Serendipità

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search

Is-serendipità hija skoperta ffortunata mhux ippjanata.[1] Is-serendipità hija xi ħaġa komuni fl-istorja tal-invenzjoni tal-prodott u l-iskoperti xjentifiċi. Is-serendipità hija meqjusa wkoll bħala bħala prinċipju ta' disinn utli għal attivitajiet onlajn li jippreżentaw firxa wiesgħa ta' informazzjoni u opinjonijiet, aktar milli jinforzaw l-opinjoni ta' utent partikolari.

Etimoloġija[immodifika | immodifika s-sors]

L-ewwel użu tal-kelma "serendipità" fil-lingwa Ingliża kien minn Horace Walpole fit-28 ta' Jannar 1754. F'ittra li kiteb lill-ħabib tiegħu Horace Mann, Walpole spjega skoperta mhux mistennija li kien għamel dwar pittura mitlufa ta' Bianca Cappello minn Giorgio Vasari [2] b'referenza għal ħrafa Persjana, IIt-Tliet Prinċpijiet ta' Serendip. Huwa qal li l-prinċpijiet kienu "dejjem jagħmlu skoperti aċċidentali b'ċertu sapjenza, ta' affarijiet li ma kinux qed ifittxu."[3] L-isem ġej minn Serendip, isem antik għal Sri Lanka (Ceylon), għalhekk Sarandib minn negozjanti Għarab.[4] Dan huwa derivat mis-Sanskrit Siṃhaladvīpaḥ (Siṃhalaḥ, Sri Lanka + dvīpaḥ, gżira).[5]

Il-kelma ġiet esportata għal ħafna lingwi oħra, bit-tifsira ġenerali ta' "skoperta mhux mistennija" jew "kumbinazzjoni ffortunata".[6][7]

Applikazzjonijiet[immodifika | immodifika s-sors]

Invenzjonijiet[immodifika | immodifika s-sors]

It-terminu "serendiptà" jintuża spiss għal invenzjonijiet magħmula b'kumbinazzjoni aktar milli b'intenzjoni. Andrew Smith, editur ta’ The Oxford Companion to American Food and Drink, isostni li l-biċċa l-kbira tal-prodotti ta’ kuljum kellhom għeruq serendipitużi, b’ħafna minn dawk l-aktar bikrin relatati mal-annimali. L-oriġini tal-ġobon, pereżempju, possibilment oriġinat fil-prattika tan-nomadi li jaħżnu l-ħalib fl-istonku ta’ ġemel mejjet li jkun imwaħħal mas-sarġ ta’ wieħed ħaj, u b’hekk tħallat it-tames mill-istonku mal-ħalib maħżun fiħ.[8][9]

Eżempji oħra ta’ serendipità fl-invenzjonijiet jinkludu:

  • Il-Post-It Note, li ħarġet wara li x-xjenzat tat- 3M Spencer Silver ipproduċa kolla dgħajfa, u kollega użaha biex iżomm il-bookmarks fi ktieb tal-kant tal-knisja.
  • Silly Putty, li ġie minn attentat fallut biex tinħoloq gomma sintetika.
  • L-użu ta' sensuri biex jipprevjenu l-air bags tal-karozzi milli joqtlu t-tfal, li ġew minn siġġu żviluppat mill-MIT Media Lab għal spettaklu tal-maġija ta' Penn and Teller.[9]
  • Il-forn tal-majkrowejv. Percy Spencer, xjenzat ta' Raytheon, irreġistra l-idea ta' kif jaħdem wara li nnota li l-emissjonijiet mit-tagħmir tar-radar dewbulu l-ħelu li kellu f'butu.[10]
  • Il-qafla tal-Velcro, li ġiet minn idea li kellu George de Mestral wara li kien għall-kaċċa u ra taħt mikroskopju Xanthium imwaħħla mal-qliezet tiegħu u osserva li kull kewka ta' din il-pjanta kienet mgħotti bi ganċijiet żgħar.[11]
  • Il-Popsicle, li l-oriġini tiegħu tmur lura lejn San Francisco fejn Frank Epperson, ta’ 11-il sena, aċċidentalment ħalla taħlita ta’ ilma u trab tas-soda barra u jiffriża matul il-lejl.[12]
  • Il-peniċillina antibijotika, li ġie skopert minn Sir Alexander Fleming wara li rritorna minn vaganza u sab li dixx Petri li kien fih il-kultura ta' stafilokokk kien ġie nfettat mill-moffa Penicillium, u l-ebda batterja ma kibret ħdejha.[13]

Skoperti[immodifika | immodifika s-sors]

L-iskoperta tal-ispeċi ta' nsett imsejjaħ ''semachrysa jade'' fil-Malasja minn każ ta' serendipità fuq [[Flickr]]
L-iskoperta tal-ispeċi ta' nsett imsejjaħ semachrysa jade fil-Malasja minn każ ta' serendipità fuq Flickr

Is-serendipità kkontribwiet biex l-entomologu Shaun Winterton jiskopri s-Semachrysa jade, speċi ġdida ta' insett bil-ġwienaħ, li sab mhux fil-Malasja fejn jgħix, iżda fuq is-sit tar-ritratti Flickr. L-iskoperta ta' Winterton kienet megħjuna mill-funzjoni ta' Flickr li tippreżenta stampi li huma personalizzati għall-interess tal-utent, u b'hekk jiżdidu l-probabbiltajiet li dak li jkun jara ritratti li jinteressawh. Ix-xjenzat tal-kompjuter Jaime Teevan isostni li ċ-ċans ta' skoperta serendipituża titkabbar minn personalizzazzjoni bħal din, u kiteb li "n-nies ma jafux x'għandhom jagħmlu b'informazzjoni ġdida li tasal għandhom b'kumbinazzjoni. Minflok, irridu informazzjoni li tinsab fit-truf ta' dak li diġà nafu, għaliex dan huwa meta jkollna l-istrutturi għall-għarfien biex nagħmlu sens minn ideat ġodda."[14]

Attività onlajn[immodifika | immodifika s-sors]

Is-serendipità hija prinċipju tad-disinn għal attività onlajn li tippreżenta opinjonijiet li jiddevjaw minn dawk il-parteċipanti għandhom diġà. Il-professur tal-liġi fl-Università ta' Harvard Cass Sunstein jgħid li "arkitettura ta' serendipità" bħal din tippromwovi demokrazija aktar b'saħħitha. Bħal belt jew università kbira, "suq tal-informazzjoni li jaħdem sew" jipprovdi espożizzjoni għal ideat ġodda, nies u modi ta' ħajja, "is-serendipità hija kruċjali għax tespandilek l-orizzonti tiegħek. Dak huwa meħtieġ jekk trid tkun ħieles."[15] L-idea għandha potenzjal fid-disinn tal-midja soċjali, is-servizzi ta' tfittxija għall-informazzjoni, u tqallib ta' paġni fuq l-internet.[16][17]

Termini relatati[immodifika | immodifika s-sors]

William Boyd ħoloq it-terminu zemblanity fl-aħħar tas-seklu għoxrin biex ifisser kemmxejn l-oppost tas-serendipità: "tagħmel skoperti kuntenti, sfortunati u mistennija li jseħħu mid-disinn".[18] Żemblanità hija, effettivament, "sorpriża spjaċevoli". Dan ġej minn Novaya Zemlya (jew Nova Zembla), art kiesħa u sterili b'ħafna karatteristiċi fiżiċi opposti għas-Sri Lanka (Serendip).

Bahramdipità hija derivata direttament minn Bahram Gur kif ikkaratterizzat fit-Tliet Prinċpijiet ta Serendip. Dan jiddeskrivi t-trażżin ta' skoperti serendipitużi jew riżultati ta' riċerka minn individwi b'saħħithom. [19]

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ (en) Serendipity | Definition of Serendipity by Oxford Dictionary on Lexico.com also meaning of Serendipity f'Lexico Dictionaries | English. Aċċess tal-URL: 2020-11-22.
  2. ^ Strawberry Hill Treasure Hunt.
  3. ^ Theodore G. Remer, ed., Serendipity and the Three Princes, from the Peregrinaggio of 1557., University of Oklahoma Press, 1965. pġ. 6
  4. ^ Robert King; Elinor Merton, The travels and adventures of serendipity : a study in sociological semantics and the sociology of science, Princeton, NJ, Princeton University Press, 2004. pġ. 1-3 978-0691126302
  5. ^ The Free Dictionary. "serendipity"
  6. ^ Pereżempju: Portugiż serendipidade jew serendipismo; Spanjol serendipia; Ġermaniż Serendipität; Franċiż sérendipité or also heureux hasard (fortunate chance); Taljan serendipità (Dizzjonarju Taljan Hoepli ta' Aldo Gabrielli, cfr.); Olandiż serendipiteit; Żvediż, Daniż u Norverġiż serendipitet; Rumen serendipitate; Finlandiż serendipisyys jew serendipiteetti; Russu sieriendipnost (Серендипность); Ġappuniż serendipiti (セレンディピティ); Ċiniż yìwài fāxiàn (意外发现 that is "unexpected discovery").
    Oħrajn jużaw il-kelma serendipity direttament, bħal fil-Pollakk.
  7. ^ Collins Chinese dictionary., New York, HarperCollins, 2004. pġ. 90, 391 0-00-720432-9
  8. ^ CBS 5 October 2007. (en) The Power Of Serendipity f'www.cbsnews.com. Aċċess tal-URL: 2020-11-22.
  9. ^ a b
  10. ^
  11. ^
  12. ^ Thomas J. Thorson, Serendipity : Seemingly Random Events, Insignificant Decisions, And Accidental Discoveries That Altered History., BookBaby, 2017. 9781941478592
  13. ^
  14. ^
  15. ^
  16. ^ Tammera M. Race Stephann Makri, Accidental Information Discovery: Cultivating Serendipity in the Digital Age, (en) Elsevier, 2016-06-13.
  17. ^ (2019-06). Serendipity as an emerging design principle of the infosphere: challenges and opportunities. Ethics and Information Technology 21 (2): 151–166  (en).
  18. ^ William Boyd, Armadillo : a novel, New York, Knopf, 1998. Boyd
  19. ^ (a) Sommer, Toby J. "'Bahramdipity' and Scientific Research", The Scientist, 1999, 13(3), 13.
    (b) Sommer, Toby J. "Bahramdipity and Nulltiple Scientific Discoveries," Science and Engineering Ethics, 2001, 7(1), 77–104.