Aqbeż għall-kontentut

Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Il-missjoni tal-Ġiżwiti Spanjoli ta' São Miguel das Missões, il-Brażil.

Il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani kienu tip ta' insedjament għall-poplu Guaraní ("Indjani" jew "Indios") f'żona li tmiss mal-fruntieri attwali tal-Arġentina, tal-Brażil u tal-Paragwaj (fruntiera tripla). Il-missjonijiet ġew stabbiliti mill-Ordni tal-Ġiżwiti tal-Knisja Kattolika fil-bidu tas-seklu 17 u ntemmu fl-aħħar tas-seklu 18 wara t-tkeċċija tal-Ordni tal-Ġiżwiti mill-Amerki.[1] Il-missjonijiet ġew imsejħa esperiment tat-"teokrazija Soċjalista" jew eżempju rari ta' "kolonjaliżmu twajjeb". Oħrajn sostnew li "l-Ġiżwiti ħatfu l-libertà tal-Indjani, obbligawhom jibdlu l-istil ta' ħajja tagħhom b'mod radikali, abbużawhom fiżikament, u ġabu magħhom il-mard".[2]

Fid-dominji l-ġodda tagħhom fl-Amerka t'Isfel, l-Imperi Spanjoli u Portugiżi adottaw strateġija li jiġbru l-popolazzjonijiet nattivi f'komunitajiet imsejħa "riduzzjonijiet Indjani" (bl-Ispanjol: reducciones de indios; bil-Portugiż: reduções). L-objettiv tar-riduzzjonijiet kien li jgħallmu l-kultura Ewropea u l-Kristjaneżmu.[3] Ir-riduzzjonijiet inħolqu minn awtoritajiet lajċi kif ukoll reliġjużi.

Ġiżwita fil-Brażil fis-seklu 18.

Kollettivament, il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guaraní spiss jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Río de la Plata. Il-Ġiżwiti ppruvaw joħolqu "stat fi ħdan stat" fejn il-popli nattivi fir-riduzzjonijiet, iggwidati mill-Ġiżwiti, kienu jibqgħu awtonomi u iżolati mill-kolonjalisti Spanjoli u mit-tmexxija Spanjola. Fattur ewlieni li kien jattira lin-nattivi lejn ir-riduzzjonijiet kien il-protezzjoni li kienu jingħataw mill-iskjavitù u mix-xogħol sfurzat tal-encomiendas.

Taħt it-tmexxija kemm tal-Ġiżwiti kif ukoll tal-caciques nattivi, ir-riduzzjonijiet kisbu livell għoli ta' awtonomija fi ħdan l-imperi kolonjali. Bl-użu tal-ħaddiema nattivi, ir-riduzzjonijiet saru suċċess ekonomiku. Meta l-inkursjonijiet tal-merkanti tal-iskjavi Brażiljani ta' Bandeirante heddew l-eżistenza tar-riduzzjonijiet, ġew stabbiliti u armati l-milizji tal-Indjani (kontra l-ordnijiet irjali eżistenti kontra t-trasferiment tal-armi tan-nar lill-Indjani), u dawn iġġieldu b'mod effettiv kontra l-kolonjalisti Portugiżi.[4] Madankollu, direttament minħabba s-soppressjoni tas-Soċjetà ta' Ġesù f'diversi pajjiżi Ewropej, inkluż Spanja, fl-1767, il-Ġiżwiti tkeċċew mill-missjonijiet fost il-Guaraní (u mill-Amerki) b'ordni mir-re Spanjol Karlu III. B'hekk intemmet l-era tar-riduzzjonijiet fil-Paragwaj. Ir-raġunijiet tat-tkeċċija kienu marbuta iktar mal-politika fl-Ewropa milli mal-attivitajiet tal-missjonijiet tal-Ġiżwiti stess.[5]

Ir-riduzzjonijiet Ġiżwiti ta' Río de la Plata laħqu popolazzjoni massima ta' 141,182 ruħ fl-1732 fi 30 missjoni fil-Brażil, fil-Paragwaj u fl-Arġentina. Ir-riduzzjonijiet tal-Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos, fil-Lvant tal-Bolivja, laħqu popolazzjoni massima ta' 25,000 ruħ fl-1766.[6] Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti f'Llanos de Moxos, fil-Bolivja wkoll, laħqu popolazzjoni ta' madwar 30,000 ruħ fl-1720.[7] F'Chiquitos, l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1691 filwaqt li f'Llanos de Moxos l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1682.

Il-missjunarju Spanjol Ġużeppi ta' Anchieta, flimkien ma' Manuel da Nóbrega, kien l-ewwel Ġiżwita li Ignacio de Loyola bagħat lejn l-Amerki.

Fis-seklu 16, patrijiet minn ordnijiet reliġjużi differenti marru jevanġelizzaw l-Amerki, u b'hekk wasslu l-Kristjaneżmu fost il-komunitajiet indiġeni. Il-gvernijiet kolonjali u l-missjunarji qablu dwar l-istrateġija li l-popolazzjonijiet indiġeni li spiss kienu nomadiċi jinġabru f'komunitajiet akbar imsejħa riduzzjonijiet sabiex ikunu jistgħu jiġu ggvernati, intaxxati u evanġelizzati b'mod iktar effettiv. Ġeneralment ir-riduzzjonijiet kienu meqjusa wkoll bħala strument biex l-Indjani jadottaw stili ta' ħajja u valuri Ewropej. Fil-Messiku din il-politika kienet imsejħa congregación, u ħadet ukoll il-forma ta' sptarijiet bħal dak ta' Vasco de Quiroga u l-Missjonijiet tal-Franġiskani ta' California. Bil-Portugiż tal-Brażil ir-riduzzjonijiet kienu magħrufa bħala aldeias. Legalment, taħt it-tmexxija kolonjali, l-Indjani kienu kklassifikati bħala minuri, effettivament bħala tfal, li jridu jiġu protetti u ggwidati lejn is-salvazzjoni (ikkonvertiti għall-Kristjaneżmu) mill-missjunarji Ewropej.

Il-Ġiżwiti, li formalment ġew stabbiliti fl-1540, waslu pjuttost tard fid-Dinja l-Ġdida, għall-ħabta tal-1570, speċjalment meta mqabbla mad-Dumnikani u mal-Franġiskani. Għaldaqstant kellhom iħarsu lejn il-fruntieri tal-kolonizzazzjoni għal żoni ta' missjonijiet. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti oriġinaw fil-bidu tas-seklu 17 meta l-Isqof Lizarraga staqsa għal missjonijiet għall-Paragwaj. Fl-1609, skont l-istruzzjonijiet mingħand Filippu III, il-gvernatur Spanjol ta' Asunción għamel patt mal-Provinċjal Ġiżwita tal-Paragwaj. Il-Ġiżwiti qablu li jistabbilixxu missjonijiet f'punti strateġiċi tul ix-xmara Paraná, li kienu popolati bl-Indjani u żammew separazzjoni mill-bliet Spanjoli. Il-Ġiżwiti "gawdew minn eżenjoni ta' ħlas tat-taxxa għal 10 snin" li mbagħad ġiet estiża għal iktar żmien. Din l-istateġija tal-missjonijiet baqgħet għaddejja għal 150 sena sat-tkeċċija tal-Ġiżwiti fl-1767. Fundamentalment l-iskop, f'dak li għandu x'jaqsam mal-gvern, kien li tiġi ssalvagwardjata l-fruntiera bir-riduzzjonijiet fejn l-Indjani saru midħla tal-kultura Ewropea.

Xi filosfi kkunsidraw ir-riduzzjonijiet bħala komunitajiet idilliċi ta' slavaġ nobbli, u ġew imfaħħra minn Montesquieu f'L'Esprit des Lois (1748), u saħansitra minn Rousseau, li ma tantx kellu għal qalbu l-Knisja Kattolika. Il-ġrajja tagħhom baqgħet suġġett tar-Romantiċiżmu, bħal fil-film The Mission (1986), bi ġrajja relatata mal-avvenimenti tas-snin 50 tas-seklu 18 fuq skala żgħira. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti ġew imfaħħra sew bħala "utopija Soċjalista" u bħala "repubblika komunitarja Kristjana", u ġew ikkritikati minħabba "r-reġimentazzjoni riġida, severa u metikoluża" ta' ħajjet il-popli indiġeni mmexxija b'mod strett permezz ta' intermedjarji Guaraní.

Mappa tal-istat modern ta' Paraná, il-Brażil, li turi l-Guayrá Spanjola bil-kannella. Il-missjonijiet tal-Ġiżwiti huma mmarkati bis-slaleb. Il-missjonijiet kollha ġew abbandunati sal-1638 u l-abitanti tagħhom marru lejn il-Lbiċ wara l-attakki li ġarrbu.

Fl-1609 tliet Ġiżwiti bdew l-ewwel riduzzjoni f'San Ignacio Guazú fil-Paragwaj modern. Għat-22 sena ta' wara, il-Ġiżwiti ffukaw fuq l-istabbiliment ta' 15-il missjoni fil-provinċja ta' Guayrá, li tikkorrispondi għal żewġ terzi tal-Punent tal-istat attwali ta' Paraná tal-Brażil, mifruxa fuq erja ta' iktar minn 100,000 kilometru kwadru (39,000 mil kwadru). Il-popolazzjoni totali tan-nattivi ta' dawn l-inħawi x'aktarx li kienet madwar 100,000 ruħ.

L-istabbiliment ta' dawn il-missjonijiet ma kienx wieħed faċli u kien mimli perikli. Ix-xamani Guaraní rreżistew l-impożizzjoni ta' reliġjon ġdida u xi seba' Ġiżwiti nqatlu mill-Indjani matul l-ewwel ftit snin wara li ġew stabbiliti l-missjonijiet. Fl-1618 l-ewwel waħda minn sensiela ta' epidemiji nfirxet fost il-missjonijiet u qatlet eluf ta' Guaraní. Il-kongregazzjoni tal-poplu Guaraní f'insedjamenti kbar fil-missjonijiet iffaċilitat it-tifrix tal-mard. Minkejja dan, il-missjonijiet f'qasir żmien kellhom 40,000 resident Guaraní. Għexieren ta' eluf ta' Guaraní jgħixu fl-istess reġjun baqgħu jgħixu barra mill-missjonijiet bil-mod tradizzjonali tagħhom u baqgħu jipprattikaw ir-reliġjon tradizzjonali tagħhom.

Ir-riduzzjonijiet kienu jinsabu fi ħdan it-territorju tal-Portugiżi u fl-1628 bdew attakki fuq skala kbira mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirante ta' São Paulo fuq il-Guaraní tal-missjonijiet u 'l barra minnhom. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante qerdu bosta missjonijiet u fnew u sparpaljaw il-popolazzjoni tal-missjonijiet. Huma kienu jħarsu lejn ir-riduzzjonijiet bil-konċentrazzjoni ta' Guaraní bħala opportunità biex jaqbdu l-iskjavi iktar faċilment mis-soltu. Mill-1631 sal-1638, il-Ġiżwiti ttrasferew ir-residenti tal-missjonijiet li baqgħu ħajjin, madwar 12,000 ruħ, lejn in-Nofsinhar b'madwar 500 kilometru (310 mili) lejn żona taħt il-kontroll Spanjol li fis-seklu 21 inqasmet bejn il-Paragwaj, l-Arġentina u l-Brażil. Diġà kien hemm missjonijiet tal-Ġiżwiti fl-inħawi u r-refuġjati minn Guayrá ngħaqdu wkoll flimkien ma' refuġjati Guaraní mill-Urugwaj u minn Tapé (illum il-ġurnata Rio Grande do Sul, il-Brażil) li kienu ġarrbu esperjenzi simili.

Fis-snin 30 tas-seklu 17, il-Ġiżwiti stabbilew ukoll missjonijiet b'għomor qasir fir-reġjun ta' Itatín li llum il-ġurnata jinsab f'Mato Grosso do Sul, il-Brażil. Dawn inqerdu mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirantes u minn rewwixti mill-popli indiġeni lokali.

Stabbiliment mill-ġdid u suċċess

[immodifika | immodifika s-sors]
Mappa tal-iżjed riduzzjonijiet Spanjoli importanti (1631-1767) fl-Arġentina, fil-Brażil u fil-Paragwaj bil-fruntieri moderni.

Fil-postijiet il-ġodda, il-Ġiżwiti stabbilew 30 riduzzjoni, li kollettivament spiss kienu jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Rio de la Plata. Sal-1641, minkejja l-merkanti tal-iskjavi u l-epidemiji, il-popolazzjoni Guaraní tal-missjonijiet ta' Rio de la Plata laħqet is-36,190 ruħ. Għal kważi seklu ieħor minn hemm 'il quddiem, il-popolazzjoni tal-missjonijiet żdiedet sa massimu ta' 141,242 ruħ fl-1732. Il-popolazzjonijiet tar-riduzzjonijiet individwali kienu jvarjaw bejn 2,000 u 7,000 ruħ.

Il-ħtieġa immedjata tal-poplu Guaraní fis-snin 40 tas-seklu 17 kienet li jipproteġu lilhom infushom mill-merkanti tal-iskjavi. Il-Ġiżwiti bdew jarmawhom, u bdew jipproduċu l-porvli u l-armi tan-nar fil-missjonijiet. Kisbu wkoll il-permess mingħand il-Kuruna Spanjoli, kif ukoll xi armi tan-nar, biex jitħejjew milizji Indjani ta' difiża tar-riduzzjonijiet mill-attakki. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante segwew ir-riduzzjonijiet fit-territorju Spanjol, iżda fl-1641 il-milizji Guaraní għelbu armata ta' 1,500 merkant tal-iskjavi Bandeirante jew iktar kif ukoll awżiljarji Tupi fil-Battalja ta' Mbororé. Il-milizji eventwalment kienu jammontaw għal saħansitra 4,000 persuna u l-kavallerija tagħhom kienet tassew effettiva; kienu jilbsu uniformijiet bi stil Ewropew u kienu jkunu armati bil-qwies u bil-vleġeġ kif ukoll bl-azzarini.

Għadda seklu sat-Trattat ta' Madrid tal-1750, meta l-Ispanjoli ċedew it-territorji lill-Portugiżi, inkluż il-Misiones Orientales, jiġifieri r-riduzzjonijiet li issa jinsabu fil-Brażil, u b'hekk heddew li jesponu lill-Indjani mill-ġdid għas-sistema Portugiża iktar oppressiva. Il-Ġiżwiti kkonformaw u ppruvaw jirrilokaw il-popolazzjoni fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Urugwaj skont it-Trattat, iżda l-milizji Guaraní taħt Sepé Tiaraju rreżistew. Dik li saret magħrufa bħala l-Gwerra tar-Riduzzjonijiet jew il-Gwerra tal-Guaraní, intemmet meta forza ikbar ikkombinata ta' 3,000 suldat Spanjol u Portugiż għelbu r-rewwixta fl-1756, u l-Guaraní ġarrbu bosta mwiet kemm fil-battalja kif ukoll fil-massakri sussegwenti (1,500 ruħ b'kollox).

Ir-riduzzjonijiet bdew jitqiesu bħala theddida mill-awtoritajiet lajċi u nqabdu fl-attakki dejjem jiżdiedu kontra l-Ġiżwiti fl-Ewropa għal raġunijiet mhux relatati. Is-suċċess ekonomiku tar-riduzzjonijiet, li kien konsiderevoli, għalkemm mhux kbir daqs kemm spiss jiġi deskritt, flimkien mal-indipendenza tal-Ġiżwiti, sar punt ta' tħassib.

Il-faċċata ta' ktieb bil-lingwa Guaraní ta' żewġ Ġiżwiti li ġie stampat f'riduzzjoni fl-1724.

Fl-1767, ir-Re Karlu III ta' Spanja (1759–1788) keċċa lill-Ġiżwiti mid-dominji Spanjoli fl-Amerki. It-tkeċċija kienet parti minn sforz fir-Riformi tal-Borboni biex jiġi asserit iktar kontroll fuq il-kolonji Amerikani. B'kollox, 78 Ġiżwita telqu mill-missjonijiet u ħallew warajhom 89,000 Guaraní fi 30 missjoni.

Skont l-istoriku Sarreal, il-biċċa l-kbira tal-Guaraní inizjalment laqgħu t-tkeċċija tal-Ġiżwiti. L-awtoritajiet Spanjoli għamlu wegħdiet lill-mexxejja Guaraní u kisbu l-appoġġ tagħhom. Il-mexxejja Guaraní ta' missjoni minnhom irringrazzjaw lill-awtoritajiet li "lliberawhom mir-rabta li permezz tagħha kienu jgħixu bħala skjavi". Madankollu, fi żmien sentejn, is-sitwazzjoni finanzjarja tal-missjonijiet bdiet sejra għall-agħar u l-poplu Guaraní beda jitlaq mill-missjonijiet biex ifittex il-libertà u pagi ogħla. Permezz ta' digriet fl-1800 il-poplu Guaraní li kien għadu fil-missjonijiet inħeles mill-obbligu komunali tiegħu ta' għomor ta' xogħol. Sal-1840, l-eks missjonijiet kienu fi stat ta' fdalijiet. Filwaqt li xi Guaraní ġew impjegati 'l barra mill-missjonijiet, bosta familji ftaqru. Għadd dejjem ikbar ta' mestizos okkupaw l-artijiet li qabel kienu tal-missjonijiet. Fl-1848, il-President tal-Paragwaj Carlos Antonio López iddikjara li l-Indjani kollha kienu ċittadini tal-Paragwaj u qassam l-aħħar artijiet komunali tal-missjonijiet.

Uħud mir-riduzzjonijiet baqgħu abitati bħala bliet. Córdoba, l-Arġentina, l-ikbar belt assoċjata mar-riduzzjonijiet, kienet atipika bħala insedjament Spanjol ta' qabel żmien il-Ġiżwiti u ffunzjonat bħala ċentru għall-preżenza tal-Ġiżwiti, b'ċentru tan-novizjat u kulleġġ li issa sar l-università lokali. Il-missjoni ta' Córdoba ttieħdet mill-Franġiskani fl-1767. Bosta mill-missjonijiet fi stat ta' fdalijiet ġew iddikjarati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, fosthom sitt Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos fil-Bolivja, u l-fdalijiet tal-Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue fil-Paragwaj. Żewġ lingwi kreole, il-Língua Geral u n-Nheengatu, ibbażati fuq il-Guaraní, it-Tupi u l-Portugiż, oriġinaw fir-riduzzjonijiet.

Sit ta' Wirt Dinji

[immodifika | immodifika s-sors]
Il-knisja tar-riduzzjoni ta' San Ignacio Mini fl-Arġentina.

Il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983 b'modifiki sinifikanti fil-konfini tas-sit fl-1984.[8]

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".[8]

Riduzzjonijiet oħra

[immodifika | immodifika s-sors]
Il-pożizzjoni tal-missjonijiet ta' Chiquitos fil-Bolivja.

Is-suċċess tal-Ġiżwiti fil-missjonijiet ta' Rio de la Plata, ta' Chiquitos u ta' Llanos de Moxos ma kienx ripetut fil-missjonijiet fost il-Guaraní Bolivjani tal-Lvant (Chiriguanos) iktar ġellieda tal-għoljiet ta' qabel l-Andes. Missjoni tal-Ġiżwiti fost iċ-Chiriguanos fl-1767 wasslet għal 268 ikkonvertit biss. Bl-istess mod, il-Ġiżwiti ma tantx kellhom suċċess fost il-popli Guaycuru u d-diversi tribujiet nomadiċi f'Gran Chaco.

Popolazzjoni totali tal-Guaraní
Sena Popolazzjoni Kummenti
1641 36,190
1700 86,173 Tkabbir kostanti mill-1647
1732 141,242 L-ikbar popolazzjoni
1740 73,910 Tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-epidemiji
1768 88,864 Tkeċċija tal-Ġiżwiti
1801 45,637 Tnaqqis fil-popolazzjoni

Missjonijiet tal-Ġiżwiti skont il-pajjiżi

[immodifika | immodifika s-sors]
  • San Ignacio Mini fil-Provinċja ta' Misiones
  • Nuestra Señora de Santa Ana fil-Provinċja ta' Misiones
  • Nuestra Señora de Loreto fil-Provinċja ta' Misiones
  • Santa María la Mayor fil-Provinċja ta' Misiones
  • Il-Blokka tal-Ġiżwiti u l-Estancias ta' Córdoba f'Córdoba
  • San Javier
  • Concepción
  • San Ignacio de Velasco
  • Santa Ana de Velasco
  • San Miguel de Velasco
  • San Rafael de Velasco
  • San José de Chiquitos
  • Santiago de Chiquitos
  • San Juan Bautista
  • Santo Corazón
  • San Ignacio de Zamucos
  • São Miguel das Missões
  • São João Batista
  • São Lourenço Martir
  • São Nicolau
  • São Francisco de Borgia
  • São Luis Gonzaga
  • Santo Ângelo Custódio
  • La Santisima Trinidad de Paraná
  • Jesús de Tavarangue
  • San Cosme y Damian
  • Encarnacion de Itapua
  • Santa Maria de Fey
  • San Ignacio Guazú
  • Santiago Apóstol
  • Santa Rosa de Lima
  • Nuestra Señora de los Desamparados, mal-kosta tax-xmara Santa Lucia.
  • Estancia del Rio de las Vacas, stabbilita fl-1741 u llum magħrufa bħala "Calera de las Huérfanas", fid-Dipartiment ta' Colonia qrib Carmelo.
  1. ↑ "Reductions of Paraguay | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Miġbur 2025-08-14.
  2. ↑ Sarreal, Julia J. S. (2014). The Guaraní and Their Missions : A Socioeconomic History. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-9122-9. OCLC 1198930385. pp. 6-7.
  3. ↑ Caraman Philip. SJ (1975). The Lost Paradise - The Jesuit Republic in South America. Londra: Sidgwick & Jackson. ISBN 9780283982125.
  4. ↑ Lippy, Charles H, Robert Choquette and Stafford Poole (1992). Christianity comes to the Americas: 1492–1776. New York: Paragon House. pp. 98–100. ISBN 978-1-55778-234-2.
  5. ↑ Roehner, Bertrand M. (April 1997), "Jesuits and the State: A Comparative Study of their Expulsions (1590–1990)", Religion, 27 (2): 165–182, doi:10.1006/reli.1996.0048.
  6. ↑ Ganson, Barbara (2003). The Guarani under Spanish Rule in the Rio de la Plata. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-5495-8. p. 53.
  7. ↑ Block, David (1994), Mission Culture on the Upper Amazon, Lincoln: University of Nebraska Press, p. 11.
  8. 1 2 "Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani - UNESCO".
Miksub minn "https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Missjonijiet_tal-Ġiżwiti_fost_il-Guarani&oldid=324685"