Għar Dalam

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search
Id-daħla ta’ Għar Dalam

Għar Dalam ([aːr 'dalam]) huwa tubu freatiku u għar twil 144 metru li ma jinfidx u li jinsab fil-limiti ta’ Birżebbuġa, Malta.[1] L-isem tal-għar mhux marbuta mal-karatteristika mudlama tiegħu iżda ġej minn kunjom ta’ familja tas-seklu 15.[2] F’Għar Dalam instabu l-fdalijiet tal-għadam ta’ annimali li sfaw iżolati fuq il-Gżejjer Maltin u sussegwentement saru estinti f’Malta fi tmiem l-Aħħar Massimu Glaċjali. Isem l-għar jirreferi wkoll għall-waħda mill-ewwel fażijiet tal-preistorja Maltija, il-fażi ta’ Għar Dalam. L-għar jitqies bħala ħed mill-iktar monumenti nazzjonali importanti ta’ Malta.[3] Fl-għar instabu fdalijiet tal-fuħħar li jixbħu fdalijiet simili tal-kultura ta’ Stentinello li nstabu fl-Italja, iżda mingħajr dettalji bħad-dekorazzjonijiet ittimbrati li kien hemm fuq il-fdalijiet tal-Italja.[4]

Barra minn hekk, instabu depożiti tal-għadam tal-iljunfanti nani (l-ispeċijiet estinti Palaeoloxodon alconeri u Palaeoloxodon mnaidriensis), tal-ippopotami nani (ispeċi estinta Hippopotamus melitensis), taċ-ċinji ġganti, taċ-ċriev u tal-orsijiet ta’ eri differenti. L-ippopotami nani saru estinti xi 10,000 sena ilu fil-Plejstoċene, filwaqt li ċ-ċriev saru estinti ferm wara, xi 4,000 sena ilu fil-Kalkolitiku.[5] In-nuqqas ta’ predaturi u ta’ provvisti tal-ikel fil-gżejjer, x’aktarx li wasslu biex l-iljunfanti u l-ippopotami jevolvu u jiċkienu fid-daqs. F’Għar Dalam ġiet skoperta wkoll l-iktar evidenza bikrija ta’ insedjament uman f’Malta, xi 7,400 sena ilu.

Storja reċenti[immodifika | immodifika s-sors]

L-iljunfant nanu ta’ Għar Dalam

L-għar ġie investigat għall-fdalijiet Neolitiċi tiegħu fl-1865, bi skavi mill-paleontologu Taljan Arturo Issel.[1][6] Skavi oħra twettqu fl-1892 minn John H. Cooke. Il-qofol tal-materjal tal-iskavi nħażen f’Malta, filwaqt li ġabra komparattiva ntbagħtet lill-British Museum f’Londra, ir-Renju Unit.[1] Dan il-materjal ġie studjat minn Charles Forsyth Major fl-1902, li iżola speċi ġdida ta’ ippopotamu nanu, Hippopotamus melitensis, abbażi ta’ dawn il-fdalijiet.

L-għar ġie inkluż fil-Lista ta’ Antikitajiet fl-1925[7], iżda ma nfetaħx għall-pubbliku qabel Marzu 1933.[8] Il-Kuratur tal-Istorja Naturali ta’ dak iż-żmien, Joseph Baldacchino, stabbilixxa mużew fil-post. Fi żmien sena mill-ħatra tiegħu bħala kuratur fl-1935, Baldacchino ppubblika ktejjeb fuq Għar Dalam, fejn enfasizza l-iskavi u l-investigazzjonijiet prinċipali tal-għar. Bil-mod il-mod, il-mużew ġie mmodernizzat, b’sistema ta’ tikkettar tal-fdalijiet u b’eżemplari ġodda.[8]

Il-vetrini mad-dawra tal-ħitan tal-mużew ta’ Għar Dalam fihom fdalijiet tal-għadam u skeletri tal-annimali li nstabu fl-għar. Dawn ġew organizzati skont l-ispeċijiet u t-tipi tal-annimali. Il-vetrini fin-nofs tal-mużew fihom skeletri sħaħ ta’ eżempji moderni ta’ ċriev, iljunfanti u speċijiet oħra. Dawn ma nstabux fl-għar, iżda ġew importati bħala eżemplari ta’ referenza biex jintużaw mill-istudjużi li kienu qed jaħdmu fuq l-eżempji ta’ fossili li nstabu fl-għar.[6]

Għar Dalam intuża saħansitra bħala xelter kenni mill-attakki bl-ajru matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Fl-1980, l-iktar fdalijiet importanti u insostitwibbli, bħall-erba’ sinniet tal-avorju tal-iljunfanti nani u l-kranju ta’ tifel jew tifla ta’ Żmien in-Neolitiċi, insterqu mill-mużew.

Stratigrafija ta’ Għar Dalam

L-għar ġie investigat fl-1987 taħt it-tmexxija ta’ Emmanuel Anati, professur tal-paleontoloġija fl-Università ta’ Salento.[9] It-tim ta’ arkeologi Taljani miċ-Centro Camuno di Studi Preistorici skopra arti Paleolitika fl-għar b’idejn umani, disinni antropożoomorfiċi u disinni ta’ diversi annimali minn taħt il-formazzjonijiet tas-stalagmiti. Uħud mid-disinni kienu ta’ ljunfanti li ilhom estinti mill-Gżejjer Maltin mill-Plejstoċene. Il-biċċa l-kbira ta’ dawn is-sejbiet inqerdu minħabba atti ta’ vandaliżmu.

L-għar huwa fond 144 metru iżda l-ewwel 50 metru biss huma aċċessibbli għall-viżitaturi. Il-mużew, li xorta waħda għad għandu firxa rikka ta’ sejbiet notevoli ta’ għadam tal-annimali u ta’ artefatti umani, huwa d-daħla taż-żona kollha.

Bħalissa, Heritage Malta tieħu ħsieb il-mużew u s-sit ta’ Għar Dalam. Fl-2019, tħabbar proġett biex tittejjeb l-aċċessibbiltà fiżika bejn Għar Dalam, Ta’ Kaċċatura, Borġ in-Nadur, u siti oħra li jinsabu pjuttost qrib xulxin.[10]

Stratigrafija[immodifika | immodifika s-sors]

L-għar fih sitt saffi[11]:

  1. Saff ta’ annimali domestiċi (xi 74 cm). Dan is-saff fih l-iktar annimali domestiċi, fosthom baqar, żwiemel u nagħaġ/mogħoż, iżda fih instabu wkoll fdalijiet umani, fosthom bċejjeċ tal-fuħħar, żnied, għodod u ornamenti jew amuleti.
  2. Saff tal-ġir (xi 0.6 cm).
  3. Saff taċ-ċriev (xi 175 cm). Hawnhekk instabu fdalijiet ta’ ċriev li oriġinaw miċ-ċriev ħomor (Cervus elaphus). Fih instabu wkoll għadd żgħir ta’ karnivori, fosthom l-ors kannella, il-volpi aħmar u l-lupu, u fdalijiet ta’ ċinji ġganti, fkieren tal-baħar ġganti u speċi ta’ fenek tal-Indì.
  4. Saff taċ-ċagħaq (xi 35 cm). Dan is-saff huwa magħmul minn ġebel u ċagħaq. Dawn jindikaw li fl-imgħoddi kien hemm xmara li kienet tnixxi ġol-għar. Il-ġebel huwa pjuttost kbir, u dan x’aktarx jindika li x-xmara kellha fluss veloċi.
  5. Saff tal-ippopotami (xi 120 cm). F’dan is-saff instab l-ippopotamu nanu (Hippopotamus melitensis). Speċijiet oħra li nstabu hawnhekk huma l-iljunfant nanu u l-ġurdien ġgant (Leithia cartei).
  6. Saff tat-tafal mingħajr għadam (xi 125 cm). F’dan is-saff ma nstabux għadam. Instabu biss xi impressjonijiet fossili ta’ pjanti.

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ a b c Van der Geer, Alexandra; Lyras, George; de Vos, John; Dermitzakis, Michael (2010). Evolution of island mammals: Adaptation and extinction of placental mammals on islands. Wiley-Blackwell. pp. 92–102. ISBN 9781405190091.
  2. ^ Buhagiar, Mario (2007). The Christianisation of Malta: catacombs, cult centres and churches in Malta to 1530. Archaeopress. p. 97. ISBN 978-1407301099.
  3. ^ Nadia, Fabri (2007). Għar Dalam: The Cave, the Museum, and the Garden: Birżebbuġa. Malta: Heritage Books. ISBN 978-9993271444.
  4. ^ Edwards, Iorwerth Eiddon Stephen; Gadd, Cyril John; Hammond, Nicholas Geoffrey Lempriere (1970). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. pp. 726. ISBN 0521086914.
  5. ^ J.D. Evans, The Prehistoric Antiquities of the Maltese Islands, p. 241.
  6. ^ a b "Ghar Dalam museum". Times of Malta (bl-Ingliż). Miġbur 2021-03-07.
  7. ^ "PROTECTION OF ANTIQUITIES _g S.L.445.01 1"Arkivjat 20-04-2016.
  8. ^ a b Sagona, Claudia; Vella Gregory, Isabelle; Bugeja, Anton (2006). Punic Antiquities of Malta and Other Ancient Artefacts Held in Ecclesiastic and Private Collections. 2. Peeters Publishers. pp. 27–28. ISBN 9042917032.
  9. ^ "Ghar Dalam Cave | My Malta Guide". My Malta Guide.
  10. ^ Agius, Monique (6 February 2019). "Prehistoric bones accidentally unearthed at Għar Dalam". Newsbook.
  11. ^ George Zammit Maempel, 1989. Għar Dalam Cave and Deposits.