Masada

Veduta mill-ajru ta' Masada mit-Tramuntana.

Masada (bl-Ebrajk: מְצָדָה məṣādā, "fortizza"; bl-Għarbi: جبل مسعدة, b'ittri Rumani: jabal musayda, li litteralment tfisser "l-Għolja ta' Museida") hija kumpless ta' fortizza fil-quċċata ta' għolja fid-Deżert tal-Ġudea, u tħares lejn ix-xatt tal-Punent tal-Baħar Mejjet fix-Xlokk ta' Iżrael. Il-forti, li nbena fis-seklu 1 Q.K., inbena fuq promontorju naturali 'l fuq minn 400 metru (1,300 pied) mill-art tal-madwar, 20 kilometru (12-il mil) fil-Lvant ta' Arad moderna.

L-iżjed fdalijiet sinifikanti fis-sit imorru lura għar-renju ta' Erodi l-Kbir, ir-Re tal-Ġudea, għall-ħabta tat-37–4 Q.K., li ttrasforma lil Masada f'post imkenni ffortifikat fid-deżert matul ir-renju tiegħu. Madwar il-quċċata tal-għolja huwa bena swar difensivi u torrijiet, u bena wkoll imħażen, sistema avvanzata tal-ilma u banjijiet, kif ukoll żewġ palazzi elaborati: wieħed fuq in-naħa tal-Punent u l-ieħor mibni tul tliet artijiet imtarrġin fuq l-irdum tat-Tramuntana. Dawn il-palazzi għadhom fost l-ifjen eżempji ta' arkitettura ta' żmien Erodi.

Masada hija rinomata l-iktar għar-rwol li kellha matul l-Ewwel Gwerra bejn il-Lhud u r-Rumani (66–73 W.K.), meta saret il-fortizza finali tar-ribelli Lhud wara l-qerda ta' Ġerusalemm. Grupp radikali magħruf bħala s-Sikarji u mmexxi minn Eleazar ben Ya'ir iddefenda s-sit kontra l-Għaxar Leġjun tar-Rumani taħt Luċju Flavju Silva. Ir-Rumani assedjaw il-fortizza billi bnew ħajt difensiv ieħor u rampa enormi. Skont Josephus, meta r-Rumani kissru s-swar fis-73/74 W.K. sabu madwar 1,000 abitant mejtin għax ikkommettew suwiċidju — stqarrija li għadha fil-mira ta' dibattiti fost l-istoriċi. Fiż-żminijiet moderni, il-ġrajja ta' Masada ġiet interpretata bħala simbolu tal-eroiżmu li sar influwenti fl-identità nazzjonali bikrija ta' Iżrael.

L-iskavi mwettqa mill-arkeologu Yigael Yadin fis-snin 60 tas-seklu 20 wasslu għas-sejbien ta' fdalijiet tassew ippreservati, fosthom palazzi ta' Erodi, imħażen bi fdalijiet tal-ikel, banjijiet ritwali, sinagoga, skrolli tal-Lhud, barumbara, u bċejjeċ tal-fuħħar bl-ismijiet imnaqqxa, wieħed minnhom b'"ben Ya'ir", li x'aktarx kien ikkollegat mal-jiem finali tad-difensuri, u knisja Biżantina żgħira. Il-fortifikazzjonijiet difensivi u l-bażijiet Rumani għadhom viżibbli u huma fost l-iżjed eżempji intatti ta' inġinerija militari tar-Rumani. Illum il-ġurnata, Masada hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO World Heritage bis-saħħa ta' dawk il-fdalijiet difensivi, u hija waħda mill-iżjed attrazzjonijiet turistiċi popolari, tant li tattira madwar 750,000 viżitatur fis-sena.

Ġeografija

L-irdum li tinsab fuqu Masada, ġeoloġikament fil-fatt huwa horst, jiġifieri pilastru tettoniku tal-qoxra tad-Dinja. Peress li l-promontorju jintemm f'daqqa f'irdumijiet weqfin ta' madwar 400 metru (1,300 pied) lejn il-Lvant u ta' madwar 90 metru (300 pied) lejn il-Punent, l-approċċi naturali lejn il-fortizza huma ferm diffiċli. Il-quċċata tal-promontorju qisu mesa hija ċatta u għandha għamla ta' rombu ta' madwar 550 metru (1,800 pied) b'270 metru (890 pied). Erodi bena swar ta' 4 metri (13-il pied) madwar il-promontorju, b'tul totali ta' 1,300 metru (4,300 pied) u saħħaħhom b'bosta torrijiet. Il-fortizza kien fiha mħażen, barrakki, armerija, palazz u sensiela ta' ċisterni (b'kapaċità ta' madwar 40,000 m³; 1.4 miljun pied kunu) li kienu mimlijin bl-ilma tax-xita – allegatament jingħat li bl-ilma li nġabar mix-xita ta' jum wieħed, setgħu jiġu sostnuti iktar minn 1,000 ruħ għal sentejn sa 3 snin. Tliet mogħdijiet iserrpu jwasslu minn qiegħ l-għolja sad-daħliet iffortifikati.

Storja

Caldarium fil-banjijiet bi stil Ruman tat-Tramuntana (Nru 35 tal-pjanta).

Kważi l-informazzjoni storika kollha dwar Masada ġejja mingħad l-istoriku Lhudi Ruman tas-seklu 1 Josephus. Masada tissemma wkoll fid-Dokumenti tad-Deżert tal-Ġudea.

Fortizza tal-Ażmonej

Josephus jikteb li s-sit ġie ffortifikat għall-ewwel darba mill-mexxej tal-Ażmonej Alessandru Jannaeus fis-seklu 1 Q.K. Madankollu, sa issa għadhom ma ġewx identifikati binjiet ta' żmien l-Ażmonej matul l-iskavi arkeoloġiċi.

Josephus jikteb ukoll li Erodi l-Kbir ħakem il-fortizza fit-taqbida għall-poter li kien hemm wara l-mewt ta' missieru Antipater fit-43 Q.K. Il-fortizza baqgħet teżisti wara l-assedju tal-aħħar re tal-Ażmonej Antigonus II Mattathias, li rrenja bl-appoġġ tal-Partiċi.

Palazz-fortizza ta' Erodi

Skont Josephus, bejn is-37 u l-31 Q.K., Erodi l-Kbir bena fortizza kbira fuq il-promontorju bħala post imkenni għalih innifsu f'każ ta' xi rewwixta u bena żewġ palazzi bi provvista tal-ikel interminabbli.

L-Ewwel Gwerra Bejn il-Lhud u r-Rumani

Fis-66 W.K., grupp ta' ribelli Lhud magħrufa bħala s-Sikarji għelbu l-gwarniġjon tar-Rumani ta' Masada bl-għajnuna ta' qerq. Skont Josephus, is-Sikarji kienu grupp estremist Lhudi li kien antagonist ta' raggruppament akbar ta' Lhud magħruf bħala ż-Żeloti, li wettaq il-biċċa l-kbira tar-ribelljoni. Josephus kiteb li s-Sikarji attakkaw il-villaġġi tal-Lhud fil-qrib, inkluż Ein Gedi, fejn immassakraw 700 persuna, li kienu nisa u tfal.

Fit-73 W.K., il-gvernatur Ruman tal-Ġudea, Luċju Flavju Silva, kien il-kap tal-Għaxar Leġjun Ruman Fretensis u mexxa assedju kontra Masada. Sors ieħor isostni li l-assedju kontra Masada sar fit-73 jew fl-74 W.K. Il-leġjun Ruman iċċirkonda Masada, billi bena sur madwarha u mbagħad rampa mal-faċċata tal-Punent tal-promontorju għall-assedju. Skont Dan Gill, l-investigazzjonijiet ġeoloġiċi fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20 ikkonfermaw l-osservazzjonijiet iktar bikrin li r-rampa għall-assedju li kienet għolja 114-il metru (375 pied) kienet tikkonsisti l-iktar minn biċċa naturali tas-saff ewlieni tal-blat.

Ir-rampa tlestiet fir-rebbiegħa tat-73 W.K., wara x'aktarx xahrejn sa 3 xhur ta' assedju, u b'hekk ir-Rumani rnexxielhom jegħlbu bil-forza s-swar tal-fortizza fis-16 ta' April. Ir-Rumani impjegaw l-Għaxar Leġjun u għadd ta' unitajiet awżiljarji u priġunieri tal-gwerra Lhud, li kienu jammontaw għal xi 15,000 ruħ, li minnhom huwa stmat li bejn 8,000 u 9,000 ruħ kienu rġiel, biex jegħlbu r-reżistenza tal-Lhud f'Masada.

Torri ġgantesk inbena b'ħila kbira fil-quċċata tar-rampa. Skont Josephus, meta t-truppi Rumani daħlu fil-fortizza, skoprew li d-difensuri tagħha kienu taw in-nar lill-binjiet kollha ħlief l-imħażen tal-ikel u kkommettew suwiċidju tal-massa jew qatlu lil xulxin; b'kollox kien hemm 960 ruħ. Josephus kiteb dwar żewġ diskorsi ta' tqanqil li l-mexxej tas-Sikarji kien għamel biex jikkonvinċi lil niesu joqtlu lilhom infushom. Instabu ħajjin żewġ nisa u ħamest itfal biss.

Josephus x'aktarx li bbaża r-rakkont tiegħu fuq il-kummentarji personali tal-kmandanti Rumani li kienu aċċessibbli għalih.

Hemm diskrepanzi bejn is-sejbiet arkeoloġiċi u l-kitbiet ta' Josephus. Josephus isemmi wieħed biss miż-żewġ palazzi li ġew skavati, jirreferi għal nar wieħed biss, għalkemm bosta binjiet għandhom sinjali ta' ħsara min-nar, u jsostni li nqatlu 960 ruħ, għalkemm ma nstabux iktar minn 28 katavru. Uħud mid-dettalji l-oħra li jagħti Josephus huma korretti – pereżempju, huwa jiddeskrivi l-banjijiet li nbnew hemmhekk, il-fatt li l-artijiet f'uħud mill-binjiet "kienu pavimentati b'ġebel b'diversi lwien", u li bosta fosos tħaffru fil-blat biex jintużaw bħala ċisterni. Yadin sab xi artijiet parzjalment intatti bil-mużajk li jaqblu ma' dik id-deskrizzjoni.

Monasteru Biżantin ta' Marda

Masada ġiet okkupata l-aħħar matul żmien il-Biżantini, meta ġiet stabbilita knisja żgħira fis-sit. Il-knisja kienet tagħmel parti minn insedjament monastiku identifikat mal-monasteru ta' Marda magħruf permezz tal-letteratura aġjografika. Din l-identifikazzjoni ġeneralment hija aċċettata mir-riċerkaturi. In-nom komuni bl-Aramajk marda, jiġifieri "fortizza", jikkorrispondi għall-isem Grieg ta' monasteru ieħor tad-deżert ta' dak iż-żmien, Kastellion, u jintuża biex jiddeskrivi dak is-sit fil-vita (bijografija) ta' San Sabbas, iżda jintuża bħala isem proprju għall-monasteru ta' Masada biss, kif joħroġ fid-dieher mill-vita ta' San Ewtemju.

Arkeoloġija

Żmien Kalkolitiku

F'għar kważi inaċċessibbli, imlaqqam bħala l-Għar ta' Yoram, li jinsab man-naħa tal-irdumijiet tan-Nofsinhar xi 100 metru 'l isfel mill-promontorju, instabu bosta fdalijiet ta' pjanti, fosthom żrieragħ tax-xgħir ta' xi 6,000 sena ilu, u dawn tant kienu fi stat tajjeb ta' preservazzjoni li l-ġenoma tagħhom setgħet tiġi sekwenzjata. Din kienet l-ewwel darba li seħħet b'ġenoma ta' pjanta taż-Żmien Kalkolitiku, u hija l-eqdem waħda li ġiet sekwenzjata sa issa. Ir-riżultat għen biex jiġi ddeterminat li l-iktar domestikazzjoni bikrija tax-xgħir, li f'postijiet oħra ġiet datata li seħħet 10,000 sena ilu fin-Nieqa Għammiela, fil-fatt seħħet iktar fit-Tramuntana tal-Wied tal-Fossa Tettonika tal-Ġordan, jiġifieri l-Wied tan-Naħa ta' Fuq tax-Xmara Ġordan fit-Tramuntana ta' Iżrael.

Instab li ż-żrieragħ tal-Għar ta' Yoram kienu pjuttost differenti mill-varjetà li tikber fis-selvaġġ, u din tqieset bħala prova li diġà kien hemm proċess avvanzat ta' domestikazzjoni, iżda kienu simili ħafna għat-tipi ta' xgħir li għadhom jiġu kkultivati fir-reġjun — indikazzjoni ta' kostanza notevoli. Meta wieħed iqis id-diffikultà biex wieħed jasal fl-għar, b'bokka li tinsab xi 4 metri 'l fuq mill-mogħdija espost li tagħti aċċess għall-għar, ir-riċerkaturi spekulaw li x'aktarx li kien post imkenni li ntuża għal ftit żmien min-nies taż-Żmien Kalkolitiku biex jaħarbu minn xi diżastru mhux magħruf.

Identifikazzjoni u skavi inizjali

Is-sit ta' Masada ġie identifikat fl-1838 mill-Amerikani Edward Robinson u Eli Smith, u fl-1842, il-missjunarju Amerikan Samuel W. Wolcott u l-pittur Ingliż W. Tipping kienu l-ewwel nies moderni li xxabtu miegħu. Wara li żar is-sit diversi drabi fis-snin 30 u 40 tas-seklu 20, Shmarya Guttman wettaq l-esplorazzjoni inizjali tal-iskavi tas-sit fl-1959.

Spedizzjoni ta' Yigael Yadin

Masada ġiet skavata b'mod estensiv bejn l-1963 u l-1965 permezz ta' spedizzjoni mmexxija mill-arkeologu minn Iżrael u l-eks kap tal-persunal militari Yigael Yadin.

Minħabba l-ambjent aridu tiegħu u minħabba li jinsab 'il bogħod mill-abitazzjonijiet umani, is-sit baqa' mhux mittiefes wisq mill-bnedmin jew min-natura għal żewġ millenji sħaħ.

Bosta mill-binjiet tal-qedem ġew irrestawrati mill-istat ta' fdalijiet li kienu jinsabu fih, flimkien mal-affreski taż-żewġ palazzi prinċipali ta' Erodi, u l-banjijiet bi stil Ruman li bena. Is-sinagoga, l-imħażen u d-djar tar-ribelli Lhud ġew identifikati wkoll u ġew irrestawrati.

Fiċ-ċisterni tal-ilma xi żewġ terzi 'l fuq mill-irdumijiet jiskula l-ilma mill-widien fil-qrib permezz ta' sistema elaborata ta' kanali, u dan jispjega kif ir-ribelli rnexxielhom jikkonservaw biżżejjed ilma għal żmien daqstant twil.

Ir-rampa għall-assedju tar-Rumani għadha tinsab fuq in-naħa tal-Punent u wieħed jista' jitla' sa fuq bil-mixi. Il-ħajt difensiv għoli metru li bnew ir-Rumani madwar Masada għadu viżibbli, flimkien ma' tmien kampijiet tal-assedju tar-Rumani ftit 'il barra minn dawn is-swar. Inġenerali, il-fortifikazzjonijiet tal-assedju tar-Rumani, speċjalment ir-rampa għall-assedju, huma l-iżjed ippreservati sew, u b'hekk wasslu biex Masada ssir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Fid-dawl tal-interess kbir li ntwera mill-pubbliku, Yadin ippubblika ktieb għall-pubbliku ġenerali fl-1966 bit-titlu "מצדה" ("Masada").

Sejbiet epigrafiċi

Fis-sinagoga nstabet biċċa tal-fuħħar bil-kitba mnaqqxa ma'aser cohen (מעשר כוהן‎, miżata għall-qassis), flimkien ma' frammenti ta' żewġ skrolli: partijiet mid-Dewteronomju u l-Ktieb ta' Eżekjel bix-xbieha tal-"għadam niexef" (Dewteronomju 33–34 u Eżekjel 35–38), li nstabu f'fosos imħaffrin taħt l-art ta' kamra żgħira fi ħdan is-sinagoga. F'postijiet oħra nstabu frammenti mill-kotba tal-Ġenesi, tal-Levitiku, tas-Salmi u ta' Sirak, kif ukoll tal-Għanjiet tas-Sagrifiċċju tas-Sabbath.

Fl-inħawi ta' quddiem il-Palazz tat-Tramuntana, instabu 11-il biċċa tal-fuħħar, kollha kemm huma b'isem partikolari. Waħda minnhom fiha l-kitba mnaqqxa ta' "ben Ya'ir" (בןיאיר‎) li jaf hija l-forma mqassra ta' Eleazar ben Ya'ir, il-kmandant tal-fortizza. L-għaxar ismijiet l-oħra jaf huma dawk tal-irġiel magħżula mill-kotra biex joqtlu lill-oħrajn u mbagħad lilhom infushom, kif irrakkonta Josephus.

Fdalijiet umani

Funeral tal-fdalijiet umani li nstabu f'Masada, 1969. Menachem Begin u Yisrael Yeshayahu, it-tieni u t-tielet fuq quddiem mil-lemin.

Il-fdalijiet ta' massimu ta' 28 ruħ ġew skavati f'Masada, x'aktarx ta' 29 ruħ, inkluż fetu. Il-fdalijiet ta' għadam ta' 25 individwu nstabu f'għar 'il barra u taħt is-swar tan-Nofsinhar. Il-fdalijiet ta' żewġ irġiel oħra u ta' mara nstabu fil-banjijiet tal-Palazz tat-Tramuntana.

Mill-fdalijiet tal-banjijiet, huwa stmat li l-irġiel kellhom madwar 40 u 20–22 sena, jew 22 u 11–12-il sena, jew abbażi tal-fdalijiet ta' snien, madwar 16–18-il sena. Ġie stmat li l-mara kellha xi 17–18-il sena. Il-fdalijiet ta' għadam tal-irġiel ma kinux kompluti. Instab ix-xagħar sħiħ immaljat, iżda l-ebda għadam.

Analiżi forensika wriet li x-xagħar kien tqaxxar minn ras il-mara permezz ta' strument jaqta' meta kienet għadha ħajja, li kienet prattika li kienet issir għan-nisa maħtufa kif deskritt fil-Bibbja (Dewteronomju 21:10–12) u fl-Iskroll tat-Tempju tas-seklu 2 Q.K. Il-malji jindikaw li kienet miżżewġa. Abbażi tal-evidenza, l-antropologu Joe Zias u x-xjenzat forensiku Azriel Gorski jemmnu li l-fdalijiet jaf kienu ta' Rumani li r-ribelli kienu qabdu meta ssekwestraw il-gwarniġjon.

Fir-rigward tal-fdalijiet sparpaljati ta' 24 ruħ li nstabu fl-għar tan-Nofsinhar fil-bażi tal-irdum, l-iskavatur Yigael Yadin ma kienx ċert dwar l-etniċità tagħhom. L-istabbiliment tar-rabbi kkonkluda li kienu l-fdalijiet tad-difensuri Lhud, u f'Lulju 1969 reġgħu ndifnu bħala Lhud f'ċerimonja statali. Id-datazzjoni bir-radjokarbonju tat-tessuti li nstabu flimkien mal-fdalijiet fl-għar tindika li kienu kontemporanji ta' żmien ir-rewwixta, u kien preżenti wkoll għadam tal-ħnieżer, xi ħaġa li okkażjonalment kienet dovuta għas-sagrifiċċji ta' ħnieżer matul id-difniet tar-Rumani. Dan jindika li l-fdalijiet jaf kienu ta' suldati Rumani jew ċittadini mhux Lhud li okkupaw is-sit qabel jew wara l-assedju. Zias kellu dubji dwar jekk kienx hemm il-fdalijiet ta' 24 individwu, peress li 4 % biss ta' dak l-għadd ta' għadam ġie rkuprat.

Żerriegħa ta' Siġra tal-Palm tat-Tamal ta' Żmien ir-Rumani

Żerriegħa ta' siġra tal-palm tat-tamal tal-Ġudea ta' 2,000 sena ilu, li ġiet skoperta matul l-iskavi arkeoloġiċi fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, irnexxielha tasal għall-ġerminazzjoni f'pjanta tat-tamal, magħrufa popolarment bħala "Methuselah", f'ġieħ l-iktar figura anzjana tal-Bibbja bl-Ebrajk. Dak iż-żmien, kienet l-iktar ġerminazzjoni antika magħrufa, u baqgħet hekk sa ma ġie stabbilit rekord ġdid fl-2012. Sa Frar 2024 kienet l-eqdem ġerminazzjoni minn żerriegħa.

Monasteru Biżantin

Il-fdalijiet ta' knisja Biżantina li tmur lura għas-sekli 5 jew 6 ġew skavati fuq il-promontorju.

Arkeoloġija vs Josephus

Sejbien ta' ebda binja tal-Ażmonej

It-tim ta' Yadin ma rnexxielu jsib l-ebda fdal arkitettoniku ta' żmien l-Ażmonej; l-uniċi sejbiet li jmorru lura għal dak il-perjodu huma l-bosta muniti ta' Alessandru Jannaeus. Ir-riċerkaturi spekulaw li s-sezzjoni tal-Lbiċ tal-Palazz tal-Punent u l-binjiet awżiljarji fil-Lvant u fin-Nofsinhar tiegħu jaf imorru lura għal żmien l-Ażmonej, minħabba xebħ mal-Palazzi Tewmin ta' Ġeriko. Madankollu, l-iskavaturi tagħhom ma rnexxielhom jagħmlu l-ebda skoperta arkeoloġika biex jappoġġaw din is-suppożizzjoni.

Deskrizzjoni mhux akkurata

Skont Shaye Cohen, l-arkeoloġija turi li r-rakkont ta' Josephus "mhuwiex komplut u mhuwiex akkurat". Josephus jikteb dwar palazz wieħed biss; l-arkeoloġija żvelat tnejn. Id-deskrizzjoni tiegħu tal-Palazz tat-Tramuntana fiha diversi ineżattezzi, u huwa jagħti figuri eżaġerati rigward l-għoli tas-swar u tat-torrijiet. Hemm ukoll kontradizzjoni mar-rakkont ta' Josephus mill-"skeletri fl-għar, u l-bosta nirien separati".

Storiċità ta' suwiċidju tal-massa

Skont Josephus, l-assedju ta' Masada mit-truppi Rumani mit-73 sal-74 W.K., fl-aħħar tal-Ewwel Gwerra bejn il-Lhud u r-Rumani, intemm f'suwiċidju tal-massa ta' 960 Sikarju ribelli li kienu qed jinħbew hemmhekk. Madankollu, l-evidenza arkeoloġika relevanti għal dan l-avveniment hija ambigwa u rrifjutata għalkollox minn xi studjużi. Eric Cline jemmen ukoll li Josephus qed jerġa' jirrakkonta avveniment simili li seħħ matul l-Assedju ta' Yodfat. Hemmhekk, Josephus u suldat ieħor, l-aħħar persuni li baqgħu ħajjin, iddeċidew li jarrendu minflok joqtlu lil xulxin.

Fażijiet u konfigurazzjoni

Mudell tal-Palazz tat-Tramuntana.

Masada hija eżempju tal-arkitettura ta' żmien Erodi u kienet l-ewwel sit iffortifikat minn Erodi l-Kbir wara li kiseb il-kontroll tar-renju tiegħu.

Fażi I: il-Palazz tal-Punent

L-ewwel fażi minn tliet fażijiet ta' kostruzzjoni fi żmien Erodi bdiet fil-35 Q.K. Matul l-ewwel fażi nbena l-Palazz tal-Punent, flimkien ma' tliet palazzi iżgħar, maħżen u barrakki għall-armata. Matul din il-fażi tlestew ukoll tliet barumbari b'għamla ta' torrijiet u pixxina fin-naħa tan-Nofsinhar tas-sit.

Iċ-ċentru oriġinali tal-Palazz tal-Punent kien kwadru u kien aċċessat minn bitħa fil-beraħ fin-naħa tal-Majjistral tal-binja. Il-bitħa kienet il-kompartiment ċentrali tal-Palazz tal-Punent u minnha l-viżitaturi kienu jaslu lejn portiku li kien jintuża bħala post għall-akkoljenza tal-viżitaturi. Imbagħad il-viżitaturi kienu jittieħdu lejn is-sala tat-tron. Biswitha kien hemm kuritur li kien jintuża mir-re, b'kamra privata fejn kien jilbes, li kellha wkoll entrata oħra kkollegata mal-bitħa permezz ta' sala bil-mużajk. Din is-sala bil-mużajk kien fiha taraġ li kien jagħti għat-tieni sular bi kmamar tas-sodda separati għar-re u għar-reġina.

Fażi II: il-Palazz tat-Tramuntana

It-tieni fażi ta' kostruzzjoni fil-25 Q.K. kienet tinkludi żieda mal-Palazz tal-Punent, kumpless kbir għall-ħżin tal-ikel, u l-Palazz tat-Tramuntana. Il-Palazz tat-Tramuntana huwa wieħed mill-iktar palazzi-fortizzi lussużi ta' Erodi, u nbena fil-quċċata tal-għolja fuq in-naħa tat-Tramuntana ta' Masada u jkompli sa żewġ sulari 'l isfel, sat-tarf tal-irdumijiet. L-art imtarrġa ta' fuq tal-Palazz tat-Tramuntana kienet tinkludi l-kwartieri residenzjali tar-re u portiku b'għamla ta' nofs ċirku li kien jipprovdi veduta tal-inħawi. Fuq in-naħa tal-Punent kien hemm taraġ li kien jagħti għall-art imtarrġa tan-nofs b'sala tar-riċevimenti ċirkolari dekorattiva. L-art imtarrġa t'isfel kienet tintuża wkoll għar-riċevimenti u għall-banketti. Kienet magħluqa mill-erba' naħat b'portiċi u kienet tinkludi banjijiet Rumani.

Fażi III: is-Swar

Fil-15 Q.K., matul it-tielet u l-aħħar fażi ta' kostruzzjoni, is-sit kollu ta' Masada — għajr il-Palazz tat-Tramuntana — ġie mdawwar bi swar difensivi, li kienu jikkonsistu minn ħajt dobblu bi spazju fin-nofs li kien maqsum fi kmamar b'ħitan perpendikolari; dawn kienu jintużaw bħala l-kwartieri residenzjali għas-suldati u bħala spazju addizzjonali għall-ħżin. Il-Palazz tal-Punent ġie estiż ukoll għat-tielet darba biex jinkludi iktar kmamar għall-qaddejja u għall-qadi ta' dmirijiethom.

Pjanta tas-sit

Daħla tal-Mogħdija Mserrpa Abitazzjonijiet tar-ribelli Għar monastiku Biżantin Ċisterna tal-ilma tal-Lvant Abitazzjonijiet tar-ribelli Mikveh Daħla tan-Nofsinhar Abitazzjonijiet tar-ribelli Ċisterna tal-ilma tan-Nofsinhar Forti tan-Nofsinhar Pixxina Palazz żgħir Barumbara b'għamla ta' torri tond Post fejn kien jitħejja l-mużajk Palazz żgħir Palazz żgħir Pixxina mtarrġa Palazz tal-Punent: żona tas-servizzi Palazz tal-Punent: żona residenzjali Palazz tal-Punent: imħażen Palazz tal-Punent: żona amministrattiva Torri tal-konziera Daħla Biżantina tal-Punent Barumbari b'għamla ta' torrijiet Singagoga Knisja Biżantina Barrakki Kumpless tat-Tramuntana: residenza grandjuża Kumpless tat-Tramuntana: barriera Kumpless tat-Tramuntana: kwartieri ġenerali tal-kmandant Kumpless tat-Tramuntana: torri Kumpless tat-Tramuntana: bini amministrattiv Kumpless tat-Tramuntana: daħla Kumpless tat-Tramuntana: imħażen Kumpless tat-Tramuntana: banjijiet Kumpless tat-Tramuntana: daħla tal-ilma Palazz tat-Tramuntana: art imtarrġa ta' fuq Palazz tat-Tramuntana: art imtarrġa tan-nofs Palazz tat-Tramuntana: art imtarrġa t'isfel A. Bċejjeċ tal-fuħħar bil-kitbiet imnaqqxin li nstabu fil-fortifikazzjonijiet B. Sala tat-tron ta' Erodi C. Mużajk ikkulurit D. Il-punt fejn ir-Rumani rnexxielhom ikissru s-swar u jidħlu E. Fejn instabu bosta muniti F. Fejn instabu diversi bċejjeċ tal-fuħħa bil-kitbiet imnaqqxin G. Fejn instabu tliet skeletri

Sit ta' Wirt Dinji

Masada ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Turiżmu modern

Pittura ta' Masada ta' Edward Lear, 1858.

Fl-2007, il-Mużew ta' Masada bħala Mafkar ta' Yigael Yadin infetaħ fis-sit, u fih jintwerew is-sejbiet arkeoloġiċi f'ambjent teatrali. Bosta mill-artefatti għall-wiri nstabu minn Yadin u mit-tim arkeoloġiku tiegħu mill-Università Ebrajka ta' Ġerusalemm matul is-snin 60 tas-seklu 20.

Is-sit arkeoloġiku jinsab fil-Park Nazzjonali ta' Masada, u biex wieħed iżur il-park irid iħallas miżata tad-dħul (anke jekk bil-mixi). Hemm żewġ mogħdijiet għall-mixi, it-tnejn li huma weqfin ħafna:

• Il-Mogħdija Mserrpa tibda min-naħa tal-Lvant fil-Mużew ta' Masada (l-aċċess huwa mill-Awtostrada tal-Baħar Mejjet) u titla' sa madwar 301 metru (988 pied) bħala elevazzjoni.
• Il-Mogħdija tar-Rampa tar-Rumani hija wieqfa ħafna wkoll, iżda b'inqas elevazzjoni, u wieħed jaċċessaha min-naħa tal-Punent tal-għolja (l-aċċess bil-karozza huwa mit-triq ta' Arad).

Min iħobb jimxi spiss jibda xi siegħa qabel ma titla' x-xemx, meta jiftaħ il-park, biex jevita s-sħana ta' nofsinhar, li tista' taqbeż it-43 °C (109 °F) fis-sajf. Fil-fatt, il-mogħdijiet għall-mixi spiss jingħalqu matul il-jum fis-sajf minħabba s-sħana. Il-viżitaturi jiġu mħeġġa jġibu l-ilma tax-xorb magħhom għal waqt il-mixi, peress li l-ilma huwa disponibbli biss fil-quċċata.

Inkella, għal miżata iktar għalja, il-viżitaturi jistgħu jużaw il-cable car (il-cableway ta' Masada tiftaħ fit-8 ta' filgħodu) sal-quċċata tal-promontorju.

Fil-bażi tal-cableway hemm ċentru għall-viżitaturi u l-mużew.

F'xi ljieli fis-sajf jintwera spettaklu bid-dwal u bil-mużika fuq in-naħa tal-Punent tal-għolja (l-aċċess bil-karozza jkun mit-triq ta' Arad u l-aċċess bil-mixi jkun permezz tal-Mogħdija tar-Rampa tar-Rumani).

Leġġenda ta' Masada

Il-leġġenda ta' Masada tirrakkonta l-ġrajja Żionista bikrija tal-Assedju ta' Masada, narrattiva misluta u msejsa abbażi tar-rakkont ta' Josephus, bis-Sikarji minflok deskritti bħala eroj nazzjonali, u fejn is-Sikarji ġew deskritti bħala grupp partikolari miż-Żeloti.

L-assedju ta' Masada u l-leġġenda ta' Masada li tirriżulta minnu spiss jitqiesu sinifikanti f'Iżrael bħala "simbolu tal-eroiżmu Lhudi". Skont Klara Palotai, "Masada saret simbolu tar-reżistenza erojka għall-Istat ta' Iżrael u kellu rwol ewlieni għal Iżrael fit-tiswir tal-identità nazzjonali".

Għal Iżrael, kienu simbolu tal-qlubija tal-ġellieda ta' Masada, tal-qawwa li ħarġet fid-dieher meta rnexxielhom jirreżistu u jżommu l-kontroll tal-fortizza ta' Masada għal kważi 3 snin, kif ukoll tal-għażla tagħhom li jippreferu l-mewt minflok il-jasar fit-taqbida kontra imperu daqstant aggressiv. Masada kienet saret "l-ispazju fejn ħareġ fid-dieher il-wirt nazzjonali" u s-sit ta' ċerimonji militari. Palotai jiddikjara kif Masada "bdiet issir attraenti ferm għall-arkeoloġija" minħabba li s-sit stess kien attira lil nies minn madwar id-dinja kollha biex jgħinu ħalli jinstabu l-fdalijiet tal-fortizza u tal-battalja li seħħet hemmhekk.

It-Tieni Gwerra Dinjija

Il-ġrajja ta' Masada ispirat il-"pjan ta' Masada" imfassal mill-Brittaniċi matul l-era tal-Mandat. Il-pjan kien li l-pożizzjonijiet difensivi fuq l-Għolja tal-Karmnu jiġu ssorveljati minn inġenji Palmach, sabiex irażżnu l-imxija mistennija ta' Erwin Rommel tul ir-reġjun fl-1942. Il-pjan ġie abbandunat wara t-telfa li ġarrab Rommel f'El Alamein.

Armata ta' Iżrael

Sett ta' tliet bolol postali kommemorattivi ta' Masada, maħruġa f'Iżrael fl-1965.

Il-kap tal-persunal tal-Forzi tad-Difiża ta' Iżrael (IDF, Israel Defence Forces), Moshe Dayan, ta bidu lill-prattika li fil-quċċata ta' Masada tiġi organizzata ċ-ċerimonja tal-ġurament tas-suldati tal-Korpi Armati ta' Iżrael li jkunu temmew it-tironut (taħriġ bażiku tal-IDF). Iċ-ċerimonja kienet tintemm bid-dikjarazzjoni: "Masada ma għandhiex terġa' taqa' f'idejn l-għadu". Is-suldati kienu jitilgħu mill-Mogħdija Mserrqa billejl u kienu jieħdu l-ġurament f'ambjent mixgħul bit-torċi. Dawn iċ-ċerimonji issa jsiru wkoll f'postijiet importanti oħra, fosthom il-Mafkar tal-Korpi Armati f'Latrun, il-Ħajt tan-Newwieħa u l-Għolja tal-Munizzjon f'Ġerusalemm, il-Ħabs ta' Akko u l-bażijiet tat-taħriġ.

Fil-kultura popolari

• Minisensiela dwar iċ-ċittadella ġiet imxandra fl-1981.
• Il-lottatur Amerikan Lhudi, li kien light welterweight champion, Cletus Seldin, jilbes ġakketta li fuq daharha kien hemm il-kitba "Ftakru fil-Masada".
• Masada dehret matul id-disa' u l-għaxar episodji ta' The Amazing Race Australia 1 (2011).
• Fl-2017, Jean Michel Jarre tella' kunċert tal-mużika elettronika qrib il-fortizza.
• Masada hija s-sit ewlieni fejn inħadem ir-raba' staġun ta' Preacher.
• 'XK Masada' huwa l-isem f'kodiċi ta' pjaneta ta' refuġju mbiegħda tal-kontinwità tal-kmand f'"A Colder War".
• Masada hija sit ewlieni fejn ġie ambjentat ir-rumanz The Dovekeepers kif ukoll id-dramm televiżiv maqsum f'żewġ partijiet tal-istess isem.
• Masada huwa t-titlu ta' kanzunetta u ta' album iddedikati lis-sit mill-kantant reggae mill-Kosta tal-Avorju Alpha Blondy.

Gallerija

• 
  L-art imtarrġa t'isfel tal-Palazz tat-Tramuntana (Nru 39 fuq il-pjanta)
• 
  Pixxina mtarrġa interpretata minn Yadin bħala pixxina tal-għawm ta' Erodi, li x'aktarx intuża bħala banju pubbliku għall-immersjonijiet ritwali (mikveh) mir-ribelli (Nru 17 fuq il-pjanta)
• 
  Knisja Biżantina (Nru 26 fuq il-pjanta)
• 
  Veduta mill-ajru ta' Masada u l-Mogħdija Mserrpa mill-Grigal
• 
  Id-Daħla Biżantina tal-Punent ta' Masada (Nru 23 fuq il-pjanta)
• 
  Kamp tal-assedju Ruman F u sezzjoni mis-swar Rumani
• 
  Cable car (Masada cableway) nieżla minn Masada