Serendipità

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Jump to navigation Jump to search

Is-serendipità hija skoperta ffortunata mhux ippjanata.[1] Is-serendipità hija xi ħaġa komuni fl-istorja tal-invenzjoni tal-prodott u l-iskoperti xjentifiċi. Is-serendipità hija meqjusa wkoll bħala bħala prinċipju ta' disinn utli għal attivitajiet onlajn li jippreżentaw firxa wiesgħa ta' informazzjoni u opinjonijiet, aktar milli jinforzaw l-opinjoni ta' utent partikolari.

Etimoloġija[immodifika | immodifika s-sors]

L-ewwel użu tal-kelma "serendipità" fil-lingwa Ingliża kien minn Horace Walpole fit-28 ta' Jannar 1754. F'ittra li kiteb lill-ħabib tiegħu Horace Mann, Walpole spjega skoperta mhux mistennija li kien għamel dwar pittura mitlufa ta' Bianca Cappello minn Giorgio Vasari [2] b'referenza għal ħrafa Persjana, IIt-Tliet Prinċpijiet ta' Serendip. Huwa qal li l-prinċpijiet kienu "dejjem jagħmlu skoperti aċċidentali b'ċertu sapjenza, ta' affarijiet li ma kinux qed ifittxu."[3] L-isem ġej minn Serendip, isem antik għal Sri Lanka (Ceylon), għalhekk Sarandib minn negozjanti Għarab.[4] Dan huwa derivat mis-Sanskrit Siṃhaladvīpaḥ (Siṃhalaḥ, Sri Lanka + dvīpaḥ, gżira).[5]

Il-kelma ġiet esportata għal ħafna lingwi oħra, bit-tifsira ġenerali ta' "skoperta mhux mistennija" jew "kumbinazzjoni ffortunata".[6][7][8]

Applikazzjonijiet[immodifika | immodifika s-sors]

Invenzjonijiet[immodifika | immodifika s-sors]

It-terminu "serendiptà" jintuża spiss għal invenzjonijiet magħmula b'kumbinazzjoni aktar milli b'intenzjoni. Andrew Smith, editur ta’ The Oxford Companion to American Food and Drink, isostni li l-biċċa l-kbira tal-prodotti ta’ kuljum kellhom għeruq serendipitużi, b’ħafna minn dawk l-aktar bikrin relatati mal-annimali. L-oriġini tal-ġobon, pereżempju, possibilment oriġinat fil-prattika tan-nomadi li jaħżnu l-ħalib fl-istonku ta’ ġemel mejjet li jkun imwaħħal mas-sarġ ta’ wieħed ħaj, u b’hekk tħallat it-tames mill-istonku mal-ħalib maħżun fiħ.[9]

Eżempji oħra ta’ serendipità fl-invenzjonijiet jinkludu:

  • Il-Post-It Note, li ħarġet wara li x-xjenzat tat- 3M Spencer Silver ipproduċa kolla dgħajfa, u kollega użaha biex iżomm il-bookmarks fi ktieb tal-kant tal-knisja.
  • Silly Putty, li ġie minn attentat fallut biex tinħoloq gomma sintetika.
  • L-użu ta' sensuri biex jipprevjenu l-air bags tal-karozzi milli joqtlu t-tfal, li ġew minn siġġu żviluppat mill-MIT Media Lab għal spettaklu tal-maġija ta' Penn and Teller.[9]
  • Il-forn tal-majkrowejv. Percy Spencer, xjenzat ta' Raytheon, irreġistra l-idea ta' kif jaħdem wara li nnota li l-emissjonijiet mit-tagħmir tar-radar dewbulu l-ħelu li kellu f'butu.[10]
  • Il-qafla tal-Velcro, li ġiet minn idea li kellu George de Mestral wara li kien għall-kaċċa u ra taħt mikroskopju Xanthium imwaħħla mal-qliezet tiegħu u osserva li kull kewka ta' din il-pjanta kienet mgħotti bi ganċijiet żgħar.[11]
  • Il-Popsicle, li l-oriġini tiegħu tmur lura lejn San Francisco fejn Frank Epperson, ta’ 11-il sena, aċċidentalment ħalla taħlita ta’ ilma u trab tas-soda barra u jiffriża matul il-lejl.[12]
  • Il-peniċillina antibijotika, li ġie skopert minn Sir Alexander Fleming wara li rritorna minn vaganza u sab li dixx Petri li kien fih il-kultura ta' stafilokokk kien ġie nfettat mill-moffa Penicillium, u l-ebda batterja ma kibret ħdejha.[13]

Skoperti[immodifika | immodifika s-sors]

L-iskoperta tal-ispeċi ta' nsett imsejjaħ ''semachrysa jade'' fil-Malasja minn każ ta' serendipità fuq [[Flickr]]
L-iskoperta tal-ispeċi ta' nsett imsejjaħ semachrysa jade fil-Malasja minn każ ta' serendipità fuq Flickr

Is-serendipità kkontribwiet biex l-entomologu Shaun Winterton jiskopri s-Semachrysa jade, speċi ġdida ta' insett bil-ġwienaħ, li sab mhux fil-Malasja fejn jgħix, iżda fuq is-sit tar-ritratti Flickr. L-iskoperta ta' Winterton kienet megħjuna mill-funzjoni ta' Flickr li tippreżenta stampi li huma personalizzati għall-interess tal-utent, u b'hekk jiżdidu l-probabbiltajiet li dak li jkun jara ritratti li jinteressawh. Ix-xjenzat tal-kompjuter Jaime Teevan isostni li ċ-ċans ta' skoperta serendipituża titkabbar minn personalizzazzjoni bħal din, u kiteb li "n-nies ma jafux x'għandhom jagħmlu b'informazzjoni ġdida li tasal għandhom b'kumbinazzjoni. Minflok, irridu informazzjoni li tinsab fit-truf ta' dak li diġà nafu, għaliex dan huwa meta jkollna l-istrutturi għall-għarfien biex nagħmlu sens minn ideat ġodda."[14]

Attività onlajn[immodifika | immodifika s-sors]

Is-serendipità hija prinċipju tad-disinn għal attività onlajn li tippreżenta opinjonijiet li jiddevjaw minn dawk il-parteċipanti għandhom diġà. Il-professur tal-liġi fl-Università ta' Harvard Cass Sunstein jgħid li "arkitettura ta' serendipità" bħal din tippromwovi demokrazija aktar b'saħħitha. Bħal belt jew università kbira, "suq tal-informazzjoni li jaħdem sew" jipprovdi espożizzjoni għal ideat ġodda, nies u modi ta' ħajja, "is-serendipità hija kruċjali għax tespandilek l-orizzonti tiegħek. Dak huwa meħtieġ jekk trid tkun ħieles."[15] L-idea għandha potenzjal fid-disinn tal-midja soċjali, is-servizzi ta' tfittxija għall-informazzjoni, u tqallib ta' paġni fuq l-internet.[16][17]

Termini relatati[immodifika | immodifika s-sors]

William Boyd ħoloq it-terminu zemblanity fl-aħħar tas-seklu għoxrin biex ifisser kemmxejn l-oppost tas-serendipità: "tagħmel skoperti kuntenti, sfortunati u mistennija li jseħħu mid-disinn".[18] Żemblanità hija, effettivament, "sorpriża spjaċevoli". Dan ġej minn Novaya Zemlya (jew Nova Zembla), art kiesħa u sterili b'ħafna karatteristiċi fiżiċi opposti għas-Sri Lanka (Serendip).

Bahramdipità hija derivata direttament minn Bahram Gur kif ikkaratterizzat fit-Tliet Prinċpijiet ta Serendip. Dan jiddeskrivi t-trażżin ta' skoperti serendipitużi jew riżultati ta' riċerka minn individwi b'saħħithom. [19][20]

Referenzi[immodifika | immodifika s-sors]

  1. ^ "serendipity". Lexico (bl-Ingliż). Miġbur 2020-11-22.
  2. ^ "The Creation of the Word 'Serendipity'". Strawberry Hill House & Garden (bl-Ingliż). 2018-07-02. Strawberry Hill Treasure Hunt.
  3. ^ Remer, Theodore G., ed. (1965). Serendipity and the Three Princes, from the Peregrinaggio of 1557 (bl-Ingliż) (1el ed.). University of Oklahoma Press. p. 6. ISBN 978-0806106403.
  4. ^ Merton, Robert K.; Barber, Elinor (2006-01-22). The travels and adventures of serendipity: a study in sociological semantics and the sociology of science (bl-Ingliż). Princeton University Press. pp. 1–3. ISBN 978-0691126302.
  5. ^ "serendipity". The Free Dictionary (bl-Ingliż). Miġbur 2021-04-04.
  6. ^ Pereżempju: serendipidade jew serendipismo bil-Portugiż; serendipia bl-Ispanjol; Serendipität bil-Ġermaniż; sérendipité kif ukoll heureux hasard (kumbinazzjoni iffortunat) bil-Franċiż; serendipità bit-Taljan; serendipiteit bl-Olandiż; serendipitet bl-Iżvediż, Daniż u Norverġiż; serendipitate bir-Rumen; serendipisyys bil-Finlandiż jew serendipiteetti; Russu sieriendipnost (Серендипность) bir-Russu; serendipiti (セレンディピティ) bil-Ġappuniż; yìwài fāxiàn (意外发现 jiġifieri "skoperta mhux mistennija") biċ-Ċiniż.
    Oħrajn jużaw il-kelma serendipity direttament, bħal fil-Pollakk.
  7. ^ Gabrielli, Aldo. "serendipità". Grande Dizionario Italiano (bit-Taljan). Hoepli.
  8. ^ 意外发现. Collins Chinese Dictionary (biċ-Ċiniż u bl-Ingliż). HarperCollins. 2005. pp. 90, 391. ISBN 978-0-00-720432-8.
  9. ^ a b "The Power Of Serendipity". CBS News (bl-Ingliż). 2007-10-05. Miġbur 2020-11-22.
  10. ^ "The story of serendipity". Understanding Science - Berkeley University of California (bl-Ingliż). Miġbur 2021-04-04.
  11. ^ "This Month in Physics History - February 9, 1990: Death of George de Mestral". APS News (bl-Ingliż). 2004.
  12. ^ Thorson, Thomas J. (2017-11-17). Serendipity: Seemingly Random Events, Insignificant Decisions, And Accidental Discoveries That Altered History (bl-Ingliż). Windy City Publishers. ISBN 978-1941478592.
  13. ^ "Alexander Fleming". Science History Institute (bl-Ingliż). Miġbur 2021-04-04.
  14. ^ Starr, Karla (2012-09-20). "How to Not Find What You're Looking For". Scientific American (bl-Ingliż). Miġbur 2021-04-04.
  15. ^ Pazzanese, Christina (2017-03-24). "Danger in the internet echo chamber". Harvard Law Today (bl-Ingliż). Miġbur 2021-04-04.
  16. ^ Race, Tammera M.; Makri, Stephann, ed. (2016-06-13). Accidental Information Discovery: Cultivating Serendipity in the Digital Age (bl-Ingliż) (1el ed.). Chandos Publishing. ISBN 978-1843347507.
  17. ^ Reviglio, Urbano (2019). "Serendipity as an emerging design principle of the infosphere: challenges and opportunities". Ethics and Information Technology (bl-Ingliż). 21: 151–166. doi:10.1007/s10676-018-9496-y.
  18. ^ Boyd, William (2000-04-11). Armadillo: a novel (bl-Ingliż). Vintage. ISBN 978-0375702167.
  19. ^ Sommer, Toby J. (1999-02-01). "'Bahramdipity' and Scientific Research". The Scientist (bl-Ingliż). p. 13. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2001-11-02.
  20. ^ Sommer, Toby J. (2001). "Suppression of Scientific Research: Bahramdipity and Nulltiple Scientific Discoveries". Science and Engineering Ethics (bl-Ingliż). 7 (1): 77–104. doi:10.1007/s11948-001-0025-7. PMID 11214387.