Katina Muntanjuża ta' Mulanje

Immaġni satellitari kompożita tal-Katina Muntanjuża ta' Mulanje.

Il-Katina Muntanjuża ta' Mulanje, magħrufa wkoll bħala l-Muntanja ta' Mulanje, hija inselberg kbira u Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fin-Nofsinhar tal-Malawi. Il-Quċċata ta' Sapitwa, l-ogħla punt tal-katina muntanjuża b'3,002 metru, hija l-ogħla punt fil-Malawi. Tinsab 65 kilometru fil-Lvant ta' Blantyre, b'elevazzjoni f'salt mill-pjanuri tal-madwar ta' Phalombe u tad-distrett ta' Mulanje. Tifforma parti minn reġjun ekoloġiku propost, li għandu jissejjaħ bħala l-Arċipelagu Muntanjuż tax-Xlokk tal-Afrika.

Ġeografija

Il-biċċa l-kbira tal-katina muntanjuża tikkonsisti minn bwar tal-ħaxix f'elevazzjonijiet ta' 1,800–2,200 metru, mifrudin minn fniedaq fondi bil-foresti. Fiha bosta qċaċet individwali li jlaħħqu sa għoli ta' iktar minn 2,500 metru, inkluż il-Quċċata ta' Chambe, li x-xaqliba tal-Punent tagħha tinvolvi l-itwal tixbit mal-blat fl-Afrika.

Il-katina muntanjuża ffurmat bl-intrużjoni tal-magma fil-qoxra tad-Dinja madwar 130 miljun sena ilu. Il-blat tal-madwar ittiekel maż-żmien, u tħalla l-blat igneu reżistenti għall-erożjoni tal-Katina Muntanjuża ta' Mulanje. L-ewwel Ewropew li rrapporta li ra l-katina muntanjuża kien David Livingstone fl-1859, iżda l-investigazzjoni arkeoloġika żvelat l-evidenza ta' żjarat umani lejn il-katina muntanjuża minn Żmien il-Ħaġar 'il quddiem. L-elevazzjoni tal-muntanja hija għolja biżżejjed biex tfixkel il-fluss tal-arja fl-ogħla livell u twassal biex jifforma s-sħab tax-xita madwarha, u b'hekk hija sors importanti ta' ilma tax-xita fil-bidu ta' kważi kull xmara li tgħaddi minn din il-parti tal-Malawi.

Il-Quċċata ta' Sapitwa fl-2019.

Ix-xaqlibiet bil-foresti tal-katina muntanjuża jsostnu industrija mdaqqsa tal-injam. Fl-imgħoddi kien hemm cableway għat-trasport tal-injam mit-tarf tal-promontorju 'l isfel lejn l-Impjant tal-Forestrija ta' Likhubula, iżda ma baqgħetx taħdem u attwalment l-injam jinġarr 'l isfel bl-idejn.

Il-muntanja stess tagħmel parti mir-Riżerva Forestali protetta tal-Muntanja ta' Mulanje. Iċ-ċipress nattiv ta' Mulanje (Widdringtonia whytei) tant ġie maqtugħ li jitqies bħala fil-periklu ta' estinzjoni u l-park fih l-aħħar siġriet eżistenti ta' din l-ispeċi, kif ukoll għadd ta' speċijiet ta' pjanti u ta' annimali oħra — bosta minnhom endemiċi. Pereżempju hemm il-friefet tal-foresti, għasafar bħaċ-cholo alethe u l-apalis tal-ġwienaħ bojod, kamaleonte nanu, wiżgħat, xaħmet l-art, iż-żrinġ żaqżaqi, u speċi rari ta' xaħmet l-art mingħajr saqajn. L-art ta' madwar il-park hija mhedda mill-popolazzjoni dejjem tikber, ix-xejriet tal-użu tal-art bħall-ikklerjar tal-foresti għall-biedja u għall-ħatab, u speċijiet invażivi bħal-lampun dehbi tal-Himalayas (Rubus ellipticus) u ż-żnuber Messikan (Pinus patula).

Il-katina muntanjuża hija popolari għall-mixi u għat-tixbit, u hemm diversi refuġji tal-muntanji sparpaljati fiha li jieħu ħsiebhom il-Klabb tal-Muntanji tal-Malawi u d-Dipartiment tal-Forestrija tal-Malawi. L-ewwel persuna li rnexxielha tixxabbat sal-Quċċata ta' Sapitwa għamlet dan fl-1894, u issa saret l-iktar post popolari għat-tixbit fil-promontorju.

Fl-2014 il-katina muntanjuża ma rnexxilhiex issir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO minkejja t-tentattiv ta' nominazzjoni bħala sit indikattiv. Madankollu, fl-2025 irnexxielha titniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Storja umana tal-inħawi ta' Mulanje

Skont leġġenda tal-poplu Chewa, il-poplu li kien jgħix fil-Malawi qabel il-wasla tagħhom kien il-poplu Akafula.

Għalkemm għadha qatt ma nstabet fil-Katina Muntanjuża ta' Mulanje, l-arti fuq il-blat ġiet skoperta fl-għoljiet fil-qrib ta' Machemba u ta' Mikolongwe. Permezz tax-xogħol reċenti mill-Università Kattolika nstabu siti tal-produzzjoni tal-għodod tul il-medda ta' Thuchila li jmorru lura għal Żmien il-Ħaġar Nofsani, jiġifieri madwar 100,000 sena ilu.

L-immigrazzjoni prinċipali tal-poplu Bantu ġiet mill-Baċir tal-Congo fis-seklu 17, meta l-poplu Mang'anja insedja għadd ta' siti madwar l-inħawi ta' Mulanje. Dan kien poplu paċifiku li bena l-għajxien tiegħu mill-ħamrija u mir-riżorsi naturali lokali. Kien hemm kuntatt mad-dinja ta' barra permezz tal-Għarab kostali u l-Portugiżi, u l-kummerċjanti tal-poplu Yao li ġabu magħhom xi merkanzija għat-tpartit mal-avorju u mal-iskjavi.

Il-paċi waslet fi tmiemha bil-migrazzjoni tal-poplu Yao mill-Grigal lejn ix-xatt tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Malawi (li dak iż-żmien kien jissejjaħ bħala l-Lag ta' Nyasa) u ż-żoni għoljin ta' Malawi fis-seklu 19, peress li kien qed jaħrab mill-għawġ tribali intern tiegħu stess. Bid-domanda kostali qawwija, l-attakki mill-iskjavi fil-villaġġi tal-poplu Mang'anja żdiedu sew u l-insedjament spiss kienu sparpaljati. Din is-sitwazzjoni ġiet innotata minn David Livingstone meta vvjaġġa f'dawn l-inħawi f'nofs is-seklu 19.

It-talba ta' Livingstone għall-għajnuna biex jintemm il-kummerċ tal-iskjavi wasslet biex missjunarji u insedjaturi Skoċċiżi jaslu fl-inħawi u dawn stabbilew ruħhom permezz ta' missjoni max-xaqlibiet tal-muntanja u t-tħaddim tal-artijiet għall-agrikoltura, rispettivament. Minkejja tentattivi biex tiġi żviluppata relazzjoni ta' ħbiberija, il-kunflitt mal-poplu Yao żdied u dan malajr wassal għall-vjolenza. Sas-snin 90 tas-seklu 19, il-Brittaniċi ħassew il-ħtieġa li jiġi stabbilit protettorat u stabbilew amministrazzjoni militari fit-Tramuntana tal-muntanja fil-Forti ta' Lister u fin-Nofsinhar fil-Forti ta' Anderson. F'dawn il-fortijiet ġew skjerati suldati Indjani u dan ta bidu għar-rabtiet dejjiema mas-subkontinent Indjan.

Minn dak iż-żmien, seħħew migrazzjonijiet interni tal-poplu Lomwe mil-Lvant Portugiż, peress li kien qed jaħrab mill-għawġ kolonjali kif ukoll tal-poplu Yao, li fil-biċċa l-kbira insedja qalb l-artijiet Ewropej u l-missjonijiet Kattoliċi. Din l-immigrazzjoni kompliet saż-żminijiet reċenti matul l-indipendenza mill-Mozambique u l-gwerer ċivili.

Illum il-ġurnata, dawn it-tliet kulturi tribali għadhom jgħixu madwar il-muntanja b'waħda mill-ikbar densitajiet ta' popolazzjonijiet rurali fl-Afrika. Għalkemm hemm distinzjoni territorjali permezz tal-awtoritajiet tradizzjonali tribali tagħhom, hemm taħlit mifrux fost il-popli.

L-insedjament tal-Ewropej tkattar u żviluppaw l-artijiet estensivi tat-tkabbir tat-te li jirrappreżentaw l-ewwel kultivazzjoni sinifikanti ta' din l-għalla 'l barra mill-pajjiżi tal-oriġini tagħha. Il-missjonijiet wessgħu wkoll is-servizzi tagħhom fl-edukazzjoni u fil-kura tas-saħħa primarja.

Sit ta' Wirt Dinji

Il-Pajsaġġ Kulturali tal-Muntanja ta' Mulanje ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Klima

Immaġni tridimensjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Mulanje.

Il-klima tal-inħawi tal-Katina Muntanjuża ta' Mulanje tiġi influwenzata ferm miż-żona ekwatorjali bi pressjoni baxxa, fejn l-irjieħ tal-Grigal tal-Emisferu tat-Tramuntana jikkonverġu mal-irjieħ tax-Xlokk tal-Emisferu tan-Nofsinhar. Din iż-żona hija magħrufa bħala Żona ta' Konverġenza Intertropikali. Fuq l-immaġnijiet satellitari, din iż-żona spiss tidher bħala medda twila ta' sħab fir-reġjun ekwatorjali, u l-effett prinċipali tagħha hija l-ħolqien ta' staġuni tan-nixfa u tax-xita fiż-żona ekwatorjali.

Minħabba l-pożizzjoni unika tagħha bħala "gżira-muntanja", il-Katina Muntanjuża ta' Mulanje, li hija ogħla minn 2,500 metru 'l fuq mill-pjanuri tal-madwar, tiġi affettwata ferm miż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali, li taġixxi bħala barriera tax-xita. Dan isir viżibbli ħafna meta wieħed iqabbel ix-xita annwali normali fil-katina muntanjuża u fil-madwar. Il-livell tal-promontorju, f'għoli ta' madwar 2,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, kull sena jesperjenza iktar minn 2,500 millimetru (100 pulzier) ta' xita, madankollu, fil-pjanuri baxxi madwar il-bażi tal-katina muntanjuża, ix-xita annwali tlaħħaq madwar 40 pulzier. Fil-pjanuri madwar il-muntanja normalment ix-xita tinżel fl-istaġun tax-xita, filwaqt li fil-livell tal-promontorju tinżel xita s-sena kollha.

Għad hemm differenzi fl-ammonti ta' xita madwar il-katina muntanjuża. Ix-xaqliba tal-Lbiċ tal-muntanja madwar Likhubula, Lichenya u Mulanje Boma hija n-naħa fejn jaħkem ir-riħ. B'hekk tesperjenza l-ogħla ammonti ta' xita minħabba l-irjieħ tax-Xlokk tal-emisferu tan-Nofsinhar li jwasslu l-arja bl-indewwa miż-Żambja u mir-Repubblika Demokratika tal-Congo fir-reġjun ta' Mulanje. Ix-xaqliba tal-Majjistral tal-katina muntanjuża tesperjenza inqas xita, minħabba effett ta' kopertura tax-xita.

Mogħdija bil-Muntanja ta' Mulanje fl-isfond.

Ix-xhur tal-istaġun tan-nixfa (Mejju–Awwissu) ikunu l-iżjed xhur friski tas-sena u l-iktar adattati għall-mixi fil-katina muntanjuża. L-istaġun tax-xita (Novembru–April) ma tantx huwa adattat għall-mixi fil-katina muntanjuża, peress li min imur jimxi jrid jiffaċċja xita qliel fil-promontorju u temperaturi għoljin għat-telgħa.

Il-borra qajla tinżel. Jaf tinżel għal ftit iżda l-aħħar darba li niżlet ħafna borra u akkumulat mal-art kien f'Ġunju 1954.

Ċedru ta' Mulanje

Iċ-ċedru ta' Mulanje (Widdringtonia whytei) ġie pproklamat bħala s-siġra nazzjonali tal-Malawi fl-1984 mill-President ta' dak iż-żmien Hastings Banda. Din is-siġra twila, W. whytei, ingħatat kunjom Alexander Whyte, botaniku tal-gvern kolonjali fi Nyasaland. L-ispeċi ġiet deskritta għall-ewwel darba fl-1894 u tinsab biss fil-Muntanja ta' Mulanje (u fil-Muntanja ta' Mchese, skont jekk wieħed iqisx dik il-popolazzjoni bħala konspeċifika). Ix-xjenzati ma jaqblux dwar jekk din hijiex speċi distinta jew forma ġganteska ta' ċedru ieħor li jinsab fil-muntanja, W. nodiflora, li huwa komuni fin-Nofsinhar tal-Afrika. Il-foresti taċ-ċedru ta' Mulanje ġew stmati fl-2004 li kellhom erja totali mnaqqsa ta' 8.5 km², nofs tal-kopertura forestali oriġinali stmata. Din l-erja jaf naqset minħabba l-qtugħ illegali kontinwu tas-siġar.

In-naħa tal-Punent tal-Muntanja ta' Mulanje f'inżul ix-xemx, mill-Kaskati ta' Likhubula.

Il-W. whytei hija siġra kbira li dejjem ikollha weraq aħdar, li tikber sa għoli ta' 40–50 metru, filwaqt li l-W. nodiflora għandha għamla ġejja iktar għat-tond, u hija inqas għolja. Fuq il-muntanja, iċ-ċedru ta' Mulanje huwa limitat għal altitudnijiet ta' 1,800-2,550 metru u normalment jikber fil-boskijiet u fil-widien fejn hemm protezzjoni min-nirien.

L-injam taċ-ċedru għandu lewn aħmar mhux skur u jfuħ. Il-kwalitajiet ewlenin tiegħu huma li jinħadem faċilment u jiflaħ ferm, peress li huwa reżistenti naturalment għall-attakki tat-termiti, l-insetti li jattakkaw l-injam u l-fungi. Il-likwidu tas-siġra huwa velenuż għall-insetti. Għal dawn ir-raġunijiet, l-injam kiseb importanza kummerċjali mis-snin 40 tas-seklu 20 'il quddiem, kif deskritt minn Laurens van der Post fil-ktieb tiegħu Venture to the Interior, u sar riżorsa prinċipali għall-bini u għax-xogħol bl-injam. Mill-2010 l-injam jintuża l-iktar fil-produzzjoni tal-arti u tal-artiġjanat lokali, tad-dgħajjes tas-sajd għal-Lag ta' Malawi, u fil-kostruzzjoni u fit-tiżjin ta' bosta binjiet prestiġjużi.

Peress li d-domanda għal dan l-injam hija għolja, is-siġra hija mhedda bl-estinzjoni. Iċ-ċedru ta' Mulanje huwa speċi pijunier, li jfisser li tieħu vantaġġ mis-siti li jiġu ħielsa minn speċijiet kompetituri oħra, iżda tbati iktar meta jkun hemm ħafna kompetizzjoni. Meta n-nirien jeqirdu s-siġar f'żona bil-boskijiet, normalment iċ-ċedru ta' Mulanje jkun l-ewwel speċi ta' siġra li terġa' tistabbilixxi ruħha. Speċijiet oħra jiġu ferm wara, iżda dan għaliex iċ-ċedru jikber relattivament malajr, u b'hekk ma tantx ikollu kompetizzjoni għad-dawl tax-xemx.

Id-Dipartiment tal-Forestrija tal-Malawi huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-foresti taċ-ċedru min-nirien li jikkawżaw tant ħsara. Kull sena, fil-bidu tal-istaġun tan-nixfa, l-irqajja' tal-art li jintużaw biex f'każ ta' nar dan ma jinxteridx jiġu kklerjati mill-veġetazzjoni biex jintużaw bħala barrieri kontra l-avvanz tan-nirien forestali. Barra minn hekk, jitwettaq tqabbid bikri kkontrollat biex il-materjal kombustibbli ma jakkumulax u b'hekk potenzjalment jikkawża nirien kbar u intensivi iktar 'il quddiem fl-istaġun tan-nixfa. Għal iktar sikurezza, gruppi mgħammra b'tagħmir tat-tifi tan-nar jiġu stazzjonati fiż-żoni kollha tal-promontorju prinċipali kull meta jkun hemm periklu ta' nirien forestali.

Apparti li jipprovdi protezzjoni min-nirien, id-Dipartiment tal-Forestrija huwa responsabbli għall-kontroll tal-użu tas-siġar għall-injam. Fl-imgħoddi d-dipartiment ħareġ liċenzji annwali għall-issegar, iżda minħabba żieda f'salt fil-ħsad illegali, l-istaġun tal-issegar ilu magħluq mill-2007. Madankollu, is-suq illegali għaċ-ċedru huwa b'saħħtu u l-ħsad taċ-ċedru għadu ma ntemmx għalkollox. L-injam taċ-ċedru kollu li ġie ssegat wara l-2007 huwa injam illegali, u jista' jiġi kkonfiskat mid-Dipartiment tal-Forestrija u mill-Pulizija tal-Malawi. Fl-2010 kien hemm żieda sinifikanti fl-azzjoni tal-infurzar tal-liġi li involviet timijiet armati tal-forestrija li wettqu rondi fil-foresti taċ-ċedru biex iwaqqfu lil dawk li ppruvaw jissegaw dawn is-siġar illegalment.

Kien hemm ukoll programm sostanzjali ta' tħawwil għall-forestazzjoni mill-ġdid taċ-ċedru ta' Mulanje fis-serer mgħottijin bil-plastik li huma viżibbli madwar il-muntanja. Fl-istaġun tax-xita tal-2008-2009, il-mixtliet ġew stabbiliti fil-muntanja biex jitkabbru iktar minn 50,000 nebbieta li mbagħad tħawwlu, b'rata ta' sopravivenza stmata ta' iktar minn 30 %. Fl-istaġun tal-2009-2010, il-pjan tal-mixtliet kien li jitkabbru iktar minn 20,000 nebbieta, bi strateġija mtejba ta' tħawwil biex tiġi żgurata rata ogħla ta' suċċess.

Il-konservazzjoni taċ-ċedri mhix sigura. Fl-2010 il-Fond Fiduċjarju tal-Konservazzjoni tal-Muntanja ta' Mulanje sostna li l-ispeċi x'aktarx tiġi estinta sal-2020. Iċ-ċedru ta' Mulanje għall-ewwel ġie vvalutat bħala "fil-periklu" fl-1997, u mill-ġdid fl-1998 mill-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazjoni tan-Natura (IUCN). Ġie vvalutat mill-ġdid bħala "f'periklu kritiku" mill-IUCN fl-2011, meta l-valutatur Aljos Farjon, abbażi tad-data tal-2004, stqarr li l-ispeċi kienet se tesperjenza tnaqqis fil-popolazzjoni ta' 80 % sal-2030. Fl-2019 reġa' ġie vvalutat bħala "f'periklu kritiku", u l-awturi saħqu li kien għad fadal inqas minn 50 siġra matura, u tefgħu l-ħtija fuq l-esportazzjoni barranija. Dan sostnewh abbażi tal-fatt li l-inħawi jinsabu qrib il-fruntiera, il-Malawi ma tantx jagħmel għassa rigoruża, u l-injam la jintuża u lanqas jinbigħ fil-Malawi. Minkejja dawn l-istqarrijiet, il-gvern tal-Malawi u sħab bħall-Fond Fiduċjarju tal-Konservazzjoni tal-Muntanja ta' Mulanje ħawwlu 250,000 nebbieta kull sena f'dawn l-aħħar snin mill-2019. Minbarra r-riskju li din is-siġra tintilef, hemm ukoll it-telf potenzjali tal-pjanti u tal-annimali endemiċi l-oħra li jgħixu f'dawn il-foresti uniċi.

Attrazzjonijiet

Il-Katina Muntanjuża ta' Mulanje toffri opportunitajiet eċċellenti ta' mixi u tixbit. Il-promontorju jista' jiġi aċċessat fi żmien 3 sa 6 sigħat minn waħda mid-diversi mogħdijiet. Mill-promontorju, wieħed jista' jixxabbat ma' bosta qċaċet. Hemm diversi refuġji li jieħdu ħsiebhom persunal tar-Riżerva Forestali tal-Muntanja ta' Mulanje u tal-Klabb tal-Muntanji tal-Malawi. Dawn joffru akkomodazzjoni rustika lix-xabbaturi u lil dawk li jmorru jimxu fil-katina muntanjuża. Jinkludu Sombani, Chinzama, Minunu, Tuchila, Chombe, Lychenya, fost l-oħrajn. Wieħed jista' jaċċess l-ogħla quċċata ta' Sapitwa mir-refuġju ta' Chisepo.