Pirinej Orjentali
Pyrénées Orientales (fr) | |
|---|---|
 Logo tad-Dipartiment | |
| Pajjiż |  Franza |
| Reġjun | .svg){kind=small} Occitanie |
| Kapital | Perpignan |
| Kunsill lokali | 226 |
| President | Hermeline Malherbe-Laurent |
| Prefett | Pierre Regnault de La Mothe |
| Kodiċi tal-INSEE | 66 |
| Kodiċi ISO 3166-2 | FR-66 |
| Websajt | https://www.ledepartement66.fr/ |
| Popolazzjoni | 496,855 (2023) |
| Densità | 121 abitant/km2 |
| Żona | 4,116 km2 |
 | |
Il -Pyrénées-Orientales ( /pi.ʁe.ne.z‿ɔʁ.jɑ̃.tal/ bil- Katalan Pirinej tal-Lvant bl- Oċċitan Il-Pirinej tal-Lvant huma dipartiment Franċiż li jinsab fin-nofsinhar tar- reġjun tal- Occitanie . Il-limitu tan-nofsinhar tiegħu jikkorrispondi mal -fruntiera ma' Spanja ( provinċja ta' Girona, Katalonja ). It-territorju tiegħu jikkorrispondi għall-provinċja ta' qabel ta' Roussillon, li kienet parti mill- prinċipalità ta' Katalonja sal-1659, imkabbra bil- pajjiż ta' Fenouillèdes (pajjiż ta' tradizzjoni Languedoċjana ). Il-prefettura tagħha hija Perpignan . Ir-reġjuni tradizzjonali l-oħra tad-dipartiment huma l- pjanura ta' Roussillon, il-Haute -Cerdagne, il -Conflent, il- Vallespir, l- Aspres, l- Albères, is- Salanque u l- Capcir (reġjun ta' tradizzjoni Katalana), li jirrappreżentaw l-iktar parti tat-tramuntana tal- Pajjiżi Katalani . Għar-raġunijiet storiċi, kulturali u lingwistiċi msemmija hawn fuq, id-dipartiment huwa magħruf ukoll mhux uffiċjalment bħala l-Katalonja ta' Fuq jew il-Pajjiż Katalan,[1].[2]
L- Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Istudji Ekonomiċi (Insee) u La Poste jagħtuh il-kodiċi 66. M'hemm l-ebda terminu uffiċjali biex jindika l- abitanti ta' Pyrénées-Orientales, komunement imsejħa " Katalani " Katalani » [3] jew « Roussillonnais " Nisa ta' Roussillon », għalkemm dawn it-termini jistgħu jkunu konfużi mal-abitanti tal -Katalonja u dawk ta’ Roussillon biss. Il-Pirinej-Orientali huma parti kemm mill- Lbiċ il-Kbir kif ukoll mix-Xlokk il-Kbir ta' Franza .
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]Id-dipartiment ta' Pyrénées-Orientales huwa parti mir-reġjun ta' Occitanie. Il-fruntieri tiegħu huma l-Baħar Mediterran fil-lvant, Spanja (Katalonja, provinċja ta' Girona) fin-nofsinhar, id-dipartiment ta' Aude fit-tramuntana, u Andorra u d-dipartiment ta' Ariège fil-punent.
Huwa wieħed mill-ftit dipartimenti Franċiżi (flimkien ma' Aude, Hérault, Var, Alpes-Maritimes, Pyrénées-Atlantiques, u Korsika) li jippermettu lir-residenti u lit-turisti jgawdu kemm il-muntanji kif ukoll il-baħar, u, fil-każ tal-aħħar tliet dipartimenti, jikkombinaw resorts mal-baħar ma' resorts tal-isports tax-xitwa.
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]Qabel it-Trattat tal-Pirinej fl-1659, il-biċċa l-kbira tad-dipartiment preżenti kienet parti mill-eks Prinċipalità ta' Katalonja, fi ħdan il-Kuruna ta' Aragona, għalhekk parti mill-Monarkija ta' Spanja, għalhekk il-maġġoranza tiegħu storikament kienet titkellem bil-Katalan, u għadha tissejjaħ il-Katalonja tat-Tramuntana[4].
Id-dipartiment modern inħoloq kmieni matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża fid-9 ta' Frar 1790 taħt l-isem ta' Roussillon, ukoll l-isem tal-provinċja ta' qabel ir-Rivoluzzjoni ta' Roussillon li kważi eżattament jikkorrispondi magħha, għalkemm id-dipartiment jinkludi wkoll Fenouillèdes, biċċa żgħira ta' territorju li qabel kienet fit-tarf tan-nofsinhar ta' Languedoc. Għalhekk l-isem inbidel, fis-26 ta' Frar 1790, għal Pyrénées-Orientales.
Invaża minn Spanja f'April 1793, iż-żona ġiet maqbuda mill-ġdid tlettax-il xahar wara matul il-Gwerra ta' Roussillon[5].
Matul is-seklu dsatax, Pyrénées-Orientales uriet li kienet waħda mid-dipartimenti l-aktar repubblikani konsistenti fi Franza. L-intellettwali u l-politiku repubblikan François Arago, li, matul ix-xhur bikrin tat-Tieni Repubblika qasira fl-1848, kien fil-qosor Kap tal-istat de facto, ġie minn Estagel fil-lvant tad-dipartiment[6].
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]L-ekonomija tad-dipartiment tradizzjonalment tiddependi fuq l-agrikoltura, iddominata mit-tkabbir tal-frott (bosta ġonna tal-ħawħ, tal-berquq u taċ-ċirasa), il-ġardinaġġ tas-suq (partikolarment insalati u qaqoċċ), u l-vitikultura. F'dan il-qasam, Pyrénées-Orientales tispikka għall-produzzjoni sinifikanti tagħha ta' nbejjed ħelwin imsaħħa (VDN), b'erba' appellazzjonijiet prestiġjużi: Banyuls, Maury, Rivesaltes, u Muscat de Rivesaltes, biex ma nsemmux Byrrh, prodotti fil-kantini ta' Thuir. Jiġu prodotti wkoll bosta nbejjed ħomor niexfa b'denominazzjoni ta' oriġini protetta (AOC), li minnhom Collioure hija bla dubju l-aktar magħrufa[7].
It-trobbija tal-bhejjem, li kienet ilha tonqos għal diversi deċennji, tidher li qed tesperjenza qawmien mill-ġdid, partikolarment it-trobbija tal-baqar.
Demografija
[immodifika | immodifika s-sors]Il-belt ta’ Perpignan (popolazzjoni ta’ 122,000) tirrappreżenta aktar minn kwart tal-popolazzjoni waħedha, u aktar minn nofs inklużi s-subborgi tagħha. Hija l-unika belt ewlenija, u l-ibliet ta’ Canet-en-Roussillon, Saint-Estève, Saint-Cyprien, Argelès-sur-Mer, Pia, Cabestany, u Saint-Laurent-de-la-Salanque biss għandhom popolazzjonijiet li jaqbżu l-10,000. Bliet sinifikanti oħra jinkludu Rivesaltes, Bompas, Thuir, Céret, Elne, Le Soler, Prades, u Toulouges, kull waħda b’bejn 6,500 u 10,000 abitant.
L-arrondissement ta’ Perpignan, bi 300,117 abitant fl-2023, huwa l-aktar popolat fid-dipartiment. Fil-fatt, it-tnejn l-oħra, id-distretti ta’ Céret u Prades, għandhom 137,271 abitant u 59,467 abitant rispettivament.
Lingwi
[immodifika | immodifika s-sors]
Il-biċċa l-kbira tad-dipartiment għandha wirt kulturali Katalan storiku, billi hija l-parti l-aktar tat-tramuntana tal-Pajjiżi Katalani (it-territorji fejn jitkellem il-Katalan), ħlief għar-reġjun ta' Fenouillèdes fit-tramuntana, li għandu wirt kulturali Oċċitan. Il-Franċiż huwa l-lingwa mitkellma komunement fid-dipartiment; madankollu, huwa stmat li kwart tal-popolazzjoni titkellem bil-Katalan[8].
Storikament, l-istat Franċiż impona l-Franċiż bħala l-unika lingwa ta' użu u edukazzjoni. Fl-1700, editt minn Luwiġi XIV ipprojbixxa l-użu tal-Katalan f'dokumenti pubbliċi taħt piena ta' nullità għaliex "dan l-użu huwa ripugnanti u huwa b'xi mod kuntrarju għall-Awtorità Tagħna, għall-unur tan-Nazzjon Franċiż, u anke għall-inklinazzjonijiet tal-abitanti tal-Pajjiżi msemmija (Roussillon, Conflent, u Cerdagne), li f'kull okkażjoni ma jurux inqas żelu u affezzjoni għas-servizz tagħna milli kienu s-sudditi tagħna." Matul is-seklu 20, ħafna Katalani ħeġġew lil uliedhom biex jitkellmu biss bil-Franċiż. Mhux dejjem għaddewhom il-lingwa Katalana bil-biża' li din tfixkel il-ħakma tagħhom tal-lingwa nazzjonali. Kien biss fl-1951, bil-Liġi Deixonne, li t-tagħlim tal-Katalan ġie awtorizzat fl-iskejjel.
Kultura
[immodifika | immodifika s-sors]Festa ta' Sant Joan
Il-festa ta’ Sant Joan (San Ġwann) issir kull sena fil-Pyrénées-Orientales filgħaxija tat-23 ta’ Ġunju, u timmarka s-solstizju tas-sajf u r-rabta mal-identità Katalana.
Sport
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-rugby għandu post importanti fid-dipartiment. Fil-kampjonat tar-rugby, il-Catalans Dragons (ibbażati f'Perpignan) ilhom jilagħbu fis-Super League (l-ewwel diviżjoni Brittanika) mill-2006. Bħala xhieda tal-impenn tiegħu lejn l-isport, id-dipartiment irċieva t-XIII d'Or (l-ogħla unur fil-kampjonat tar-rugby) fl-2019. Diversi klabbs mid-dipartiment jilagħbu wkoll fl-ogħla livell tal-Kampjonat Franċiż. Dawn jinkludu, iżda mhumiex limitati għal, Saint-Estève XIII Catalan u Palau-del-Vidre, klabb li jinsab f'raħal ta' ftit inqas minn 3,500 abitant, li lagħab fl-ewwel diviżjoni fl-aħħar tas-snin 2010[9].
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ↑ Français – Panneau bilingue catalan-français « Département des Pyrénées orientales » / « Benvinguts a Catalunya Nord » sur la route (française) nationale 22 direction Andorre, entre l'Hospitalet-près-l'Andorre (département de l'Ariège, France) et le Pas-de-la-Case (Andorre). 2014-05-05. Miġbur 2018-10-26..
- ↑ "Le catalan en Catalogne Nord et dans les Pays Catalans, Même pas mort !". lcdpu.fr. Miġbur 2018-10-26..
- ↑ "Perpignan – les nouveaux Catalans rois de la fête au palais de Majorque". lindependant.fr..
- ↑ "Histoire des Pyrénées-Orientales". www.les-pyrenees-orientales.com. Miġbur 2026-09-14.
- ↑ "Le département des Pyrénées-Orientales". patrimoines.laregion.fr. Miġbur 2026-09-14.
- ↑ Histoire des Pyrénées-Orientales (bil-Franċiż). 2026-04-02. Miġbur 2026-09-14. Parametru mhux magħruf
|iktar=injorat (għajnuna) - ↑ Économie des Pyrénées-Orientales (bil-Franċiż). 2026-08-15. Miġbur 2026-09-14. Parametru mhux magħruf
|iktar=injorat (għajnuna) - ↑ Pyrénées-Méditerranée, Région Occitanie / (2025-09-26). "La revanche des langues régionales en Occitanie". Région Occitanie / Pyrénées-Méditerranée (bil-Franċiż). Miġbur 2026-09-14.
- ↑ "Clubs de Rugby - Pyrénées-Orientales : résultats, classements, calendrier des clubs de votre département". Score'n'co (bil-Franċiż). Miġbur 2026-09-14.
