Lausanne
| Lausanne | |||
|---|---|---|---|
 Żvizzera | |||
 | |||
| |||
| Amministrazzjoni | |||
| State | Żvizzera | ||
| Canton of Switzerland | Canton of Vaud (en)  | ||
| District of the canton of Vaud | Lausanne District (en) | ||
| Kap tal-Gvern |
Grégoire Junod (mul) | ||
| Isem uffiċjali | Lausanne | ||
| Ismijiet oriġinali | Lausanne | ||
| Kodiċi postali |
1000, 1001, 1003, 1004, 1005, 1006, 1007, 1010, 1011, 1012, 1015, 1018, 1002u 1014 | ||
| Ġeografija | |||
| Koordinati | 46°32′N 6°38′E / 46.53°N 6.63°EKoordinati: 46°32′N 6°38′E / 46.53°N 6.63°E | ||
  Lausanne Lausanne (Switzerland) | |||
 | |||
| Superfiċjenti | 41.37 kilometru kwadru, 41.38 kilometru kwadru | ||
| Għoli | 495 m | ||
| Fruntieri ma' |
Bottens (mul) , Bretigny-sur-Morrens (mul) , Cheseaux-sur-Lausanne (mul) , Crissier (mul) , Ecublens (mul) , Epalinges (mul) , Froideville (mul) , Jouxtens-Mézery (en) , Le Mont-sur-Lausanne (mul) , Morrens (mul) , Prilly (en) , Pully, Romanel-sur-Lausanne (mul) , Saint-Sulpice (mul) , Savigny (mul) , Chavannes-près-Renens (mul) , Cugy (mul) , Montpreveyres (mul) u Renens (mul) | ||
| Demografija | |||
| Popolazzjoni | 144,873 abitanti (31 Diċembru 2024) | ||
| Informazzjoni oħra | |||
| Kodiċi tat-telefon |
021 | ||
| bliet ġemellati |
Osijek, Akhisar, Bicaz (mul) , Moska, Bangkoku Pernik | ||
| lausanne.ch | |||
Lausanne hija belt li tinsab fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Lag ta’ Ġinevra, l-Iżvizzera. Kapitali tal- canton ta' Vaud [1], hija wkoll il-kapitali Olimpika u l-kapitali tad- distrett ta' Lausanne . Hija r-raba' l-akbar belt fil-pajjiż f'termini ta' numru ta' abitanti [2] wara Zurich, Ġinevra u Basel. Fl-2012, ikkonċentrat 50 % tal-popolazzjoni u 60 % tal-impjiegi fil- canton ta' Vaud [3] .
Il-belt ta' Lausanne għandha fid- distrett tal-Punent ta' Lausanne kampus li jgħaqqad flimkien l- Università ta' Lausanne (UNIL) u l- Iskola Politeknika Federali ta' Lausanne (EPFL), li għandha madwar 26 000 étudiants [4] [5] . Iż-żona hija wkoll dar għal universitajiet prestiġjużi bħall -École hôtelière de Lausanne (EHL), l- École cantonale d'art de Lausanne (ECAL) u l- Istitut Internazzjonali għall-Iżvilupp tal-Ġestjoni (IMD).
Lausanne tispikka għan-numru kbir ta’ istituzzjonijiet internazzjonali marbuta mal- isport li tospita. Mill-1915, il-belt ilha d-dar tal-kwartieri ġenerali tal- Kumitat Olimpiku Internazzjonali (IOC), u madwar ħamsin federazzjoni u organizzazzjoni sportiva internazzjonali [6] kif ukoll il- Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport (CAS) u l-uffiċċju Ewropew tad- Dinja Aġenzija Anti-Doping (WADA). Il-belt iġorr it-titlu uffiċjali ta’ “ Kapitali Olimpiku » mill-1993 [7] u organizza l- Logħob Olimpiku taż-Żgħażagħ tax-Xitwa tal-2020 .
It- Tribunal Federali (TF), l-awtorità ġudizzjarja suprema tal-Konfederazzjoni Żvizzera, huwa stabbilit f'Lausanne.
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]Lausanne tinsab fil-qalba tal-Iżvizzera fejn titkellem bil-Franċiż. It-territorju tagħha huwa sit imżerżaq li jinżel mill-għoljiet tal-Plateau Żvizzeru sal-kosta tat-tramuntana tal-Lag ta' Ġinevra. Il-belt testendi fuq differenza ta' elevazzjoni ta' aktar minn 500 metru, mill-port ta' Ouchy (374 m) sa Chalet-à-Gobet (873 m), tgħaddi miċ-ċentru tal-belt (495 m), l-Ajruport ta' Lausanne-Blécherette (600 m), u l-foresta ta' Sauvabelin (640 m).
Iċ-ċentru tal-belt huwa mibni fuq tliet għoljiet: iċ-Cité, il-Bourg, u Saint-Laurent, konnessi primarjament mill-Grand-Pont u l-Pont ta' Bessières. Din it-topografija hija spjegata mill-preżenza ta' diversi passaġġi tal-ilma li sawru l-widien u l-għoljiet taċ-ċentru tal-belt. Fil-fatt, 16-il xmara jgħaddu minn Lausanne. L-aktar magħrufa huma l-Flon, il-Louve, u l-Vuachère.
Toponimija
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-Rumani bnew kamp militari, li semmewh Lousanna, fis-sit ta’ insedjament Ċeltiku, ħdejn il-lag fejn jinsabu Vidy u Ouchy; fuq l-għolja ta’ fuq kien hemm forti msejjaħ Lausodunon jew Lousodunon (Is-suffiss "-y" huwa komuni għal ħafna ismijiet ta’ postijiet ta’ oriġini Rumana fir-reġjun (eż.) Prilly, Pully, Lutry, eċċ.). Sas-seklu 2 AD, kien magħruf bħala vikanor[um] Lousonnensium u fis-sena 280 bħala lacu Lausonio. Sas-sena 400, kien civitas Lausanna, u fid-990 issemmiet bħala Losanna[8].
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]
Matul it-tnaqqis u wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, l-insigurtà f'nofs sa tmiem is-seklu 4 AD ġiegħlet lir-residenti ta' Lausanne jiċċaqalqu lejn iċ-ċentru attwali tagħha, sit muntanjuż li kien aktar faċli biex jiġi difiż. Il-belt li ħarġet mill-kamp kienet immexxija mill-Kontea ta' Savoy u l-Isqof ta' Lausanne[9].
Mit-888 sal-1032, il-belt inizjalment relattivament żgħira kienet tappartjeni lir-Renju ta' Burgundy ta' Fuq. Matul is-seklu 11, Lausanne żviluppat f'ċentru politiku, ekonomiku u reliġjuż. Il-belt saret iċ-ċentru tal-ħakma sekulari tal-isqfijiet. Fil-perjodu ta' wara, speċjalment fis-sekli 12 u 13, Lausanne ffjorixxa. Fl-aħħar, fl-1275, il-Katidral ta' Lausanne ġie kkonsagrat fil-preżenza tal-Papa Gregorju X u r-Re Rudolf I tal-Ġermanja.
Ġiet invaduta minn forzi mill-kanton ta’ Bern u baqgħet taħt id-dominanza tagħhom mill-1536 sal-1798. Il-Bernesi ikonoklastiċi neżżgħu l-katidral ta’ Lausanne mill-ornamenti Kattoliċi Rumani tiegħu, u għadd ta’ teżori kulturali tiegħu, inklużi l-arazzi mdendlin fil-katidral, tneħħew b’mod permanenti. Lausanne għamlet talbiet ripetuti biex tirkuprahom, iżda qatt ma ġew irritornati[10].
Wara r-revoka tal-Editt ta’ Nantes fl-1685, Lausanne saret flimkien ma’ Ġinevra post ta’ kenn għall-Ugonotti Franċiżi. Fl-1729, infetaħ seminarju minn Antoine Court u Benjamin Du Plan. Sal-1750, 90 pastur kienu ntbagħtu lura lejn Franza biex jaħdmu bil-moħbi, dan in-numru tela’ għal 400. Il-persekuzzjoni uffiċjali ntemmet fl-1787. Fakultà tat-teoloġija Protestanta ġiet stabbilita f’Montauban fl-1808, u s-seminarju ta’ Lausanne finalment ingħalaq fit-18 ta’ April 1812. Matul il-Gwerer Napoleoniċi, l-istatus tal-belt inbidel. Fl-1803, saret il-belt kapitali ta’ kanton Żvizzeru ta’ Vaud li kien għadu kif ġie ffurmat, li taħtu l-belt ta’ Lausanne ngħaqdet mal-Federazzjoni Żvizzera[11].
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]Aktar minn 14,000 kumpanija huma bbażati f'Lausanne u fir-reġjun tal-madwar, żona ta' 312 km² b'popolazzjoni ta' aktar minn 260,000. Dawn jipprovdu aktar minn 180,000 impjieg, primarjament fis-settur tas-servizzi. Dawn il-kumpaniji jinkludu ħafna kumpaniji multinazzjonali rinomati.
Dawn in-negozji joperaw f'setturi avvanzati bħax-xjenzi tal-ħajja, il-mikro u n-nanoteknoloġiji, it-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT), it-teknoloġiji tal-enerġija u ambjentali, it-teknoloġiji agroalimentari, kif ukoll it-turiżmu u l-finanzi.
Trasport
[immodifika | immodifika s-sors]Trasport pubbliku
Lausanne hija moqdija minn netwerk estensiv tat-trasport pubbliku lokali, nazzjonali u internazzjonali. Ferroviji tal-passiġġieri tal-Ferroviji Federali Żvizzeri nazzjonali u internazzjonali jitilqu mill-istazzjon ta' Lausanne, li huwa wkoll iċ-ċentru tas-sistema ferrovjarja tal-ferroviji RER Vaud u waqfa fuq il-metro tal-belt. Il-metro u l-karozzi tal-linja lokali huma operati minn Transports publics de la region lausanneise (TL), b'ħafna rotot operati minn trolleybuses. Ferroviji addizzjonali għall-ivvjaġġar huma pprovduti mil-linja ferrovjarja Lausanne-Echallens-Bercher (LEB) mill-istazzjon Lausanne-Flon. Il-bastimenti li jaqsmu l-Lag ta’ Ġinevra huma assigurati mill-Compagnie Générale de Navigation sur le Lac Léman (CGN).
Lausanne saret l-ewwel belt fl-Isvizzera li kellha metro għajjien bil-gomma, bil-linja m2 inawgurata f'Ottubru 2008. Ir-rolling stock huwa verżjoni iqsar minn dik użata fuq il-linja 14 tal-metro ta 'Pariġi.
Netwerk ta' toroq u awtostradi
Lausanne hija konnessa mal-awtostrada A1 fuq in-naħa tal-punent tagħha (l-assi Ġinevra–Zürich) u mal-A9 fuq in-naħa tat-tramuntana u tal-lvant tagħha (għal transitu mal-Italja u Franza).
Trasport bl-ajru
L-ajruport ta' Lausanne jinsab fi Blécherette. Il-belt hija wkoll konnessa direttament bil-ferrovija mal-Ajruport Internazzjonali ta 'Ġinevra, erba' darbiet fis-siegħa, fi 42 min.
Edukazzjoni
[immodifika | immodifika s-sors]
L-akbar skejjel fir-reġjun huma l-Università ta’ Lausanne (UNIL) u l-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta’ Lausanne (EPFL).
Ir-reġjun ta’ Lausanne jiftaħar b’diversi istituzzjonijiet speċjalizzati ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-École hôtelière de Lausanne (EHL), l-École cantonale d'art de Lausanne (ECAL), La Manufacture, l-Università tal-Arti Performattiva, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti ta’ Vaud, l-Università tax-Xjenzi Applikati u l-Arti fix-Xogħol Soċjali u s-Saħħa, u l-Università tal-Mużika ta’ Lausanne (HEMU). L-offerti ta’ edukazzjoni terzjarja f’Lausanne huma kkomplementati aktar mill-Università tal-Edukazzjoni tal-Għalliema tal-Kanton ta’ Vaud.
Relazzjonijiet internazzjonali
[immodifika | immodifika s-sors]F'Marzu-April 2015, in-negozjati dwar il-qafas tal-ftehim nukleari mal-Iran għal ftehim komprensiv dwar il-programm nukleari Iranjan saru fil-Palazz Beau-Rivage, fejn ġew ospitati wkoll il-ministri tal-affarijiet barranin u d-delegazzjonijiet mill-Istati Uniti, ir-Renju Unit, ir-Russja, iċ-Ċina, Franza, l-Unjoni Ewropea, il-Ġermanja (P5+1) u l-Iran. L-aħħar konferenza stampa, fit-2 ta' April 2015, saret fiċ-Ċentru tat-Tagħlim tal-EPFL.
Fl-24 ta' Lulju 1923, it-Trattat ta' Lausanne ġie ffirmat fil-Palazz Beau-Rivage.
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ↑ Constitution du Canton de Vaud, Art. 4
- ↑ "Le nouveau recensement – Résultats". Office fédéral de la statistique..
- ↑ "Le blog d'ImmoStreet.ch | Le grand Lausanne voit l'immobilier en grand". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2016-01-24. Miġbur 2023-12-14.
- ↑ "L'UNIL franchit le cap des 15'000 étudiants - News". news.unil.ch. Miġbur 2019-08-07..
- ↑ "L'EPFL en chiffres". epfl.ch. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2019-07-27. Miġbur 2019-08-07..
- ↑ multimédia, Développement de la Ville et communication-Web &. "Fédérations sportives internationales". Lausanne. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2019-08-11. Miġbur 2019-08-11..
- ↑ [CIO. "Comment Lausanne a Basculé vers sa destinée Olympique". olympic.org. Miġbur 13 août 2020. Iċċekkja l-valuri tad-data f':
|data-aċċess=(għajnuna). - ↑ "Lausanne (commune)". hls-dhs-dss.ch (bil-Franċiż). Miġbur 2026-08-26.
- ↑ "Lausanne (commune)". hls-dhs-dss.ch (bil-Franċiż). Miġbur 2026-08-26.
- ↑ webmaster@lausanne.ch, Bureau de la communication-Web & multimédia – (2018-06-15). "Histoire". Site officiel de la Ville de Lausanne (bil-Franċiż). Miġbur 2026-08-26.
- ↑ webmaster@lausanne.ch, Bureau de la communication-Web & multimédia – (2018-06-15). "Histoire". Site officiel de la Ville de Lausanne (bil-Franċiż). Miġbur 2026-08-26.