Aqbeż għall-kontentut

L-Integral

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa

Fl-analisi matematika, l-integral ta' funzjoni hu operatur matematiku li fil-każ ta' funzjoni ta' varjabbli waħda jassoċja mal-funzjoni l-arja taħt il-funzjoni sal-axissa.

Ħjiel storiku

[immodifika | immodifika s-sors]

L-idea bażika tal-kunċett tal-integral kienet digà dehret fix-xogħol ta' Arkimedi ta' Siracusa, li għex bejn il-287 u il-212 Q.K, l-ewwel parzjalment, fil-metodu li uża biex jikkalkula l-arja ta' ċirku jew ta' segment ta' parabola magħruf bħala l-metodu ta' l-eżawriment u wara iżjed preċiżament fil-kalkulazzjoni tal-arja tas-superfiċi magħluqa mill-ewwel dawra tal-ispiral (li Arkimedi stima minn fuq sa isfel bl-użu ta' każ partikulari ta' dawk li sirna nsejħulhom "sommom ta' Riemann").

Fis-seklu XVII, bosta matematiċi sabu metodi oħra inġenjużi biex jikkalkulaw l-arja taħt il-grafiku ta' funzjonijiet sempliċi, pereżempju:

xα(α>−1) (Fermat 1636),
1/x (Nikolaus Merkator, 1668).

Imma dan kien qabel li Newton u Leibniz skoprew indipendentement it-teorema fundamentali tal-kalkulu integrali li tefgħet id-direzzjoni tal-problema fuq it-tfittix ta' primittiva jew antiderivata tal-funzjoni.

Il-kalkulu kiseb sisien iżjed sodi b'iżvilupp tal-limiti u x-xogħol ta' Cauchy fl-ewwel nofs tas-seklu 19. L-integral kien formalizzat rigorużament għall-ewwel darba, bl-użu tal-limiti minn Riemann f'dak li ngħidulu l-integral ta' Cauchy-Riemann. Għalkemm il-funzjonijiet kollha li huma kontinwi f'biċċiet u limitati fuq intervall limitat huma integrabbli fis-sens ta' Riemann, wara bdew jiġu ikkonsidrati funzjonijiet iżjed ġenerali li għalihom id-definizzjoni ta' Riemann ma tapplikax, u Lebesgue ifformala definizzjoni differenti tal-integral ibbażata fuq it-teorija tal-miżura. Oħrajn ipproponew definizzjonijiet oħra li jestendu l-approċċ ta' Riemann u Lebesgue.

Introduzzjoni ewristika

[immodifika | immodifika s-sors]

Il-problema oriġinali tal-kalkulu integrali hu dik tad-definizzjoni u l-kalkulazzjoni tal-arja (bis-sinjal) tal-figura li għandha bħala truf, intervall  I fuq l-assi tal-axissi, limitat u magħluq (l-intervall tal-integrazzjoni), il-funzjoni mogħtija  f (il-funzjoni integrata) definita fuq  I u limitata, u s-segmenti vertikali mit-truf tal-intervall  I għall-grafiku tal-funzjoni  f. In-numru reali li jagħti dik l-arja nsejħulu l-integral tal-funzjoni  f fuq l-intervall  I.

Jekk il-grafiku tal-funzjoni  f hu magħmul minn segmenti, il-problema nistgħu nirriżolvuh faċilment, sakemm il-figura tista' tinqasam f'rettangli jew trapeżi li nafu niddefinixxu u nikkalkulaw l-arji tagħhom: is-somma alġebrija ta' dawk l-arji hi – għad-definizzjoni – l-integral imfittex.

Fil-każ ġenerali, l-idea bażika tikkonsisti f'li naqsmu l-figura fi strixxi vertikali dojoq, li jistgħu jitqiesu bħala rettangli, nikkalkulaw l-arja ta' kull rettanglu ċkejken u ngħoddu flimkien ir-riżultati miksuba, u hekk ikollna approssimazzjoni għan-numru li qegħdin infittxu. Billi nibqgħu nissuddividu fi strixxi dejjem idjaq u idjaq, nistgħu niksbu approssimazioni dejjem aħjar għall-integral imfittex: jekk jiġri hekk, ngħidu li l-funzjoni  f hi integrabbli fuq l-intervall  I. Fil-każ tal-kuntrarju, ngħidu li l-funzjoni  f m'hijiex integrabbli fuq l-intervall  I.

F'termini iżjed formali, naqsmu l-intervall  [a,b] f' n sottointervalli tat-tip  [xs−1,xs] fejn  s=1,2,...,n u  x0=a;xn=b. Għal kull sottointervall nagħżlu punt  ts, li l-immaġni tiegħu hi  f(ts), u nħażżu r-rettanglu ċkejken li għandu bażi l-intervall  [xs−1,xs] u għoli  f(ts); l-arja tal-figura magħmula mir-rettangli ċkejkna kollha mibnija hekk tagħtina s-somma (msejħa ta' Cauchy-Riemann)

∑s=1nf(ts)δxs:=∑s=1nf(ts)(xs−xs−1) .

Jekk meta nċekknu l-wisa' tal-intervalli  δxs=xs−xs−1, il-valuri miksuba jinġemgħu fi nħawija dejjem iċken ta' numru  i, il-funzjoni  f hi integrabbli fuq l-intervall  [a,b], u  i hu l-integral tagħha.

L-analisi sħieħa tiddependi mill-fatt li kemm il-mod ta' taqsim f'intervalli, u kemm l-għażla tal-punti ġewwa dawk l-intervalli iridu jispiċċaw irrilevanti, inkella jiġri li l-arja taħt il-kurva fuq l-intervall ikollha valur li jvarja mal-għażla ta' taqsim f'intervalli u kif il-punti jintgħażlu fl-intervalli.

Il-quddiem nagħtu kundizzjonijiet suffiċjenti biex jiġri dan.

Integral ta' Riemann

[immodifika | immodifika s-sors]
Rappresentazzjoni grafika tal-integral ta' Riemann

Ejjew naqsmu l-intervall kompatt  [a,b] permezz ta' partizzjoni P f'n sottointervalli :

P={a=x0<x1<x2<…<xn−1<xn=b},

Ħalli jkunu

  • mk=inf⁡{f(x):x∈[xk−1,xk]}
  • Mk=sup⁡{f(x):x∈[xk−1,xk]}.

Niddefinixxu s-somma integrali inferjuri (relattiva għall-partizzjoni P):

s(f,P)=∑k=1nmk(xk−xk−1).

Jekk nammettu li f tieħu valuri pożittivi fl-intervall, s(f,P) hija s-somma tar-rettangli inskritti fir-reġjun tal-pjan ℝ, taħt il-grafiku ta' f.

Niddefinixxu s-somma integrali superjuri (relattiva għall-partizzjoni P):

S(f,P)=∑k=1nMk(xk−xk−1)

Analogament, S(f,P) hi s-somma tal-arji tar-rettangli ċirkoskritti fir-regjun ℝ.

Jidher ċar li jekk m≤f(x)≤M, ∀x∈[a,b] imbagħad għal kull partizzjoni P ta' [a,b] :

m(b−a)≤s(f,P)≤S(f,P)≤M(b−a).

Dawn iż-żewġ lemmata wieħed jista' jipprovahom faċilment:

Lemma 1.:

Jekk P u Q huma partizzjonijiet ta' [a,b] u Q hija rfinament ta' P :

s(f,P)≤s(f,Q)≤S(f,Q)≤S(f,P).



Lemma 2.:

Għal kull żewġ partizzjonijiet P,Q ta' [a,b] :

s(f,P)≤S(f,Q).


Ħalli jkunu

s(f)=sup⁡{s(f,P):P partizzjoni ta' [a,b]},
S(f)=inf⁡{S(f,P):P partizzjoni ta' [a,b]}.

s(f) ngħidulu l-integral inferjuri u S(f) l-integral superjuri. Mill-lemma preċidenti nistgħu niddeduċu li dawn jissodisfaw

s(f)≤S(f).
Definizzjoni: Integral skont Riemann

Jekk s(f)=S(f) ngħidu li l-funzjoni f hi integrabbli skont Riemann fuq l-intervall magħluq limitat  [a,b] u l-valur kommuni ngħidulu l-integral ta' f fuq  [a,b] u nuruh bis-simbolu:

∫abf(x)dx.


In-numri a, b ngħidulhom it-truf tal-integrazzjoni u f  l-integrand (a l-ewwel tarf, b it-tieni tarf). Il-varjabbli ta' integrazzjoni hi varjabbli muta jiġifieri ∫f(x)dx tfisser l-istess bħal ∫f(t)dt. Id-dx insibuha bħala d-differenzjali tal-varjabbli tal-integrazzjoni.

Jekk il-funzjoni integrabbli f hi posittiva l-integral hu daqs l-arja tar-reġjun:

{(x,y) | 0≤y≤f(x), x∈[a,b]}.

Jekk il-funzjoni f tibdel is-sinjal fuq [a,b] l-integral jirrappreżenta is-somma tal-arji bis-sinjal differenti, posittiv jekk l-arja tkun fuq l-assi tal-axissa, negattiv jekk tkun taħt.


Ħalli tkun il-partizzjoni li taqsam l-intervall  [a,b] f'sottointervalli ugwali ta' tul (b−a)/n. Jekk il-limiti ta' s(f,Pn) u ta' S(f,Pn) meta n tersaq lejn l-infinit huma l-istess, imbagħad ikollna

s(f)≥limn→∞s(f,Pn)=limn→∞S(f,Pn)≥S(f)

u allura, la s(f)≤S(f), ikollna wkoll

s(f)=S(f).

Eżempju 1.

Ħalli f(x)=x2 u l-intervall ikun  [0,1]. Imbagħad

Mk=sup⁡{x2|x∈[(k−1)/n,k/n]}=(k/n)2

u

mk=inf⁡{x2|x∈[(k−1)/n,k/n]}=((k−1)/n)2.

Mela

S(f,Pn)=1n∑k=1n(kn)2=1n3∑k=1nk2=13(n+1n)(2n+12n),

fejn użajna l-formula 12+22+…+n2=n(n+1)(2n+1)/6.

Bl-istess mod

s(f,Pn)=1n∑k=1n(k−1n)2=1n3∑k=1n−1k2=13(n−1n)(2n−12n).

Allura

∫01x2dx=limn→∞s(f,Pn)=limn→∞S(f,Pn)=13.

Eżempju 2.

B'kuntrast mal-eżempju ta' qabel, ejjew nikkunsidraw il-funzjoni g:[0,1]↦ℝ definita hekk

g(x)={1, jekk x hija razzjonali0, jekk x hija rrazzjonali.

Għal kull partizzjoni tal-intervall [0,1], f'kull sottointervall [xk−1,xk] hemm numri razzjonali u irrazzjonali u mela Mk=1 u mk=0. Għalhekk

s(g,P)=∑k=1nmk(xk−xk−1)=0
s(g,P)=∑k=1nmk(xk−xk−1)=∑k=1n(xk−xk−1)=1.

Mela s(g)=0 u S(g)=1. La dawn mhux imdaqs nistgħu nikkonkludu li l-funzjoni g mhux integrabbli.

La mhux kull funzjoni hi integrabbli, hemm bżonn li niddeċiedu meta l-integral ta' funzjoni jeżisti jew le. Il-quddiem nagħtu żewġ klassijiet wiesa' ta' funzjonijiet li huma integrabbli. It-teorema li ġejja hi utli ħafna għal din id-deċizzjoni.

Teorema 1: Kundizzjoni meħtieġa u biżżejjed għall-integrabbiltà

Halli f tkun funzjoni limitata fuq [a,b]. Imbagħad f hi integrabbli jekkk (jekk u biss jekk), għal kull ϵ>0, teżisti partizzjoni P ta' [a,b] li għaliha

S(f,P)−s(f,p)<ϵ.


Prova : Nissoponu li f hi integrabbli u hekk S(f)=s(f). Għall kull ϵ>0 mogħtija, teżisti partizzjoni P1 ta' [a.b] li tissodisfa

s(f,P1)>s(f)−ϵ2.

(Din issegwi mid-definizzjoni tas-supremum). Bl-istess mod teżisti partizzjoni P2 ta' [a.b] li tissodisfa

S(f,P2)<S(f)+ϵ2.

Ħalli P=P1∪P2. Imbagħad minn Lemma 1, għandna

S(f,P)−s(f,P)≤S(f,P2)−s(f,P1)<(S(f)+ϵ2)−(s(f)−ϵ2)=S(f)−s(f)+ϵ=ϵ.


Min naħa l-oħra, nissoponu li għall kull ϵ>0 mogħtija, teżisti partizzjoni P ta' [a.b] li tissodisfa S(f,P)<s(f,P)+ϵ. Allura

S(f)≤S(f,P)<s(f,P)+ϵ≤s(f)+ϵ.

La ϵ hi arbitrarja, bilfors li S(f)≤s(f) u allura S(f)=s(f) u f hi integrabbli.

Proprjetajiet tal-integral skont Riemann

[immodifika | immodifika s-sors]

Integrabbiltà

[immodifika | immodifika s-sors]
Proprijetà 1: Il-monotonija hi biżżejjed għall-integrabbiltà

Jekk il-funzjoni  f:[a,b]→ℝ hi monotona, allura hi integrabbli.

Prova: Nissoponu li l-funzjoni  f tiżdied fuq  [a,b]. Il-każ fejn tonqos hu simili. Jekk ningħataw ϵ>0, nistgħu nagħzlu δ>0 li tissodisfa

δ<ϵf(b)−f(a).

Ħalli P tkun partizzjoni tal-intervall  [a,b] f'sottointervalli  [xk−1,xk] ta' wisa' inqas minn δ. Mill-monontonija għandna li  Mk=f(xk) u  mk=f(xk−1). Mela

0<S(f,P)−s(f,P)=∑k=1n(f(xk)−f(xk−1))(xk−xk−1)<ϵf(b)−f(a)∑k=1n(f(xk)−f(xk−1))=ϵ.

Allura mit-Teorema 1 nistgħu nikkonkludu li l-funzjoni hi integrabbli.

Proprijetà 2: Il-kontinwità hi suffiċjenti għall-integrabbiltà

Jekk il-funzjoni  f:[a,b]→ℝ hi kontinwa, allura hi integrabbli.

Prova: La l-funzjoni  f:[a,b]→ℝ hi kontinwa allura hi kontinwa uniformement. Jekk ningħataw ϵ>0, teżisti δ>0 li għaliha

|f(x)−f(y)|<ϵb−a

kull meta |x−y|<δ. Jekk P hi partizzjoni tal-intervall  [a,b] f'sottointervalli  [xk−1,xk] ta' wisa' inqas minn δ, imbagħad ikollna

0<Mk−mk<ϵb−a

u mela

0<S(f,P)−s(f,P)=∑k=1n(Mk−mk)(xk−xk−1)<ϵb−a∑k=1n(xk−xk−1)=ϵ.

Allura mit-Teorema 1 nistgħu nikkonkludu li l-funzjoni hi integrabbli.

Proprijetà 3: Il-proprijetà tal-linjarità
Ħalli f u g jkunu żewġ funzjonijiet kontinwi definiti f'intervall [a,b] u ħalli jkunu α,β∈ℝ. Imbagħad:

∫ab(αf(x)+βg(x))dx=α∫abf(x)dx+β∫abg(x)dx.

Prova: Jekk α≥0 jidher ċar li S(αf)=αS(f) u s(αf)=αs(f). Mela la

S(f)=s(f)=∫abf(x)dx,

għandna

∫abαf(x)dx=S(αf)=s(αf)=α∫abf(x)dx.

B'mod simili jekk α<0 għandna S(αf)=αs(f) u s(αf)=αS(f) u allura

∫abαf(x)dx=α∫abf(x)dx.

Mela issa biżżejjed li nipprovaw li

 ∫ab(f(x)+g(x))dx=∫abf(x)dx+∫abg(x)dx.

Niftakru li

 supx∈D[f(x)+g(x)]≤supx∈Df(x)+supx∈Dg(x)   u   infx∈D([f(x)+g(x)])≥infx∈Df(x)+infx∈Dg(x)

u għalhekk għal kull partizzjoni P ta' [a,b]

 S(f+g,P)≤S(f,P)+S(g,P)   u   s(f+g,P)≥s(f,P)+s(g,P).

Mit-Teorema 1 nafu li għall kull ϵ>0 mogħtija, jeżistu partizzjonijiet P1 u P2 ta' [a,b] li jissodisfaw

S(f,P1)<s(f,P1)+ϵ2   u   S(g,P2)<s(g,P2)+ϵ2.

Ħalli P=P1∪P2. Imbagħad minn Lemma 1, għandna

S(f,P)<s(f,P)+ϵ2   u   S(g,P)<s(g,P)+ϵ2.

Jekk nikkumbinaw id-diżugwaljanzi niksbu

S(f+g,P)<S(f,P)+S(g,P)<s(f,P)+s(g,P)+ϵ<s(f+g,P)+ϵ

u allura l-funzjoni f+g hi integrabbli.

Nin-naħa l-oħra, la

∫ab(f(x)+g(x))dx=S(f+g)≤S(f+g,P)<s(f,P)+s(g,P)+ϵ≤s(f)+s(g)+ϵ=∫abf(x)dx+∫abg(x)dx+ϵ

u

∫ab(f(x)+g(x))dx=s(f+g)≥s(f+g,P)>S(f,P)+S(g,P)−ϵ≥S(f)+S(g)−ϵ=∫abf(x)dx+∫abg(x)dx−ϵ

nikkonkludu li

∫ab(f(x)+g(x))dx=∫abf(x)dx+∫abg(x)dx.
Proprijetà 4: Il-proprijetà tal-additività
Jekk f tkun integrabbli fuq l-intervalli [a,c] u [c,b], imbagħad tkun integrabbli fuq l-intervall [a,b] u

∫abf(x)dx=∫acf(x)dx+∫cbf(x)dx.


Prova:

Mit-Teorema 1 nafu li għall kull ϵ>0 mogħtija, jeżistu partizzjonijiet P1 ta' [a,c] u P2 ta' [c,b] li jissodisfaw

S(f,P1)−s(f,P1)<ϵ2   u   S(f,P2)−s(f,P2)<ϵ2.

Ħalli P=P1∪P2. Din partizzjoni ta' [a,b] u għandna

S(f,P)−s(f,P)=S(f,P1)+S(f,P2)−s(f,P1)−s(f,P2)=(S(f,P1)−s(f,P1))+(S(f,P2)−s(f,P2))<ϵ2+ϵ2=ϵ.

Mela f hi integrabbli fuq [a,b].

Nin-naħa l-oħra, la

∫abf(x)dx≤S(f,P)=S(f,P1)+S(f,P2)<s(f,P1)+s(f,P2)+ϵ≤∫acf(x)dx+∫cbf(x)dx+ϵ

u

∫abf(x)dx≥s(f,P)=s(f,P1)+s(f,P2)>S(f,P1)+S(f,P2)−ϵ≥∫acf(x)dx+∫cbf(x)dx−ϵ

nikkonkludu li

∫abf(x)dx=∫acf(x)dx+∫cbf(x)dx

kif nixiequ.

Proprijetà 5: Il-propijetà tal-monotonija
Jekk f u  g ikunu żewġ funzjonijiet integrabbli fuq l-intervall  [a,b] u f(x)≤g(x) għal kull  x∈[a,b], imbagħad ∫abf(x)dx≤∫abg(x)dx.


Prova : Jekk f(x)≤g(x) għal kull  x∈[a,b], għal kull partizzjoni P ta' [a,b] ikollna

 S(f,P)≤S(g,P)   u   s(f,P)≤s(g,P)

Minn dawn id-diżugwaljanzi nikkonkludu l-monotonija tal-integral.

Valur assolut

[immodifika | immodifika s-sors]
Teorema: Teorema tal-valur assolut
Jekk f tkun integrabbli fl-intervall  [a,b], imbagħad |f| hi wkoll integrabbli u
|∫abf(x)dx|≤∫ab|f(x)|dx.


Prova: Ħalli P tkun partizzjoni ta' [a,b] f'n sottointervalli

P={a=x0<x1<x2<…<xn−1<xn=b},

u

m~k=inf⁡{|f(x)|:x∈[xk−1,xk]},  M~k=sup⁡{|f(x)|:x∈[xk−1,xk]}.

Mid-diżugwaljanza

|f(x)|−|f(y)|≤|f(x)−f(y)|≤Mk−mk

għal kull x,y∈[xk−1,xk], nikkonkludu li

M~k−m~k≤Mk−mk

u allura

S(|f|,P)−s(|f|,P)≤S(f,P)−s(f,P).

Mela la f hi integrabbli, |f| hi integrabbli wkoll.

Id-diżugwaljanza bejn l-integrali, niksbuha mir-relazzjoni ±f(x)≤|f(x)| valida għal kull x∈[a,b].

Teorema tal-medja

[immodifika | immodifika s-sors]
Teorema: Teorema integrali tal-medja

Jekk f:[a,b]→ℝ tkun kontinwa imbagħad teżisti c∈[a,b] li għaliha

1b−a∫abf(x)dx=f(c).


Prova: La f hi kontinwa f'[a,b], bit-teorema ta' Weierstrass għandha massimu M u minimu m f'[a,b]:

supx∈[a,b]f(x)=M u infx∈[a,b]f(x)=m.

Mela

m≤f(x)≤M.

Mill-proprijetà tal-monotonija tal-integral jirriżulta li

m(b−a)=∫abmdx≤∫abf(x)dx≤∫abMdx=M(b−a)

u allura

m≤1b−a∫abf(x)dx≤M.

Issa mill-proprijetajiet tal-funzjonijiet kontinwi nafu li f f' [a,b] trid tieħu il-valuri kollha f'[m,M]. Allura, in partikulari teżisti c∈[a,b] li tissodisfa f(c)=1b−a∫abf(x)dx.

Kalkulu differenzjali u kalkulu integrali

[immodifika | immodifika s-sors]

F'din is-sezzjoni nagħtu ż-żewġ teoremi fundamentali tal-kalkulu integrali li jistabillixxu il-konnessjoni intima li teżisti bejn il-kalkulu differenzjali u l-kalkulu integrali. Dawn it-teoremi huma s-sissien tal-analisi integrali fis-sens li huma l-ħolqa li tgħaqqad il-kalkulu differenzjali mal-kalkulu integrali.

Teorema fundamentali tal-kalkulu integrali I

[immodifika | immodifika s-sors]
Teorema: Teorema fundamentali tal-kalkulu integrali I

Jekk f:[a,b]→ℝ tkun kontinwa, imbagħad il-funzjoni integrali F:[a,b]→ℝ definita bħala

F(x):=∫axf(t)dt

tkun derivabbli f' [a,b] u jkollha derivata F′(c)=f(c) għal kull c∈[a,b].


Prova: Nieħdu c∈[a,b]. Imbagħad għal kull ϵ>0 mogħtija, teżisti δ>0 li għaliha

|f(t)−f(c)|<ϵ,

jekk |t−c|≤δ. Jidher ċar li

f(c)=1δ∫cc+δf(c)dt

u li

F(c+δ)−F(c)δ=1δ∫cc+δf(t)dt.

Allura għandna

F(c+δ)−F(c)δ−f(c)=1δ∫cc+δ(f(t)−f(c))dt

u għalhekk

|F(c+δ)−F(c)δ−f(c)|≤1δ∫cc+δ|f(t)−f(c)|dt.

Mela F(c+δ)−F(c)δ tikkonverġi lejn f(c) meta δ tersaq lejn 0, u allura

F′(c):=limδ→0F(c+δ)−F(c)δ=f(c).


Nota: Fil-kalkulu differenzjali hemm dan il-kunċett tal-primittiva:

Funzjoni  F derivabbli f'intervall  [a,b] ngħidulha l-primittiva ta'  f f'  [a,b] jekk:

 F′(x)=f(x)

għal kull x∈[a,b].

Mela dan it-teorema jiggarantixxi l-eżistenza ta' primittiva.

Teorema fundamentali tal-kalkulu integrali II

[immodifika | immodifika s-sors]
Teorema: Teorema fundamentali tal-kalkulu integrali II

Jekk f:[a,b]→ℝ tkun derivabbli, u d-derivata f′ tkun integrabbli, imbagħad

∫abf′(t)dt=f(b)−f(a).


Prova: Ħalli P tkun partizzjoni ta' [a,b] f'n sottointervalli

P={a=x0<x1<x2<…<xn−1<xn=b},

u

m~k=inf⁡{f′(x):x∈[xk−1,xk]},  M~k=sup⁡{f′(x):x∈[xk−1,xk]}.

Billi napplikaw it-teorema tal-valur medju għall kull intervall [xk−1,xk], niksbu punti tk∈(xk−1,xk), li għalihom

f(xk)−f(xk−1=f′(tk)(xk−xk−1).

Mela għandna

f(b)−f(a)=∑k=1n[f(xk)−f(xk−1)]=∑k=1nf′(tk)(xk−xk−1).

La m~k≤f(tk)≤M~k għal kull k, isegwi li

s(f′,P)≤f(b)−f(a)≤S(f′,P).

La din hi valida għal kull partizzjoni P, għandna wkoll

s(f′)≤f(b)−f(a)≤S(f′).

Imma qegħdin nassumu li f′ hi integrabbli fuq [a,b], u għalhekk

s(f′)=S(f′)=∫abf′(t)dt.

Allura

∫abf′(t)dt=f(b)−f(a).

Integrali impropri

[immodifika | immodifika s-sors]

Ngħidu li l-funzjoni f hi assolutament integrabbli fuq intervall tat-tip [a,∞) jekk u biss jekk fuq dan l-intervall, il-funzjoni |f| hija wkoll integrabbli.

Hemm ukoll teorema li tiggarantixxi li funzjoni li hi assolutament integrabbli hi integrabbli, fuq l-intervall tat-tip [a,∞]:

Teorema: Teorema tal-integrabbiltà assoluta

Jekk f tkun assolutament integrabbli, imbagħad tkun ukoll integrabbli.


Prova: Bit-teorema fuq l-eżistenza ta'l-integrali nafu li l-kondizzjoni neċessarja u suffiċjenti biex ∫a∞f(x)dx jeżisti u hu finit hi li

∀ϵ> 0∃γ> 0:∀x1,x2< γ|∫x1x2f(x)dx|< ϵ.


Mill-integrabbiltà ta'  |f| nafu li l-espressjoni tal-aħħar hi valida jekk inpoġġu  |f(x)| minflok  f(x):


∀ϵ> 0∃γ> 0:∀x1,x2< γ|∫x1x2|f(x)|dx|< ϵ.

Imma mill-proprietà tal-valur assolut għall-integrali għandna

|∫abf(x)dx|≤∫ab|f(x)|dx.


U mela nistgħu niktbu

∀ϵ> 0∃γ> 0:∀x1,x2< γ∫x1x2|f(x)dx|< ϵ.

Mill-liema niksbu li  f hi integrabbli.

Hemm bżonn noqgħodu attenti li ma nħalltux dan it-teorema mal-kuntrarju tiegħu, li hu falz għax mhux il-funzjonijiet integrabbli kollha huma assolutament integrabbli. Eżempju ta' dan hi funzjoni ta' dan it-tip

sin⁡xx.

L-integral skont Lebesgue

[immodifika | immodifika s-sors]

L-integral skont Riemann li tħaditna fuqu hawn fuq, għandu motivazzjoni tajba, hu sempliċi biex tiddeskrivih u hu biżżejjed għal ħtieġijiet tal-kalulu elmentari. Però, dan l-integral ma jissodisfax il-ħtieġijiet kollha tal-analisi avvanzata. L-integral skont Lebesgue jippermetti l-integrazzjoni ta' funzjonijiet iżjed ġenerali, jittratta l-funzjonijiet limitati u mhux limitati fl-istess ħin, u jħallina nbidlu lintervall [a,b] f'settijiet iżjed ġenerali.

Integrali oħra

[immodifika | immodifika s-sors]

Bibljografija

[immodifika | immodifika s-sors]

Ħoloq esterni

[immodifika | immodifika s-sors]