ġabu magħhom fuq din l-Art 382 kg ta' materjal lunari.

Qabel il-missjoni Apollo, wiċċ il-qamar kien attentament studjat minn vetturi spazjali Sovjetiċi u Amerikani. Darba waqt wieħed mid-diskorsi tiegħu il-President Amerikan John F. Kennedy wiegħed li l-bniedem kien se jitla' fuq il-qamar qabel l-1970, minn dak il-ħin bdiet il-ġirja għall-ispazju.

L-ewwel sitt Apollojiet intużaw bħala prova, b'xorti ħażina tliet astronawti tilfu ħajjithom waqt esperimenti fuq l-Art, imma is-suċċess fl-aħħar wasal meta Buzz Aldrin u Neil Armstrong ħarġu barra mill-vettura spazjali u rifsu l-ewwel passi fuq il-qamar fiż-żona imsemmija Baħar it-trankwillità fl-1969.

Apollo 12 niżel ħdejn is-sit ta' Surveyor 3, li kien niżel fl-oċejan Prosellarum sentejn qabel. Partijiet mis-surveyor ġew irritornati fuq l-Art għall-eżamijiet.

Apollo 14 niżel fl-arja ta' Fra Mauro, l-astronawti ta' l-aħħar tliet Apollijiet koprew ħafna iktar art minn dawk tal-bidu, dan għaliex kienu megħjuna mir-rovers spazjali.

Minn mindu l-aħħar bniedem ħalla l-qamar fl-1972, ma kien hemm l-ebda pjanijiet oħra għal iżjed sbarki qamrin.

Buzz Aldrin



Ħoloq interni[editja]

Art

Pjaneta

Eklissi

Ħoloq esterni[editja]

Referenzi[editja]

Qiegħda fil-ponta ta' l-Ilsieni, Ġużè Gatt, Klabb kotba Maltin, 2006.

The Universe, Pam Spence u Iain Nicolson, Publisher:HarperCollins. [3]