Torri Mxengel ta’ Pisa

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
It-Torri Mxengel ta’ Pisa

It-Torri Mxengel ta’ Pisa (bit-Taljan: torre pendente di Pisa) jew sempliċement it-Torri ta’ Pisa (torre di Pisa [ˈtorre di ˈpiːza; ˈpiːsa][1]) huwa t-torri tal-kampnar (mibni bħala binja għaliha) tal-Katidral ta’ Pisa, l-Italja, magħruf mad-dinja kollha peress li huwa mxengel bi kważi erba’ gradi minħabba l-pedamenti mhux stabbli tiegħu. Il-kampnar jinsab wara l-Katidral ta’ Pisa u huwa t-tielet l-iktar struttura antika fil-Pjazza tal-Mirakli, wara l-katidral u l-Battisterju ta’ Pisa, u parti mis-Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO mill-1987 ’l hawn.[2]

It-Torri Mxengel ta’ Pisa huwa għoli 55.86 metru mill-art min-naħa l-baxxa tiegħu u 56.67 metru min-naħa l-għolja tiegħu. Il-wisa’ tal-ħitan fil-bażi tiegħu hija 2.44 metri. Huwa stmat li l-piż tiegħu huwa 14,500 tunnellata metrika.[3][4][5] Il-kampnar fih 294 jew 296 tarġa; is-seba’ sular għandu żewġ tarġiet inqas fil-garigor fin-naħa tat-Tramuntana.

It-torri tal-kampnar beda jixxengel waqt il-kostruzzjoni fis-seklu 12, minħabba l-art ratba ta’ taħtu li ma setgħetx tiflaħ il-piż tal-istruttura, u kompla jixxengel iktar meta tlestiet il-kostruzzjoni fis-seklu 14. Fl-1964, il-gvern Taljan talab l-għajnuna biex isir xogħol biex it-torri tal-kampnar ma jaqax. Sal-1990, kien ixxengel b’ħames gradi u nofs.[6][7] L-istruttura ġiet stabilizzata permezz ta’ xogħlijiet ta’ rimedju li saru bejn l-1993 u l-2001, li naqsu x-xengil għal 3.97 gradi.[8][9] It-torri tal-kampnar jiġi ġestit mill-Opera della Primaziale Pisana[10], l-entità li ġġestixxi l-monumenti kollha tal-Pjazza tal-Mirakli ta’ Pisa. It-Torri ta’ Pisa kien ġie propost bħala wieħed mis-seba’ għeġubijiet tad-dinja moderna.

Arkitett[immodifika | immodifika s-sors]

Kien hemm kontroversja dwar l-identità reali tal-arkitett tat-Torri Mxengel ta’ Pisa. Għal ħafna snin, id-disinn ġie attribwit lil Guglielmo Pisano u lilBonanno Pisano[11], artist residenti tal-belt fis-seklu 12, li kien magħruf għall-fużjonijiet bil-bronż, partikolarment fil-Katidral ta’ Pisa. Pisano telaq minn Pisa fl-1185 u mar Monreale, fi Sqallija, fejn għex kważi sal-aħħar ta’ ħajtu qabel ma reġa’ lura Pisa u miet f’belt twelidu. Biċċa bronż fondut b’ismu ġiet skoperta quddiem it-torri tal-kampnar fl-1820, iżda jaf din setgħet kienet marbuta mal-bieb tal-bronż fil-faċċata tal-katidral li nqered fl-1595.Studju li sar fl-2001 jidher li jindika li Diotisalvi kien l-arkitett oriġinali tat-Torri Mxengel ta’ Pisa, minħabba ż-żmien meta nbena u l-affinità ma’ xogħlijiet oħra ta’ Diotisalvi, b’mod partikolari t-torri tal-kampnar ta’ San Nikola u l-Battisterju f’Pisa stess.[12]

Storja[immodifika | immodifika s-sors]

Kostruzzjoni[immodifika | immodifika s-sors]

Is-sensiela ta’ arkati mal-ħajt mingħajr fetħiet u kolonni b’kapitelli Korinzji.

Il-kostruzzjoni tat-torri tal-kampnar saret fi tliet stadji tul 199 sena. Fil-5 ta’ Jannar 1172, Donna Berta di Bernardo, armla u residenta tad-dar tal-Opera di Santa Mariaa, ħalliet sittin sold lill-Opera Campanilis petrarum Sancte Marie. Is-somma dak iż-żmien intużat biex jinxtraw ftit ġebliet li għadhom jiffurmaw parti mill-bażi tat-torri tal-kampnar.[13] Fid-9 ta’ Awwissu 1173, tħejjew il-pedamenti tat-torri.[14] Ix-xogħlijiet fuq l-ewwel sular tat-torri tal-kampnar tal-irħam abjad inbdew fl-14 ta’ Awwissu tal-istess sena matul perjodu ta’ suċċess militari u prosperità. Dan is-sular fih sensiela ta’ arkati mal-ħajt mingħajr fetħiet u kolonni b’kapitelli Korinzji. Kważi erba’ sekli wara, Giorgio Vasari kiteb: “Guglielmo, skont dak li kien qed jintqal, fl-1174, flimkien mal-iskultur Bonanno, ħejjew il-pedamenti tat-torri tal-kampnar tal-Katidral ta’ Pisa”.[15]

It-Torri Mxengel ta’ Pisa fl-1890

It-torri beda jisfronda wara l-kostruzzjoni kienet waslet sat-tieni sular fl-1178. Dan seħħ minħabba li l-pedamenti ta’ xi tliet metri, kienu ġew stabbiliti fuq art dgħajfa u mhux stabbli, jiġifieri d-disinn kien difettuż mill-bidu nett. Sussegwentement, il-kostruzzjoni waqfet għal kważi seklu, peress li r-Repubblika ta’ Pisa kienet kważi dejjem involuta f’battalji ma’ Genova, Lucca u Firenze. B’hekk, kien hemm biżżejjed żmien biex l-art ta’ taħt il-pedamenti toqgħod. Li kieku ma kienx hemm dan l-intervall twil fil-kostruzzjoni, wisq probabbli t-Torri Mxengel ta’ Pisa kien jaqa’ għalkollox. Fis-27 ta’ Diċembru 1233, il-ħaddiem Benenato Bottici, iben Gerardo Bottici, issorvelja t-tkomplija tal-kostruzzjoni tat-torri tal-kampnar.[16]

Fit-23 ta’ Frar 1260, Guido Speziale, iben Giovanni Pisano, ġie inkarigat biex jissorvelja l-kostruzzjoni tat-torri.[17] Fit-12 ta’ April 1264, il-bennej ewlieni jew mastru bennej Giovanni di Simone, arkitett taċ-Ċimiterju Monumentali, flimkien ma’ 23 ħaddiem marru lejn il-muntanji qrib Pisa biex jaqtgħu l-irħam għat-torri tal-kampnar. L-irħam li ġie maqtugħ ingħata lil Rainaldo Speziale, ħaddiem ta’ San Franġisk.[18] Fl-1272, il-kostruzzjoni tkompliet taħt it-tmexxija ta’ Di Simone. Fi sforz biex jiġu kkumpensat ix-xengil, l-inġiniera bnew is-sulari ta’ fuq b’naħa itwal mill-oħra. Minħabba f’hekk, it-torri ġej għat-tond.[19] Il-kostruzzjoni reġgħet waqfet fl-1284 meta r-Repubblika ta’ Pisa tilfet kontra dik ta’ Genova fil-Battalja ta’ Meloria.[14][20]

Lapida li tfakkar l-esperimenti li kien iwettaq Galileo f’Pisa

Is-seba’ sular tlesta fl-1319.[21] Fl-1372 ġie miżjud il-kompartiment tal-qniepen. Dan inbena minn Tommaso di Andrea Pisano, li rnexxielu joħloq armonija l-elementi Gotiċi tal-kompartiment tal-qniepen mal-istil Rumanesk tat-torri tal-kampnar.[22][23] B’kollox hemm seba’ qniepen, waħda għal kull nota tal-iskala maġġuri mużikali. L-ikbar qanpiena tpoġġiet fl-1655.[24]

Esperimenti[immodifika | immodifika s-sors]

Bejn l-1589 u l-1592, Galileo Galilei, li dak iż-żmien kien jgħix f’Pisa, jingħad li kien waqqa’ żewġ balal ta’ kanun b’massa differenti mit-torri tal-kampner sabiex juri li l-veloċità tal-waqgħa tagħhom ma kinitx tiddependi mill-massa tagħhom, abbażi tal-liġi tal-waqgħa ħielsa. Is-sors primarju ta’ dan huwa l-bijografija Racconto istorico della vita di Galileo Galilei (Rendikont storiku tal-ħajja ta’ Galileo Galilei), miktub mill-istudent u s-segretarju ta’ Galileo, Vincenzo Viviani, fl-1654, iżda li ġie ppubblikat biss fl-1717, ħafna wara mewtu.[25][26]

Gwerra[immodifika | immodifika s-sors]

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-Alleati ssuspettaw li l-Ġermaniżi kienu qed jużaw it-torri bħala post ta’ osservazzjoni. Leon Weckstein, surġent tal-Armata tal-Istati Uniti mibgħut biex jikkonferma l-preżenza ta’ truppi Ġermaniżi fit-torri, baqa’ impressjonat bil-ġmiel tal-katidral u tat-torri tal-kampnar, u għalhekk reġa’ bdielu li jordna attakk mill-ajru sabiex il-monumenti ma jinqerdux.[27][28]

Restawr[immodifika | immodifika s-sors]

Kontropiżijiet temporanji

Saru diversi sforzi biex it-Torri Mxengel ta’ Pisa jiġi ddrittat jew minn tal-inqas ma jaqax għalkollox. Il-biċċa l-kbira ta’ dawn l-isforzi ma rnexxewx; uħud saħansitra żiedu x-xengil. Fis-27 ta’ Frar 1964, il-gvern tal-Italja talab l-għajnuna biex it-torri ma jitħalliex jaqa’. Madankollu, ġie kkunsidrat li l-grad ta’ xengil kellu jibqa’ kif inhu minħabba r-rwol li kellu għall-promozzjoni tat-turiżmu f’Pisa.[29]

Mill-1993, bdew jitqiegħdu 870 tunnellata ta’ kontropiżijiet taċ-ċomb ħdejn il-bażi tat-torri tal-kampnar, u b’hekk beda jiddritta kemxejn.[30]

It-Torri Mxengel ta’ Pisa ngħalaq għall-pubbliku fis-7 ta’ Jannar 1990, wara iktar minn żewġ deċennji ta’ studji dwar l-istabbilizzazzjoni u xprunat mill-waqgħa f’daqqa tat-Torri Ċiviku ta’ Pavia fl-1989.[31][32] Il-qniepen tneħħew biex jitnaqqas ftit mill-piż, u twaħħlu kejbils tal-azzar mit-tielet sular u li ġew ankrati diversi metri lil hinn mit-Torri ta’ Pisa. L-appartamenti u d-djar li kieku kienu jiġu milquta f’każ li t-torri kellu jaqa’ ġew evakwati għas-sikurezza. Il-metodu li ntgħażel għall-prevenzjoni tal-waqgħa tat-torri kien li jitnaqqsu kemxejn il-gradi tax-xengil tiegħu billi jitneħħew 38 metru kubu ta’ ħamrija minn taħt it-torri min-naħa olzata mill-art. Il-gradi tax-xengil tat-torri tal-kampnar tnaqqsu b’45 ċentimetru, u b’hekk it-torri reġa’ lura għal kif kien fl-1838. Wara deċennju ta’ rikostruzzjoni korrettiva u sforzi ta’ stabbilizzazzjoni, it-torri reġa’ nfetaħ għall-pubbliku fil-15 ta’ Diċembru 2001, u ġie ddikjarat li kien stabbli għal minn tal-inqas 300 sena oħra. B’kollox, tneħħew 70 tunnellata metrika ta’ ħamrija.[33]

Wara fażi ta’ tisħiħ strutturali mill-1990 sal-2001[34], it-torri sarlu restawr gradwali tas-superfiċe biex il-ħsara viżibbli tiġi restawrata, l-iktar il-korrożjoni u s-swidija mit-tniġġis. Dawn kienu waslu fi stat gravi minħabba l-età tat-torri u mill-esponiment tiegħu għar-riħ, għax-xita u għat-tniġġis.[35] F’Mejju 2008, l-inġiniera ħabbru li t-torri kien ġie stabbilizzat u għall-ewwel darba fl-istorja tiegħu kien waqaf jiċċaqlaq. Huma ddikjaraw li kien se jibqa’ stabbli għal minn tal-inqas 200 sena.[33] Wara għoxrin sena ta’ xogħlijiet ta’ tindif tat-tniġġis u tal-ħmieġ minn fuq l-irħam abjad tat-torri tal-kampnar b’diversi armar imwaħħal miegħu, fit-22 ta’ April 2011 ix-xogħlijiet tlestew għalkollox kemm fuq barra kif ukoll fuq ġewwa u tneħħa l-armar kollu tar-restawr.[36]

Terremoti[immodifika | immodifika s-sors]

Minn tal-inqas erba’ terremoti b’saħħithom heżżew ir-reġjun mill-1280 ’l hawn, iżda t-Torri Mxengel ta’ Pisa baqa’ qawwi u sħiħ sa llum. Ir-raġuni ma kinitx magħrufa qabel ma grupp ta’ riċerkaturi ta’ 16-il inġinier bdew jinvestigaw. Ir-riċerkaturi kkonkludew li t-Torri ta’ Pisa seta’ jiflaħ it-theżżiżiet minħabba l-interazzjoni dinamika bejn il-ħamrija u l-istruttura: l-għoli u r-robustezza tat-Torri ta’ Pisa, flimkien mal-ħamrija ratba taħt il-pedamenti, jinfluwenzaw il-karatteristiċi tal-vibrazzjoni tal-istruttura b’tali mod li t-torri tal-kampnar ma jbatix mir-risonanza meta l-art tiċċaqlaq minħabba xi terremot. L-istess ħamrija ratba taħt il-pedamenti li kkawżat ix-xengil u wasslet biex it-torri kważi jasal biex jaqa’ għalkollox, fil-każ tat-terremoti salvatu.[37]

Tagħrif tekniku[immodifika | immodifika s-sors]

Skema tat-Torri Mxengel ta’ Pisa
  • Elevazzjoni tal-Pjazza tal-Mirakli: xi żewġ metri
  • Għoli mill-art: 55.863 metru[38], tmien sulari[39]
  • Għoli mill-pedamenti: 58.36 metru[40]
  • Dijametru ta’ barra tal-bażi: 15.484-il metru[38]
  • Dijametru ta’ ġewwa tal-bażi: 7.368 metri[38]
  • Anglu tax-xengil: 3.97 gradi jew 3.9 metri mill-vertikali[41]
  • Piż: 14,700 tunnellata metrika[42]
  • Ħxuna tal-ħitan fil-bażi: 2.44 metri
  • Għadd totali ta’ qniepen: sebgħa, intonati skont l-iskala mużikali, fid-direzzjoni tal-arloġġ[43]
    • L-ewwel qanpiena: “l-Assunta”, fonduta fl-1654 minn Giovanni Pietro Orlandi, b’piż ta’ 3,620 kg
    • It-tieni qanpiena: “Il Crocefisso”, fonduta fl-1572 minn Vincenzo Possenti, b’piż ta’ 2,462 kg
    • It-tielet qanpiena: “San Ranieri”, fonduta fl-1719-21 minn Giovanni Moreni, b’piż ta’ 1,448 kg
    • Ir-raba’ qanpiena: “La Terza”, fonduta fl-1473, b’piż ta’ 300 kg
    • Il-ħames qanpiena: “La Pasquereccia” jew “La Giustizia”, fonduta fl-1262[44] minn Lotteringo, b’piż ta’ 1,014 kg
    • Is-sitt qanpiena: “Il Vespruccio”, fonduta fis-seklu 14 u mill-ġdid fl-1501 minn Nicola di Jacopo, b’piż ta’ 1,000 kg
    • Is-seba’ qanpiena: “Dal Pozzo”, fonduta fl-1606 u mill-ġdid fl-2004, b’piż ta’ 652 kg[45]
  • Għadd ta’ tarġiet sa fuq nett: 296[46]

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ "DiPI Online - Dizionario di Pronuncia Italiana". Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  2. ^ "Piazza del Duomo, Pisa" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna); |isem= nieqes |isem= (għajnuna)
  3. ^ "Torre" (bit-Taljan). Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  4. ^ "Torre di Pisa - guida online informazioni sulla visita". 2014-11-14. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  5. ^ "Leaning Tower of Pisa Facts" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  6. ^ "BBC News | EUROPE | Saving the Leaning Tower". Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  7. ^ "Leaning Tower of Pisa | tower, Pisa, Italy" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  8. ^ "La Torre di Pisa non è più da Guinness - Il Sole 24 ORE". Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  9. ^ "Leaning tower of Pisa loses crooked crown" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna); |isem= nieqes |isem= (għajnuna)
  10. ^ "Main Page" (bit-Taljan). Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  11. ^ "Leaning Tower of Pisa - Bonanno Pisano". 2007-08-13. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  12. ^ Pierotti, Piero. (2001). Deotisalvi – L'architetto pisano del secolo d'oro. Pisa: Pacini Editore
  13. ^ L-Uffiċċji Kapitolari tar-Reġistri ta’ Pisa, il-parċmina n. 248.
  14. ^ a b Potts, David M.; Zdravkovic, Lidija; Zdravković, Lidija (2001). Finite Element Analysis in Geotechnical Engineering: Application. Thomas Telford. p. 254. ISBN 9780727727831.
  15. ^ Vasari, Giorgio (1878). Le opere di Giorgio Vasari: Le vite de' più eccellenti pittori, scultori ed architettori. G.C. Sansoni. p. 274.
  16. ^ Uffiċċji tar-Reġistri Pubbliċi ta’ Pisa, Opera della Primaziale, 27 ta’ Diċembru 1234.
  17. ^ Uffiċċji tar-Reġistri Pubbliċi ta’ Pisa, Opera della Primaziale, 23 ta’ Frar 1260.
  18. ^ Uffiċċji tar-Reġistri Pubbliċi ta’ Pisa, Opera della Primaziale, 12 ta’ April 1265.
  19. ^ McLain, Bill (1999). Do Fish Drink Water?. New York: William Morrow and Company, Inc. pp. 291–292. ISBN 0-688-16512-5.
  20. ^ Touring club italiano (2005). Authentic Tuscany. Touring Editore. p. 64. ISBN 9788836532971.
  21. ^ Roth, Leland M. (13 March 2018). Understanding Architecture: Its Elements, History, and Meaning. Routledge. p. 98. ISBN 9780429975219.
  22. ^ G. Barsali (1999), Pisa. History and masterpieces, Bonechi, p. 18, ISBN 8872041880.
  23. ^ Giorgio Vasari, Jean Paul Richter (1855), Lives of the Most Eminent Painters, Sculptors, and Architects, H. G. Bohn, p. 153.
  24. ^ "NOVA Online | Fall of the Leaning Tower | History of Interventions". Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  25. ^ "Archive News" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  26. ^ "Vincenzo Viviani" (bl-Ingliż). 20090615. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna); Iċċekkja l-valuri tad-data f': |data= (għajnuna)
  27. ^ Shrady, Nicholas (2003): Tilt: a skewed history of the Tower of Pisa.
  28. ^ "Why I spared the Leaning Tower of Pisa" (bl-Ingliż). 2000-01-13. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna); |isem= nieqes |isem= (għajnuna)
  29. ^ "FOLLOW-UP ON THE NEWS; Securing the Lean In Tower of Pisa (Published 1987)". The New York Times (bl-Ingliż). 1987-11-01. Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  30. ^ "Tipping The Balance". Time (bl-Ingliż). 2001-06-25. Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  31. ^ "Italy's Endangered Treasures (Published 1989)". The New York Times (bl-Ingliż). 1989-07-30. Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna); |isem= nieqes |isem= (għajnuna)
  32. ^ Twitter, Facebook (1989-03-18). "900-Year-Old Bell Tower Collapses in Italy; Three Killed" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  33. ^ a b "Pisa's leaning tower 'stabilised'" (bl-Ingliż). 2008-05-28. Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  34. ^ "Ingenia Articles". 2012-01-27. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  35. ^ "Piazza dei Miracoli: la Piazza del Duomo di Pisa". 2009-10-25. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  36. ^ "Bianca e lucente come in origine Ecco la nuova Torre di Pisa - Corriere della Sera". Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  37. ^ "500-year-old Leaning Tower of Pisa mystery unveiled by engineers" (bl-Ingliż). Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  38. ^ a b c Michigan Architect and Engineer, Incorporated, ed. (1952). The Michigan Architect and Engineer (bl-Ingliż).
  39. ^ Burland, J.B. (2008). "Stabilising the Leaning Tower of Pisa: the Evolution of Geotechnical Solutions". Trans. Newcomen Soc. 78 (2): 174. ISSN 0372-0187.
  40. ^ Valdes, Giuliano (1994). Art and History of Pisa. Casa Editrice Bonechi. p. 44. ISBN 9788880290247.
  41. ^ "German steeple beats Leaning Tower of Pisa into Guinness book" (bl-Ingliż). 2007-11-09. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  42. ^ Strom, Steven; Nathan, Kurt; Woland, Jake; Lamm, David (28 September 2009). Site Engineering for Landscape Architects. John Wiley and Sons. p. 124. ISBN 9780471695493.
  43. '^ Black, William Harman (1920). The Real Europe Pocket Guide-book: Number 10 of the 'Black's Blue Books. Brentanos. pp. 360.
  44. ^ Black, Charles Bertram (1898). The Riviera, Or The Coast from Marseilles to Leghorn: Including the Interior Towns of Carrara, Lucca, Pisa and Pistoia. A. & C. Black. pp. 148.
  45. ^ "Leaning Tower of Pisa: 1920's Photo of Dal Pozzo". 2010-04-18. Parametru mhux magħruf |opra= injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf |aċċess= injorat (forsi ridt tuża |data-aċċess= minflok) (għajnuna)
  46. ^ Davies, Andrew (2005). The Children's Visual World Atlas. Sydney, Australia: The Fog Press. ISBN 1-74089-317-4.