Lucerna

Lucerna
	Żvizzera
	; Lua error in mw.lua at line 656: invalid value (nil) at index 1 in table for 'concat'.
Amministrazzjoni
State	Żvizzera
Canton of Switzerland	Canton of Lucerne (en)
Constituency of the canton of Lucerne	City of Lucerne Constituency (en)
Kap tal-Gvern	Beat Züsli (mul)
Isem uffiċjali	Luzern
Ismijiet oriġinali	Luzern
Kodiċi postali	6000, 6014, 6002, 6003, 6004, 6005, 6006, 6007, 6009u 6015
Ġeografija
Koordinati	47°03′08″N 8°18′21″E / 47.0523°N 8.3059°EKoordinati: 47°03′08″N 8°18′21″E / 47.0523°N 8.3059°E
	Lucerna Lucerna (Switzerland)
Superfiċjenti	29.11 kilometru kwadru
Għoli	436 m
Fruntieri ma'	Adligenswil (en) , Ebikon (mul) , Kriens (mul) , Malters (en) , Neuenkirch (mul) , Emmen (mul) , Horw (mul) , Meggen (mul) , Ennetbürgen (mul) u Stansstad (mul)
Demografija
Popolazzjoni	86,234 abitanti (31 Diċembru 2024)
Informazzjoni oħra
Kodiċi tat-telefon	041
bliet ġemellati	Guebwiller (mul) , Bournemouth (en) , Cieszyn (mul) , Olomouc, Chicagou Potsdam
	stadtluzern.chu stadt-luzern.ch

Lucerna, jew Luzern bil-Ġermaniż. LL-Q150 (fra)-Eihel-Lucerne.wav (għajnuna·info) ( Mudell:En langue /l u ˈ t s ɛ ʁ n/ bl - Alemanniku Lozärn / /l o ˈ t s æ ː r n/ ^[1] l-akbar belt fl-Iżvizzera ^[2] u l- belt kapitali tal- kanton ta' Lucerne .

Lucerne hija ċ-ċentru soċjali u kulturali tal- Iżvizzera ċentrali . Il -Karnival ta' Lucerne u l- Festival ta' Lucerne huma avvenimenti li l-influwenza tagħhom testendi lil hinn mir-reġjun.

Għandha żewġ pontijiet tal-injam mgħottija, inkluż il- Kapellbrücke, li sar inseparabbli mill-immaġni tal-belt.

Ġeografija

Il-belt tinsab f’riġlejn l-Alpi Żvizzeri, fir-reġjun tal-Iżvizzera Ċentrali, fuq ix-xtut tal-Lag Lucerne (Lag tal-Erba’ Kantoni), li fih tispiċċa x-Xmara Reuss, u qrib żewġ qċaċet Alpini: il-Muntanja Rigi u l-Muntanja Pilatus (2,128 m).

Lucerne tkopri erja ta’ 29.06 km².

Klima

Bejn l-1961 u l-1990 Lucerne kellha medja ta’ 138.1 jum ta’ xita fis-sena u bħala medja rċeviet 1,171 mm ta’ preċipitazzjoni. L-iktar xahar imxarrab kien Ġunju, li matulu Lucerne rċeviet medja ta’ 153 mm ta’ xita. Matul dan ix-xahar kien hemm xita għal medja ta’ 14.2 jum. L-iktar xahar niexef tas-sena kien Frar b’medja ta’ 61 mm ta’ preċipitazzjoni fuq 10.2 ijiem. Il-klima f’din iż-żona għandha differenzi ħfief bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi, u hemm xita adegwata s-sena kollha^[3]^[4].

Storja

Ir-reġjun ta' Lucerne ilu abitat sa minn żminijiet preistoriki.

Medju Evu

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alemanni stabbilew ruħhom hemmhekk, u diversi monasteri dehru qabel is-sena 1000, inkluż il-monasteru Benedittin ta’ Saint-Léger (issa l-Knisja ta’ Saint-Léger f’Lucerne), imwaqqaf madwar is-sena 710 mill-Karolinġi u li waqa’ taħt il-kontroll tal-Abbazija ta’ Murbach f’Alsace f’nofs is-seklu 9. Fis-seklu 12, l-Asburgi (li dak iż-żmien kienu bbażati f’Alsace) akkwistaw l-Abbazija ta’ Murbach u, konsegwentement, l-Abbazija ta’ Saint-Léger f’Lucerne^[5].

Il-belt ta’ Lucerne twaqqfet bejn l-1180 u l-1200. Fl-1332, Lucerne kienet l-ewwel belt li ngħaqdet mal-Konfederazzjoni Żvizzera tat-Tliet Kantoni, minkejja li ġġieldet flimkien mal-Asburgi fil-Battalja ta’ Morgarten.

Żminijiet Moderni

Fl-1597, l-inċiżur Martin Martini ppubblika mappa notevoli tal-belt, essenzjalment veduta mill-għoli, li tikkostitwixxi dokument eċċezzjonali għall-fehim tas-sit f'dak iż-żmien^[6].

Relazzjonijiet ma' Alsace u Lorraine

Minbarra l-ħbiberija tradizzjonali u l-appoġġ reċiproku bejn Alsace u l-Iżvizzera, eżemplifikati mill-Hirsebreifahrt (forma tradizzjonali ta' għajnuna reċiproka), il-kanton ta' Lucerne żamm rabtiet pjuttost mill-qrib ma' Alsace. Fis-seklu 17, il-Gwerra tal-Bdiewa, imħeġġa minn taxxi eċċessivi u li talbet il-libertà tal-kummerċ tal-melħ u d-dritt li jħallsu imgħax in natura, irriżultat fit-telfa tagħhom. Xi wħud inqatlu, oħrajn ġew eżiljati mill-Imperatur Ferdinand III fid-Dieta ta' Regensburg fl-1653, u mmultati 400 florin fl-1661 mill-gvern ta' Lucerne. Il-post magħżul tagħhom għall-eżilju kien naturalment Alsace, peress li Louis XIV kien qed ifittex b'mod attiv li jattira suldati u uffiċjali Żvizzeri lejn ir-reġimenti barranin tiegħu mħarrġa fi Franza. Dawn ir-rekluti mbagħad ġabu l-familji u l-konoxxenti tagħhom magħhom. L-istess Louis XIV li qabel kien awtorizza l-mogħdija ta’ merkanti Alsazjani u Lorraine lejn l-Iżvizzera ddeċieda fl-1662 li jippermetti lill-barranin Kattoliċi joqogħdu f’Alsace-Lorraine biex jerġgħu jibnu djar imġarrfa mill-Gwerra tat-Tletin Sena, jikkultivaw artijiet abbandunati, u jerġgħu jimlew dawn ir-reġjuni devastati. Id-djar u l-art kienu mqassma skont l-għadd ta’ tfal fil-familji. Dawk li ngħataw dawn il-proprjetajiet kienu eżentati mit-taxxi għal diversi snin, anke għal ħajjithom kollha. F’xi parroċċi (Dabo f’Lorraine, pereżempju), kienu wkoll permessi jieħdu l-injam meħtieġ għall-bini u t-tisħin tad-djar tagħhom mill-foresti. L-immigrazzjoni Żvizzera lejn l-Alsace ta’ Fuq ġiet għalhekk imħeġġa fis-seklu 17. Dawn il-privileġġi riżervati għall-emigranti Kattoliċi kellhom l-effett mixtieq, u ħafna abitanti tal-kanton ta’ Lucerne, li ma kellhomx prospetti ekonomiċi, emigraw. Il-vjaġġ minn Lucerne lejn Alsace u mbagħad lejn Lorraine kien ċertament iffaċilitat ukoll mill-Kapuċċini stabbiliti fil-kunventi ta’ Schupfheim.

L-era kontemporanja

Fid-29 ta' Ġunju 1939, sar irkant internazzjonali f'Lucerne ta' xogħlijiet tal-arti meqjusa "deġenerati" u kkonfiskati minn madwar erbgħin mużew Ġermaniż. Dan ġab 518,327 frank Żvizzeru għat-Tielet Reich, somma inqas milli stmat, peress li x-xerrejja kienu qablu li ma joffrux aktar sabiex jevitaw li jarrikkixxu żżejjed il-kaxxa tal-istat Ġermaniż^[7].

Ekonomija

L-ekonomija ta’ Lucerne qed tesperjenza tkabbir internazzjonali dejjem akbar. Aċċess dirett għall-awtostrada lejn Zurich huwa pprovdut mill-interkambju l-ġdid f’Buchrain u Rothenburg. Infetħu skejjel ġodda f’Lucerne, u t-taxxa korporattiva se tkun l-aktar baxxa fl-Iżvizzera mill-2012: dan kollu jikkontribwixxi biex Lucerne ssir post dejjem aktar attraenti kemm għal kumpaniji żgħar kif ukoll għal dawk kbar. Fl-2010, aktar minn 1,200 kumpanija stabbilew ruħhom f’Lucerne. Is-setturi tal-kura tas-saħħa, tal-manifattura tal-magni, u tal-kostruzzjoni huma rappreżentati b’mod partikolarment tajjeb^[8].

Trasport

Wara li Ferdinand von Zeppelin niżżel l-ajruplan tal-ajru tiegħu f'Lucerne fl-1909, il-belt saret pijuniera għall-industrija aeronawtika fl-Iżvizzera. Fi Frar 1910 twaqqfet l-ewwel kumpanija tat-trasport bl-ajru tal-pajjiż (u wara d-DELAG tal-Ġermanja t-tieni fid-dinja), f'Lulju tal-istess sena mbagħad ukoll l-ewwel hangar tal-ajruplani tal-ajru f'Tribschenmoos. Il-kumpanija pprovdiet titjiriet b'ajruplani tal-ajru sal-1914 mingħajr inċidenti notevoli.

Lucerne tiftaħar b'netwerk tat-trasport żviluppat u mmexxi tajjeb, bl-operatur ewlieni, Verkehrsbetriebe Luzern (VBL), li jħaddem kemm it-trolleybuses f'Lucerne kif ukoll netwerk ta' karozzi tal-linja bil-mutur fil-belt u lejn il-muniċipalitajiet ġirien. Operaturi oħra, bħal PostAuto Schweiz u Auto AG Rothenburg, jipprovdu servizzi tal-karozzi tal-linja lejn bliet u rħula oħra.

L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Lucerne huwa wieħed mill-istazzjonijiet prinċipali tal-Iżvizzera, u huwa konness sew mal-bqija tal-Iżvizzera permezz ta’ servizzi ferrovjarji operati mill-Ferroviji Federali Żvizzeri (SBB CFF FFS), is-Südostbahn (SOB), il-BLS u ż-Zentralbahn (zb). Huwa servut minn ferroviji nazzjonali u internazzjonali kif ukoll ferroviji lokali tal-Lucerne S-Bahn. Hemm 40 ferrovija kuljum bejn Lucerne u Zurich, b’ħin medju tal-ivvjaġġar ta’ 48 minuta. L-Ajruport ta’ Zurich jista’ jintlaħaq f’ftit aktar minn siegħa. Il-Voralpen Express jgħaqqad direttament Lucerne mal-Iżvizzera tal-Lvant.