Teorija tan-numri

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Aqbeż lejn: navigazzjoni, fittex

Tradizzjonalment, it-teorija tan-numri hi fergħa tal-matematika li tistudja l-proprjetajiet tan-numri sħaħ jew interi, kemm l-interi naturali u kemm l-interi relattivi, u fiha nsibu ħafna problemi miftuħin li jinftehmu faċilment, anki minn dawk li mhumiex matematiċi. B’mod iżjed ġenerali, din-teorija tħares lejn klassi wiesgħa ta' problemi li joħorġu naturalment mill-istudju tan-numri sħaħ. It-teorija tan-numri għandha post speċjali fil-matematika, minħabba r-rabtiet li għandha ma oqsma oħra u l-interess li jqajmu il-propożizzjonijiet tagħha. Kif qal Jürgen Neukirch[1] :

It-teorija tan-numri għandha fost id-dixxiplini matematiċi pożizzjoni idealizzata bħal dik li għandha l-matematika fost ix-xjenzi l-oħra.

It-teorija tan-numri kultant tissejjaħ ukoll "Aritmetika". Dan hu isem antik ħafna li m'għadux popolari daqs li kien. Madankollu għadu jintuża fl-ismijiet ta' xi oqsma tal-matematika (ġeometrija alġebrija aritmetika, l-aritmetika tal-kurbi u superfiċi ellittiċi). Dan is-sens tat-terminu aritmetika m’għandniex inħalltuh mal-fergħa tal-loġika li tistudja l-aritmetika fis-sens tas-sistemi formali.

It-teorija tan-numri tinqasam f'bosta oqsma ta' studju skont il-metodi li jintużaw u l-problemi trattati.

Il-friegħi tat-teorija tan-numri[editja]

It-teorija elementari tan-numri[editja]

F'dal-qasam, nistudjaw l-interi mingħajr l-użu ta' metodi minn oqsma oħra tal-matematika. Fih insibu il-kwistjonji tad-diviżibbiltà, l-algoritmu ta' Ewklide għall-kalkulazzjoni tal-ikbar diviżur komuni[2], il-fattorizzazzjoni tal-interi f'numri primi[3], it-tfittix għal numri perfetti[4] u l-aritmetika modulari[5]. Bħala teoremi tipiċi hawn għandna it-teorema żgħir ta' Fermat[6] u t-teorema ta' Euler[7], it-teorema Ċiniż tal-bqija[8] u l-liġi tar-reċiproċità kwadratika[9]. Nistudjaw ukoll il-proprjetajiet tal-funzjonijiet multiplikattivi[10] bħall-funzjoni ta' Möbius[11] u l-funzjoni φ ta' Euler[7] kif ukoll is-suċċessjonijiet ta' interi bħall-fattorjali u n-numri ta' Fibonacci[12].

Ħafna problemi fit-teorija elementari tan-numri jidhru ħfief imma jeħtieġu ħsieb profond u approċċi ġodda, bħal dawn li ġejjin :

  • Il-konġettura ta’ Goldbach li tgħid li kull numru żewġ jista' jinkiteb bħala s-somma ta' żewġ primi;
  • Il-konġettura tan-numri primi tewmin[13] li tgħid li hemm infinità ta' numri primi tewmin;
  • Il-konġettura ta' Siracusa (jew ta' Collatz jew ta' Ulam) tgħid li jekk nieħdu numru sħiħ n ikbar minn 0, u jekk n hu żewġ, nieħdu n-nofs tiegħu (n/2), inkella nieħdu t-"tripplu u wieħed" u jkollna 3n+1. Il-konġettura hi li għan-numri kollha il-proċess jikkonverġi għal 1;
  • It-teorema ta' Matiyasevich wera li t-teorija tal- ekwazzjonijiet diofantej hi indeċidibbli.

It-teorija analitika tan-numri[editja]

It-teorija analitika tan-numri tuża l-mekkaniżmi tal-kalkulu infiniteżmali u tal- analisi komplessa biex tħares lejn problemi fuq in-numri interi. Fost l-eżempji hemm it-teorema tan-numri primi[14] u l-ipoteżi ta' Riemann li hi marbuta magħha. Anki problemi tat-teoria elementari tan-numri bħall-problema ta’ Waring (rappreżentazzjoni ta' numru mogħti bħala somma ta' kwadrati, kubi, etc.), il-konġettura tan-numri primi tewmin u l-konġettura ta' Goldbach nistgħu nattakkawhom b'metodi analitiċi. Il-prova tat-traxxendenza[15] tal-kostanti matematiċi, bħal π jew e ukoll nistgħu inqisuhom parti mit-teorija tan-numri analitika. Waqt li proprjetajiet tan-numri traxxendenti[15] ma jidhrux li għandhom x'jaqsmu man-numri interi, fil-fatti nistudjaw nkunu qegħdin infittxu l-possibbiltà li ċerti numri jiġu rappreżentati bħala radiċi ta' polinomju b'koeffiċjenti interi; in-numri traxxendenti għandhom rabta qawwija mal-approssimazzjoni Diofanteja, li tistudja l-preċiżjoni li biha nistgħu napprossimaw numru reali mogħti b'numru razzjonali.

It-teorija alġebrija tan-numri[editja]

Hawn il-kunċett ta' numru jiġi ġeneralizzat għal dak ta' numru alġebri li hu r-radiċi ta' polinomju b’koefficjenti interi. Dawn id-dominji fihom l-elementi analogi għall-interi, imsejħin interi alġebrin. F'dan l-ambjent jista' jkun li proprjetajiet tas-soltu tan-numri sħaħ (bħall-uniċità tal-fattorizzazzjoni) ma jibqgħux iżjed validi. Il-qawwa tal-metodi użati -- teorija ta' Galois, koomologija tal-kampi, teorija tal-kampi tal-klassijiet, rappreżentazzjonijiet tal-gruppi u l-funzjoni L – hi hekk li biha nerġgħu insibu ordni fuq din il-klassi ġdida ta' numri.

Ħafna problemi tat-teorija tan-numri nistgħu nattakkawhom iżjed faċilment billi nistudjawhom modulo p għall-primi kollha p. Dan il-metodu hu jissejjaħ lokalizzazzjoni u jwassal għall-bini tan-numri p-adiċi u dan il-qasam ta' studji li ħareġ mit-teorija tan-numri alġebrija jissejjaħ analisi lokali.

It-teorija ġeometrika tan-numri[editja]

It-teorija ġeometrika tan-numri tgħaqqad fiha xi kunċetti bażiċi ġeometriċi ma' problemi tat-teorija tan-numri. Tibda bit-teorema ta' Minkowski fuq il-punti retikolari fis-settijiet konvessi u l-istudju tal-ippakkjar tal-isferi. Spiss tintuża wkoll il-ġeometrija alġebrija, speċjalment it-teorija tal-kurvi ellittiċi. It-teorema famuż, l-aħħar teorema ta' Fermat[16] , ġiet ippruvata bl-użu ta' dawn il-metodi.

It-teorija kombinatorja tan-numri[editja]

It-teorija kombinatorja tan-numri tittratta problemi tat-teorija tan-numri fejn jidħlu ideat kombinatorji fil-formulazzjoni jew soluzzjoni tagħhom. Paul Erdős kien il-fundatur ewlieni ta' din il-fergħa tat-teorija tan-numri. Fost is-suġġetti tipiċi hemm is-sistemi għattejja[17], problemi tas-somma żero[18], diversi settijiet ta' somom ristretti[19] u progressjonijiet aritmetiċi[20] fis-sett tal-interi. Il-metodi alġebrin u analitiċi għandhom qawwa kbira f'dan il-qasam.

It-teorija komputazzjonali tan-numri[editja]

Dan il-qasam jistudja l-iżjed l-algoritmi li qegħdin apposta għat-teorija tan-numri. L-algoritmi deterministiċi u probabilistiċi għall-verifika tal-primalità u l-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ għandhom applikazzjonijiet importanti fil-krittografija.

Storja tat-teorija tan-numri[editja]

Iċ-ċiviltà Vedika[editja]

Il-matematiċi Indjani kienu ilhom interessati li jsibu soluzzjonijiet integrali għall-ekwazzjonijiet diofantej mill-perjodu Vediku. L-użu ġeometriku l-iżjed antik tal-ekwazzjonijiet diofantej insibuh fis-Sulba Sutra, li nkitbu bejn is-sekli VIII u VI Q.K. Bawdhajana (madwar 800 Q.K.) sab żewġ settijiet ta' soluzzjonijiet integrali pożittivi ta' sistema ta' ekwazzjonijiet diofantej, u uża wkoll is-sistemi ta' ekwazzjonijiet diofantej b’erba’ varjabbli mhux magħrufin. Apastamba (madwar 600 Q.K) uża wkoll is-sistemi ta' ekwazzjonijiet diofantej b’ħames varjabbli mhux magħrufin.

L-epoka Ġajina[editja]

Fl-indja, il-matematiċi tal-epoka Ġajina żviluppaw teorija sistematika tan-numri mis-seklu IV sas-seklu II Q.K. It-test tas-Surja Praġinapti (madwar 400 Q.K.) ikklassifika n-numri kollha fi tliet settijiet, numerevoli, innumerevoli u infiniti. Kull wieħed minn dawn it-tliet settijiet imbagħad jinqasam fi tliet ordnijiet :

  • Numerevoli: l-iżjed baxxi, tan-nofs u l-ogħla.
  • Innumerevoli: Kważi numerevoli, tassew innumerevoli u innumerevolament innumerevoli.
  • Infiniti : Kważi finiti, tassew infiniti, infinitament infiniti.

Il-matematiċi tal-epoka Ġajina kienu l-ewwel li warrbu l-idea li l-infinitajiet kollha huma l-istess u ndaqs. Għarfu ħames tipi differenti ta infinità: infinità f'direzzjoni waħda jew tnejn (dimensjoni waħda), infintà f’superfiċju (żewġ dimensjonijiet) u infinità kullimkien (tliet dimensjonijiet) u infinità ta' dejjem (f'numru infinit ta' dimensjonijiet).

L-ogħla numru innumerevoli N tax-xogħol Ġajin jikkoresspondi mal-kunċett modern ta' alef-żero, \aleph_0, (in-numru kardinali tas-sett infinit tal-interi 1, 2, ...), l-iċken numru trasfinit kardinali. Il-matematiċi ta' din l-epoka iddefinew ukoll sistema sħiħa ta' numri kardinali trasfiniti, li fosthom l- \aleph_0 tagħna hu l-iżgħar.

Fl-istudju tat-teorija tas-settijiet, iddistingwew żewġ tipi bażiċi ta' numri trasfiniti. Għal raġunijiet fiżiċi u ontoloġiċi għamlu distinzjoni bejn asmkjata u ananata, bejn l-infinit b'rabta riġida u b'rabta laxka.

Iċ-ċiviltà Griega[editja]

It-teorija tan-numri kienet suġġett favorit fost il-matematiċi Griegi ta' Lixandra fl-Eġittu mill-bidu tas-seklu III Q.K., li kienu jagħfu bil-kunċett tal-ekwazzjoni Diofanteja f’bosta każijiet partikulari. L-ewwel matematiku Grieg li studja dan l-ekwazzjonijiet kien Diofantu.

Diofantu fittex ukoll metodu biex jinstabu soluzzjonijiet integrali għall-ekwazzjonijiet indeterminati linjari, ekwazzjonijiet li m’għandhoma imformazzjoni biżżejjed biex jagħtu sett uniku ta' soluzzjonijiet diskreti. L-ekwazzjoni \ x + y = 5\, hi waħda minnhom. Diofantu sab ħafna ekwazzjonijiet indeterminati li jistgħu jiġu ridotti f'forma waħda li għaliha hi magħrufa ċerta kategorija ta' soluzzjonijiet allavolja m'hemmx soluzzjoni speċifika.

L-epoka klassika f'l-Indja[editja]

Il-matematiċi Indjani tal-perjodu medjovali studjaw l-ekwazzjonijiet diofantej b'ħafna ħerqa. Huma kienu l-ewwel li għamlu tfittxija sistematika għal metodi għad-determinazzjoni ta' soluzzjonijet integrali tal-ekwazzjonijiet diofantej. Arijabhata (fl-499) ta l-ewwel deskrizzjoni espliċita ta' soluzzjoni integrali ġenerali tal-ekwazzjoni diofanteja \ ay + bx = c\,, li dehret fil-ktieb tiegħu Arijabhatija. Dan l-algoritmu, kuttaka, meqjus bħala waħda mill-kontribuzzjonijiet importanti ta’ Arijabhata fil-matematika pura, jinstabu bih is-soluzzjonijiet tal-ekwazzjonijiet diofantej f’termini ta' frazzjonijiet kontinwati. Arijabhata applika l-metodu biex jagħti s-soluzzjonijiet integrali tal-ekwazzjonijiet diofantej linjari, problema li għandu applikazzjonijiet importanti fl-astronomija. Bl-istess metodu sab ukoll is-soluzzjoni ġenerali tal-ekwazzjoni linjari indeterminata.

Brahmagupta fl-628 ħadem fuq ekwazzjonijiet diofantej iżjed diffiċli. Uża l-metodu ċakravala biex jirriżolvi l-ekwazzjonijiet diofantej kwadratiċi, fosthom xi forom tal-ekwazzjoni ta' Pell-Fermat, bħal \ 61x^2 + 1 = y^2\,. Ix-xogħol tiegħu Brahma Sphuta Siddhanta inqaleb għall-Għarbi fl-773 u għal-Latin iżjed tard fl-1126. L-ekwazzjoni \ 61x^2 + 1 = y^2\, fl-1657, il-matematiku Franċiż Pierre de Fermat ipproponiha bħala problema. Is-soluzzjoni ġenerali ta' din il-forma partikulari tal-ekwazzjoni ta' Pell-Fermat sabha 70 sena wara Leonhard Euler, waqt li s-soluzzjoni ġenerali tal-ekwazzjoni ta' Pell-Fermat sabha 100 sena wara Joseph Louis Lagrange fl-1767. Fil-waqt, ħafna sekli qabel, is-soluzzjoni ġenerali tal-ekwazzjoni ta' Pell-Fermat kien diġà sabha u kitiebha Bhaskara II fl-1150, bl-użu ta' verżjoni modifikata tal-metodu ċakravala ta' Brahmagupta, li użah ukoll biex isib is-soluzzjoni ġenerali ta' ekwazzjonijiet kwadratiċi indeterminati oħra u ta' ekwazzjonijiet diofantej kwadratiċi oħra. Il-metodu ċakravala ta' Bhaskara biex tinstab is-soluzzjoni ġenerali tal-ekwazzjoni ta' Pell-Fermat kien eħfef mill-metodu li uża Lagrange 600 sena wara.

Bhaskara sab ukoll xi soluzzjonijiet għall-ekwazzjonijiet indeterminati oħra kwadratiċi, kubiċi, kwartiċi u polinomjali ta' ordni ogħla. Narayana Pandit kompla jipperfezzjoni l-metodu ċakravala u sab iżjed soluzzjonijiet ġenerali għall-kwadratiċi indeterminati l-oħra u wkoll għall-ekwazzjonijiet polinomjali ta' ordni ogħla.

Iċ-ċiviltà Iżlamika[editja]

Mis-seklu IX, il-matematiċi misilmin bdew jinterresaw ruħhom bil-ħeġġa fit-teorija tan-numri. L-ewwel minn dawn il-matematiċi kien il-matematiku Għarbi Thabit ibn Qurra, li skopra teorema biex jinstabu pari ta' numri ħbieb[21].

Fis-seklu X, Al-Bagdadi skopra verżjoni xi ftit differenti tat-teorema ta’ Thabit ibn Qurra. Al-Hajtham jidher li kien l-ewwel wieħed li pprova jikklassifika in-numri żewġ perfetti[4] . Al-Hajtham kien ukoll l-ewwel li ipprova t-teorema ta' Wilson, jiġifieri, jekk \ p hu sħiħ imbagħad p\, jidħol ġo 1+(p-1)!\,. Mhux ċar jekk kienx jaf jipprova dan ir-riżultat. Dan it-teorema tissejjaħ it-teorema ta' Wilson minħabba l-kumment li għamel Edward Waring fl-1770 li John Wilson kien intebaħ b’dan ir-riżultat. John Wilson avża 'l Waring li ma kienx jaf kif jippruvah u Waring ma sabx prova. L-ewwel prova magħrufa sabha Leibniz, li ma kienx jahseb li hi uttli biżżejjed biex jippubblikaha u Euler ippubblika l-ewwel prova.

In-numri ħbieb kellhom sehem kbir fil-matematika Iżlamika. Fis-seklu XIII il-matematiku Persjan Al-Fariżi ta prova ġdida tat-teorema ta' Thabit ibn Qurra, fejn daħħal ideat ġodda li għandhom x'jaqsmu mad-dekompożi u l-metodi kombinatorji. Sab ukoll il-par tan-numri ħbieb 17 296, 18 416 li kienu attribwiti lil Euler, imma nagħfu li Al-Fariżi, kien jaf bihom qabel u forsi anki Thabit ibn Qurra stess. Fis-seklu XVII, Muħammet Baqir Jażdi sab il-par tan-numri ħbieb 9 363 584 u 9 437 056, ħafna qabel il-kontribuzzjoni ta' Euler.

It-teorija tan-numri fl-Ewropa[editja]

It-teorija tan-numri fl-Ewropa bdiet fis-sekli XVI u XVII bix-xogħol ta' François Viète, Claude-Gaspard Bachet de Méziriac u fuq kollox ta' Fermat. Euler u Lagrange ikkontribuxxew għat-teorija lejn l-aħħar tas-seklu VIII u s-suġġett beda jieħu xeħta xjentifika bix-xogħol kbir ta' Legendre (1798) u Gauss (1801). Nistgħu ngħidu l-teorija moderna tan-numri bdiet bil-ħidma ta' Gauss u l-ktieb tiegħu Disquisitiones arithmeticae (1801). Gauss qal

Il-matematika hi r-reġina tax-xjenzi u t t-teorija tan-numri hi r-reġina tal-matematika.

Čebyšëv [22](1850) ta limiti utli għan-numri primi bejn żewġ numri mogħtija. Riemann (1859) għamel konġettura li limitu tad-densità tan-numri primi ma taqbisx ċertu funzjoni (it-teorema tan-numri primi[14]), daħħal l-analisi komplessa fit-teorija tal-funzjoni ζ ta' Riemann[23] , u miż-żeri tagħha ddeduċa l-formula tan-numri primi.

L-aritmetika modulari bdiha sewwa Gauss bid-Disquisitiones arithmeticae. Hu daħħal dan is-simbolu:

a \equiv b \pmod c \;

u esplora l-parti kbira ta' dan il-qasam. Iġġeneralizza t-teorija għall-interi relattivi u skopra l-ewwel sett ta' numri sħaħ alġebrin[24], l-interi ta' Gauss[25]. Čebyšëv fl-1847 ppubblika xogħol bir-Russu fuq is-suġġett, u fi Franza, Joseph-Alfred Serret għamlu popolari.

Barra li ġabar fil-qosor ix-xogħol ta' qabel, Legendre stabilixxa l-ewwel applikazzjonijiet tal-liġi tar-reċiproċità kwadratika[9]. Din il-liġi li kien proponiha Euler wara li skopriha bl-induzzjoni, ippruvaha għall-ewwel darba Legendre fix-xogħol tiegħu It-teorija tan-numri (1798) għal xi każijiet partikulari. Indipendement minn Euler u Legendre, il-liġi skopriha Gauss lejn l-1795, u dan kien l-ewwel li ta prova ġenerali. Dawn ikkontribuxxew ukoll għas-suġġett : Cauchy , Dirichlet bix-xogħol tiegħu Vorlesungen über Zahlentheorie li sar klassiku , Jacobi, li daħħal is-simbolu ta' Jacobi , Liouville, Ferdinand Eisenstein, Ernst Kummer, u Léopold Kronecker. It-teorija twessgħet minn Gauss, Jacobi u Kummer biex tħaddan ir-reċiproċità bikwadratika u kubika (ippruvata għall-ewwel darba minn Jacobi).

Lil Gauss nafulu wkoll r-rapprentazzoni tan-numri bil-forom kwadratiċi binarji. Cauchy, Louis Poinsot (1845), Lebesgue (1859, 1868), u l-iżjed Hermite kollha taw kontribut għal dan is-suġġett. Fit-teorija tal-forom ternarji, Eisenstein kien minn ta' quddiem, u minħabba fih u f' H. J. S. Smith, kien hemm progress notevoli fit-teorija tal-forom in ġenerali.

Smith ta klassifikazzjoni kompluta tal-forom kwadratiċi ternarji, u estenda r-riċerki ta' Gauss fuq il-forom kwadratiċi reali lejn il-forom komplessi. Eisenstein daħal iżjed fil-fond fli għandu x’jaqsam mar-rappreżentazzjoni tan-numri bis-somma ta' 4, 5, 6, 7, 8 kwadrati u t-teorija kompliha Smith.

Fl-istorja tat-teorija tan-numri, l-aħħar teorema ta’ Fermat [16] għandha post speċjali minħabba l-isforzi kbar, mifruxin fuq iżjed minn tliet mitt sena, mill-matematiċi tad-dinja kollha biex jippruvawha jew imeruha. Pierre de Fermat ta prova hu stess fil-każ partikulari n = 4. Euler, fl-1753 kważi ippruvaha għal n = 3, u daħħal fil-prova tiegħu in-numri imaġinarji. Fl-1825, Dirichlet u Legendre ippruvaw il-każ n = 5 u Gabriel Lamé l-każ n = 7 fl-1839. Dawn il-każijiet diversi kienu ppruvati bl-għajnuna tal-istruttura taċ-ċrieki Ewklidej tal-istess natura bħall-interi ta' Gauss, jiġifieri ċ-ċrieki tal-interi ta' Eisenstein u l-interi ta' Dirichlet[26] . Kummer fl-1847 pprova t-teorema fil-każ li l-esponent n hu numru prim regolari u beda t-teorija tal-ideali. Fl-aħħar tas-seklu XIX u l-bidu tas-seklu XX, il-matematiċi ttraskuraw it-teorema ta' Fermat biex jikkonċentraw fuq is-sisien tal-matematika. Fl-1955, il-Ġappuniżi Taniyama u Shimura suġġerew li hemm rabta profonda bejn il-funzjonijiet ellittiċi u l-forom modulari, żewġ oqsma tal-matematika a priori mbegħdin ħafna minn xulxin. Jekk il-konġettura ta' Shimura-Taniyama-Weil, hi vera ifisser li t-teorema ta' Fermat hi vera wkoll. Fl-1994 Andrew Wiles, bl-għajnuna ta' Richard Taylor, ipprova din il-konġettura, u ta tweġiba pożittiva għal din il-problema famuża.

Noti u referenzi[editja]

  1. ^ Daħla tal-ktieb Algebraische Zahlentheorie. Springer, Berlin-Heidelberg-New York 1992. ISBN 3-540-54273-6.
    Die Zahlentheorie nimmt unter den mathematishen Disziplinen eine ähnlich idealisierte Stellung ein wie die Mathematik selbst unter den anderen Wissenschaften.
  2. ^ L-ikbar diviżur komuni (Ik.D.K.) ta' żewġ numri interi hu l-ikbar numru naturali li jidħol fihom it-tnejn.
  3. ^ Numru prim, jew fil-qosor prim, hu numru naturali ikbar minn wieħed, li hu diviżibbli biss bih stess u b'wieħed. L-interi a u b nsejħulhom koprimi jew primi bejniethom jekk m'għandhom l-ebda diviżur komuni barra 1 u -1, jiġifieri jekk l-ikbar diviżur komuni hu 1. Pereżempju, 6 u 35 huma koprimi, imma 6 u 27 mhumiex għax3 tidħol fihom it-tnejn.
  4. ^ a b Numer inter insejħulu perfett jekk hu daqs is-somma tad-diviżuri kollha tiegħu barra hu nnifsu. Pereżempju in-numru 6 diviżibbli b'1, 2 u 3 hu perfett. L-istess għan-numru 28, li hu diviżibbli minn 1, 2, 4, 7, 14 :
    6 = 1 + 2 + 3
    28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14
  5. ^ L-aritmetika modulari hi msejsa fuq il-kunċett ta' kongruwenza modulo n . Mogħtija tliet numri sħaħ a, b, n, b' n ≠ 0, ngħidu li a u b huma kongruwenti modulo n jekk id-differenza bejniethom (a − b) hi multiplu ta' n. F'dal-każ, niktbu
     a \equiv b \pmod{n} \,
    u ngħidu li a hu kongruwu ma' b modulo n. Pereżempju, nistgħu niktbu
     38 \equiv 14 \pmod{12} \,
    billi 38 − 14 = 24, li hu multiplu ta' 12.
  6. ^ Il It-teorema żgħir ta' Fermat jgħid li jekk p hu numru prim, imbagħad għal kull numru sħiħ a:
    a^p \equiv a \pmod{p}\,\!,
    jiġifieri a^p - a hi diviżibbli b' p.
  7. ^ a b It-teorema ta' Euler (msejjaħ ukoll it-teorema ta' Fermat-Euler) tgħid li jekk n hu interu posittiv u a hu koprim ma' n, imbagħad:
    a^{\phi(n)} \equiv 1 \pmod{n}\,\!,
    fejn \phi(n) hi l-funzjoni \phi ta' Euler. Il-funzjoni phi ta' Euler φ(n), msjeħa wkoll il-funzjoni totjenti jew sempliċement il-funzjoni ta' Euler jew it-totjenti, hi definita, għal kull interu pożittiv n, bħala n-numru tal-interi posittivi inqas minn n li huma koprimi ma' n. Pereżempju, φ(8) = 4 billi n-numri koprimi ma'i 8 huma erbgħa: 1, 3, 5 u 7.
  8. ^ Il-formulazzjoni oriġinali tat-teorema Ċiniż tal-bqija, fil-ktieb tas-seklu III mill-matematiku Ċiniż Sun Zu u ppublikata mill-ġdid fl-1247 fil-ktieb ta’ Kin Ġjuxao, tagħti proposta fuq il-kongruwenzi simultanji. Jekk nissoponu li n1, ..., nk huma numri sħaħ u koprimi tnejn tnejn (jiġifieri l-Ik.D.K. ta' ni u nj hu 1 jekk ij), imbagħad nagħżlu kif nagħżlu l-interi a1, ..., ak, jeżisti interu x soluzzjoni tas-sistema ta' kongruwenzi
    x \equiv a_i \pmod{n_i} \quad\mathrm{per}\; i = 1, \ldots, k.
    Barra minn hekk, is-soluzzjonijiet kollha x ta' dan is-sistema huma kongruwenti modulo il-prodott n = n1...nk.
  9. ^ a b Il- liġi tar-reċiproċità kwadratika tagħti kundizzjonijiet għar-riżolvabbiltà ta' ekwazzjonijiet kwadratiċi modulo numri primi. Din kienet konġettura ta' Euler u Legendre, u ġiet ppruvata minn Gauss fl-1796. Ħalli p u q jkunu żewġ numri primi differenti u l-ebda wieħed minnhom hu 2. Dan ifisser li p u q huma kongruwi ma' 1 jew ma' 3 (mod 4). Jekk almenu wieħed minnhom hu kongruwu ma' 1 mod 4, allura il-kongruwenza
    x^2\equiv p\ ({\rm mod}\ q)
    għandha soluzzjoni x jekk u biss jekk il-kongruwenza
    y^2\equiv q\ ({\rm mod}\ p)
    għandha soluzzjoni y. Jekk minflok iż-zewġ numri primi huma kongruwi ma' 3 mod 4, allura il-kongruwenza
    x^2\equiv p\ ({\rm mod}\ q)
    għandha soluzzjoni x jekk u biss jekk il-kongruwenza
    y^2\equiv q\ ({\rm mod}\ p)
    m'għandha l-ebda soluzzjoni.
  10. ^ Funzjoni multiplikattiva f hi funzjoni fuq l-integri pożittivi bil-proprjetà li f(1) = 1 u kull meta a u b jkunu koprimi:f(ab) = f(a) f(b).
  11. ^ Il-funzjoni ta' Möbius \mu(n)\,\! hi definite għall-interi pożitivi kollha bħala :
    • \mu(1)=1\,\!,
    • \mu(n)=(-1)^k\,\! jekk n\,\! hu l-prodott ta' k\,\! numri primi distinti,
    • \mu(n)=0\,\! jekk n\,\! fih fattur kwadrat.
    Pereżempju :
    • 10=2\times 5\,\!, mela \mu(10)=1\,\!,
    • 11\,\! hu prim, mela \mu(11)=-1\,\!,
    • 12=2^2\times 3\,\!, mela \mu(12)=0\,\!.
  12. ^ Is-suċċessjoni ta' Fibonacci hi sekwenza ta' numri sħaħ naturali li tinkiseb billi nagħtu l-valuri tal-ewwel żewġ termini, F0:= 0 u F1:= 1, u neħtieġu li kull wieħed wara jissodisfa Fn := Fn-1 + Fn-2. L-isem tas-sekwenza ġej mill-matematiku tas-seklu XIII, Leonardo Fibonacci minn Pisa u t-termini ta' din is-suċċessjoni nsejħulhom numri ta' Fibonacci. L-intenzjoni ta' Fibonacci kienet li jsib liġi li tiddeskrivi l-kobor tal-popolazzjoni tal-fniek.
  13. ^ Numri primi tewmin huma żewg numri primi li d-differenza bejniethom hi tnejn. Nagħmlu eċċezzjoni għall-koppja (2, 3). Dawn huma xi eżempji ta’ primi tewmin: 5 u 7, 11 u 13, u 821 u 823.
  14. ^ a b It-teorema tan-numri primi tiddeskrivi id-distribuzzjoni approssimata, asintotika tan-numri primi. Għal kull numru reali pożittiv x, niddefinixxu l-funzjoni:
    \pi(x) = numru tal-primi iżgħar jew daqs  x
    It-teorema tan-numri primi jgħid li:
    \pi(x)\approx\frac{x}{\ln(x)}
    fejn ln(x) hu l-logaritmu naturali ta' x.
  15. ^ a b Numru traxxendenti hu numru irrazzjonali li mhuwiex numru alġebri, jiġifieri m'hu s-soluzzjoni ta' ebda ekwazzjoni polinomjali tal-forma:
    a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1}+ \cdots + a_1 x + a_0 = 0
    fejn n ≥ 1 u l-koefficjenti ai huma numri interi.
  16. ^ a b L-aħħar Teorema ta' Fermat tgħid li ma jeżiztux soluzzjonijiet interi pożittivi għall-ekwazzjoni:
    a^n + b^n = c^n \,\!
    jekk n > 2 . L-ipoteżi kienet ifformulata minn Pierre de Fermat fl-1637. Hu ma tagħx prova u l-ipoteżi damet bla prova għal żmien twil. Fl-aħħar ġiet ippruvata fl-1995 minn Andrew Wiles.
  17. ^ Sistema għattej hu ġabra
    \{a_1(\mathrm{mod}\ {n_1}),\ \ldots,\ a_k(\mathrm{mod}\ {n_k})\}
    ta' numru finit ta' klassijiet tal-bqija  a_i(\mathrm{mod}\ {n_i}) = \{ a_i + n_ix:\ x \in \Z \} li l-unjoni tagħhom tgħatti l-integri kollha.
  18. ^ Il-problemi tas-somma żero hi klassi ta' problemi kombinatorji. In ġenerali, nikkunsidraw grupp finit abeljan G. Il-problema tas-somma żero għall-integru n hi din: Sib l-iċken integru k biex kull suċċessjoni ta' elementi ta' G ta' tul k jkun fiha n termini li s-somma tagħhom hi 0.
  19. ^ Sett ta’ somom ristretti għandu l-forma
    S=\{a_1+\cdots+a_n:\ a_1\in A_1,\ldots,a_n\in A_n 
\ \mathrm{and}\ P(a_1,\ldots,a_n)\not=0\},
    fejn  A_1,\ldots,A_n huma sottosettijiet finiti mhux vojta ta' kamp \ F u P(x_1,\ldots,x_n) hu polinomju fuq \ F.
  20. ^ Progressjoni aritmetika hi suċċessjoni ta' numri sħaħ li fiha id-differenza bejn terminu u ta' qablu hi kostanti. Dal-kostanti nsejħulu r-raġuni tal-progressjoni. Pereżempju, s-suċċessjoni 3, 5, 7, 9, 11, ... hi progressjoni aritmetika b’raġuni 2. Jekk l-ewwel terminu ta' progressjoni aritmetika hu a u r-raġuni hi d, allura in-n terminu tas-suċċessione hu mogħti minn:
    a_n=a+(n-1)d\, .
  21. ^ Żewġ numri huma msejħin ħbieb jekk kull wieħed minnhom hu s-somma tad-diviżuri proprji tal-ieħor.
  22. ^ Billi hemm ħafna verżjonijiet tat-transliterazzjoni mir-Russu ta' dan l-isem (Чебышёв): Chebychev, Chebyshov, Tchebycheff jew Tschebyscheff, qegħdin nużaw it-transliterazzjoni xjentifika (International Scholarly System).
  23. ^ Il-funzjoni \ \zeta ta' Riemann hi funzjoni analitika komplessa meromorfa definita, għal \Re(s)>1, bis-serje ta' Dirichlet:
    \zeta(s)=\sum_{n=1}^\infty{\frac1{n^s}}.

    Ir-rabta bejn il-funzjoni \ \zeta u n-numri primi stabbiliha Euler bil-formula, valida għal \Re(s) >1 :

    \zeta(s) \ = \ \prod_{p\in\mathcal{P}} \ \frac{1}{1-p^{-s}}

    fejn il-prodott infinit jestendi fuq is-sett \mathcal P tan-numri primi.

  24. ^ Numru interu alġebri hu numru kompless li hu radiċi ta' xi polinomju (b'1 bħala l-ewwel koeffiċjent) b' koeffiċjenti integrali.
  25. ^ Interu ta' Gauss hu numru kompless li l-partijiet reali u immaġinarji tiegħu huma t-tnejn interi.
  26. ^ L-interi ta' Eisenstein huma numri komplessi tal-forma
    z = a + b\,\omega
    fejn a u b huma interi u
    \omega = \frac{1}{2}(-1 + i\sqrt{3}) = e^{2\pi \frac{i}{3}}
    radiċi kubika komplessa tal-unità. L-interi ta' Dirichlet huma numri komplessi tal-forma
    z = a + b\,\omega
    fejn a u b huma interi relattivi

Bibljografija[editja]

  • Oystein Ore (1948): Number Theory and Its History, Dover Publications, Inc., ISBN 0-486-65620-9
  • Richard Dedekind (1963), Essays on the Theory of Numbers, Dover Publications, Inc., ISBN 0-486-21010-3
  • Richard K. Guy (1981): Unsolved Problems in Number Theory, Springer, ISBN 0-387-90593-6
  • Harold Davenport, Aritmetica superiore. Zanichelli, Bologna, 1994. ISBN 88-08-09154-6
  • Melvyn B. Nathanson (2000): Elementary methods in number theory, Springer, ISBN 0-387-98912-9
  • Kenneth Ireland & Michael Rosen (1990): A Classical Introduction to Modern Number Theory, 2nd ed., Springer, ISBN 0-387-97329-0

Ħoloq esterni[editja]