Kastell ta' Alamut

Il-Kastell ta' Alamut (bil-Persjan: الموت|الموت, li litteralment tfisser "il-bejta tal-ajkla") huwa l-fdalijiet ta' fortizza fil-muntanji u jinsab fir-reġjun ta' Alamut fin-Nofsinhar tal-Kaspju, qrib il-villaġġ ta' Gazor Khan fil-provinċja ta' Qazvin fl-Iran, bejn wieħed u ieħor 200 kilometru (130 mil) minn Tehran.
Fl-1090 W.K., il-Kastell ta' Alamut safa f'idejn Hassan-i Sabbah, li kien iħaddan il-kawża Iżmaeljana ta' Nizari. Sal-1256, il-Kastell ta' Alamut iffunzjona bħala l-kwartieri ġenerali tal-istat Iżmaeljan ta' Nizari, li kien jinkludi sensiela ta' fortizzi strateġiċi sparpaljati madwar il-Persja u s-Sirja, u kull fortizza kienet imdawra minn diversi territorji ostili.
Il-Kastell ta' Alamut, li huwa l-iżjed fortizza famuża minn dawn il-fortizzi, kien maħsub bħala impenetrabbli għal kwalunkwe attakk militari u kien magħruf għall-ġonna, għal-librerija u għal-laboratorji mill-isbaħ tiegħu li fihom il-filosfi, ix-xjenzati u t-teologi setgħu jiddibattu b'libertà intellettwali.
Il-fortizza baqgħet b'saħħitha kontra avversarji bħall-imperi tas-Seljuk u ta' Khwarazm. Fl-1256, Rukn al-Din Khurshah arrenda l-fortizza kontra l-invażjoni tal-Mongoljani, li ġarrfuh u qerdu l-librerija famuża tiegħu. Għalkemm huwa preżunt li l-ħakma tal-Mongoljani qerdet għalkollox il-preżenza Iżmaeljana ta' Nizari f'Alamut, il-fortizza reġgħet inħatfet fl-1275 minn qawwiet ta' Nizari, u dan juri li filwaqt li l-qerda u l-ħsara li ġarrbu l-Iżmaeljani f'dak ir-reġjun kienu estensivi, il-Mongoljani ma rnexxielhomx jeqirduhom għalkollox. Madankollu, il-kastell reġa' nħataf għal darb'oħra u safa taħt it-tmexxija tal-ikbar iben ta' Hulegu Khan fl-1282. Wara, il-kastell kien ta' importanza reġjonali biss, u għadda minn taħt idejn diversi setgħat lokali. Illum il-ġurnata, il-kastell jinsab fi stat ta' fdalijiet.
F'Lulju 2026, il-Kastell ta' Alamut u l-Fortifikazzjonijiet Relatati tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bħala xhieda rari tat-tradizzjoni kulturali tal-Iżmaeljani ta' Nizari.[1] Is-sit tniżżel wara iktar minn 20 sena ta' riċerka arkeoloġika, konservazzjoni u dokumentazzjoni fir-reġjun ta' Alamut, fejn l-arkeologu Iranjan Hamideh Choubak kellu rwol ewlieni bħala s-superviżur fit-tul tal-investigazzjonijiet arkeoloġiċi li saru fis-sit.
Oriġini u isem
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Kastell ta' Alamut inbena mill-mexxej Ġustanid ta' Daylam, Wahsūdān ibn Marzubān, ta' fidi Iżlamika Xiita ta' Zaydi, għall-ħabta tat-840 W.K. Waqt vjaġġ tal-kaċċa, huwa lemaħ ajkla titperreċ fuq blata fl-għoli. Huwa induna li dak il-post kellu vantaġġ tattiku, u b'hekk għażel is-sit għall-kostruzzjoni ta' fortizza, imsejħa Aluh āmū[kh]t (اله آموت) min-nattivi, li x'aktarx tfisser "it-Tagħlima tal-Ajkla" jew "il-Bejta tal-Kastigi". Il-valur numeriku (abjad) ta' din il-kelma huwa 483, li hija d-data meta l-kastell inħataf minn Hassan-i Sabbah (483 AH = 1090/91 W.K.). Il-Kastell ta' Alamut baqa' taħt il-kontroll tal-Ġustanidi sal-wasla tal-kap Iżmaeljan da'i (missjunarju) Hassan-i Sabbah fil-kastell fl-1090 W.K., li mmarka l-bidu tal-perjodu ta' Alamut fl-istorja Iżmaeljana ta' Nizari.
Lista tal-mexxejja Iżmaeljani ta' Nizari f'Alamut (1090–1256)
[immodifika | immodifika s-sors]- In-Nizari da'is li mexxew f'Alamut:
- Hassan-i Sabbah (حسن صباح) (1050–1124);
- Kiya Buzurg-Ummid (کیا بزرگ امید) (1124–1138);
- Muhammad ibn Kiya Buzurg-Ummid (محمد بزرگ امید) (1138–1162).
- L-imam moħbijin f'Alamut:
- Ali al-Hadi ibn Nizar ibn al-Mustansir;
- Muhammad (I) al-Muhtadi;
- Hasan (I) al-Qahir.
- L-imam li mexxew f'Alamut:
- Hasan (II) Ala Dhikrihi al-Salam (امام حسن علی ذکره السلام) (1162–1166);
- Nur al-Din Muhammad (II) (امام نور الدین محمد) (1166–1210);
- Jalal al-Din Hasan (III) (امام جلال الدین حسن) (1210–1221);
- Al al-Din Muhammad (III) (امام علاء الدین محمد) (1221–1255);
- Rukn al-Din Khurshah (امام رکن الدین خورشاه) (1255–1256).
Wara li tkeċċa mill-Eġittu minħabba li kien appoġġa lil Nizar ibn al-Mustansir, Hassan-i Sabbah sab li l-koreliġjużi tiegħu, l-Iżmaeljani, kienu sparpaljati mal-Persja kollha, bi preżenza qawwija fir-reġjuni tat-Tramuntana u tal-Lvant, b'mod partikolari f'Daylaman, f'Khorasan u f'Quhistan. L-Iżmaeljani u popli okkupati oħra tal-Iran kellhom l-istess mibegħda kontra t-tmexxija tas-Seljuk, li kienu qasmu r-raba' agrikolu tal-pajjiż f'iqtā' (fewdi) u imponew taxxi kbar fuq iċ-ċittadini li kienu jgħixu fihom. L-amiri tas-Seljuk (mexxejja indipendenti) normalment kellhom ġurisdizzjoni u kontroll sħaħ fuq id-distretti li kienu jamministraw. Sadanittant, l-artiġjani u l-klassijiet inferjuri Persjani bdew igorru dejjem iktar kontra l-politiki u t-taxxi kbar tas-Seljuk. Hassan ukoll kien jistkerrah l-oppressjoni politika u ekonomika imposta mill-klassi mexxejja tas-Seljuk Sunniti fuq il-Musulmani Xiiti madwar l-Iran.
Ħtif tal-Kastell ta' Alamut
[immodifika | immodifika s-sors]
Sal-1090, il-viżier tas-Seljuk Nizam al-Mulk kien diġà ta l-ordnijiet biex Hassan jiġi arrestat u għaldaqstant Hassan kien qed jgħix mistoħbi fir-raħal tat-Tramuntana ta' Qazvin, madwar 60 kilometru mill-Kastell ta' Alamut. Hemmhekk, huwa ħejja l-pjanijiet biex jaħtaf il-fortizza, li kienet imdawrea minn wied għammiel b'abitanti li fil-biċċa l-kbira kienu Musulmani Xiiti, u Hassan seta' faċilment jikseb l-appoġġ tagħhom biex jagħmlu rewwixta kontra s-Seljuk. Il-kastell qatt ma kien inħataf qabel b'mezzi militari u b'hekk Hassan ħejja pjanijiet bir-reqqa.
Fis-sajf tal-1090, Hassan telaq minn Qazvin lejn il-Kastell ta' Alamut fuq rotta muntanjuża minn Andej. Huwa baqa' f'Andej taparsi kien għalliem tal-iskola jismu Dehkhoda sakemm kien ċert li għadd ta' nies li kienu jappoġġawh kienu qed jgħixu eżatt taħt il-kastell fil-villaġġ ta' Gazorkhan jew kienu kisbu impjieg fil-fortizza stess. Hassan baqa' jagħmilha taparsi l-għalliem tal-iskola u reħilha lejn il-fortizza, u kiseb il-fiduċja u l-ħbiberija ta' ħafna mis-suldati tagħha. Qagħad b'seba' għajnejn biex ma jiġbidx l-attenzjoni tas-sinjur tal-kastell Zaydi 'Alid Mahdi, u Hassan beda jattira figuri prominenti fil-Kastell ta' Alamut biex jappoġġaw il-missjoni tiegħu. Ġie saħansitra ssuġġerit li l-viċi stess ta' Mahdi kien jappoġġa b'mod sigriet lil Hassan, u baqa' jistenna biex juri l-lealtà tiegħu lejh sa dakinhar li Hassan ħataf il-kastell.
Iktar kmieni fis-sajf, Mahdi żar Qazvin, fejn ingħata ordnijiet stretti mingħand Nizam al-Mulk biex isib u jarresta lil Hassan li kien qed jingħad li kien qed jistaħba fil-provinċja ta' Daylaman. Mar-ritorn tiegħu lejn il-Kastell ta' Alamut, Mahdi nnota diversi qaddejja u gwardji ġodda li ġew impjegati hemmhekk. Il-viċi tiegħu spjegalu li bosta mill-ħaddiema l-oħra tal-kastell kienu mardu u kienu xortihom tajba li nstabu ħaddiema oħra minflokhom mill-villaġġi ġirien. Imħasseb dwar l-assoċjazzjonijiet ta' dawn il-ħaddiema, Mahdi ordna lill-viċi tiegħu biex jarresta lil kull min kien jinstab li kellu konnessjonijiet mal-Iżmaeljani.
Is-suspetti ta' Mahdi ġew ikkonfermati meta Hassan finalment qorob lejn is-sinjur tal-fortizza, u żvela l-identità reali tiegħu u ddikjara li l-kastell kien sar tiegħu. Minnufih, Mahdi sejjaħ lill-gwardji biex jarrestawh u jneħħu lil Hassan mill-kastell, iżda sabhom lesti li jsegwi kull kmand ta' Hassan. Mistagħġeb, huwa rrealizza bl-ingann u tħalla jitlaq mill-kastell b'mod ħieles. Madankollu, qabel ma telaq, Mahdi ngħata 3,000 dinar tad-deheb bħala pagament għall-fortizza, li tħallsu minn uffiċjal tas-Seljuk li kien segwa l-kawża tal-Iżmaeljani u li kien jissejjaħ Ra'is Muzaffar li onora l-pagament kollu. Il-Kastell ta' Alamut inħataf mingħand Mahdi u għaldaqstant mill-kontroll tas-Seljuk minn Hassan u dawk li appoġġawh mingħajr l-użu ta' ebda vjolenza.
Kostruzzjoni u żvilupp intellettwali
[immodifika | immodifika s-sors]Wara li ħataf il-Kastell ta' Alamut, Hassan minnufih beda jiffortifika mill-ġdid il-kumpless kollu. Huwa saħħaħ is-swar u l-istruttura ta' sensiela ta' mħażen, u b'hekk il-fortizza setgħet issostni lilha nnifisha waqt l-eqqel konfrontazzjonijiet. Il-perimetri tal-kmamar ġew imkaħħlin bil-ġebla tal-ġir, sabiex jiġu ppreservati l-provvisti li kellhom jintużaw fi żminijiet ta' kriżi. Tabilħaqq, meta l-Mongoljani invadew il-fortizza, Juvayni baqa' mistagħġeb meta ra l-provvisti kbar maħżuna f'kundizzjoni perfetta biex jkunu jistgħu jifilħu għal xi assedju possibbli.
Imbagħad, Hassan ħa ħsieb l-irrigazzjoni tal-villaġġi tal-madwar tal-Wied ta' Alamut. L-art fil-baċir tal-wied kienet raba' agrikolu, li kien tajjeb għall-kultivazzjoni ta' għelejjel nexfin, fosthom ix-xgħir, il-qamħ u r-ross. Sabiex ikun disponibbli l-ikbar ammont ta' raba' kultivabbli, l-art ġiet imtarrġa skont l-ordnijiet ta' Hassan.
Il-kostruzzjoni tal-librerija famuża tal-Kastell ta' Alamut x'aktarx li seħħet wara l-fortifikazzjoni tal-kastell u tal-wied tal-madwar. Bl-istrumenti astronomiċi u l-kollezzjoni rari ta' xogħlijiet tagħha, il-librerija attirat studjużi u xjenzati ta' varjetà ta' reliġjonijiet minn madwar id-dinja li żaruha għal bosta xhur wara xulxin, ospitati mill-Iżmaeljani. Il-biċċa l-kbira tal-kitbiet tal-Iżmaeljani Persjani, kemm xjentifiċi kif ukoll reliġjużi, ma baqgħux jeżistu wara l-perjodu ta' Alamut. Minbarra l-letteratura rikka li kienet diġà ġiet prodotta bl-Għarbi, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru tal-Iżmaeljani lejn l-Iran wasslet għal żieda fil-letteratura Iżmaeljana Persjana.
Waħda mill-iżjed telfiet bikrin tal-librerija seħħet matul l-ewwel snin tat-tmexxija tal-Imam Jalal al-Din Hasan f'Alamut. Sabiex iżomm mal-prinċipji tiegħu li jqarrab ir-relazzjonijiet bejn l-Iżmaeljani Persjani u d-dinja Sunnita usa', l-Imam Jalal al-Din Hasan stieden għadd ta' studjużi reliġjużi mir-raħal ta' Qazvin biex iżuru l-librerija tal-kastell u jaħarqu kwalunkwe ktieb li jqisu bħala ereżija. Madankollu, ma kienx qabel il-kmand tal-mexxej Mongoljan, Hulegu Khan, meta l-Mongoljani telgħu sal-fortizza f'Diċembru 1256, u l-librerija tal-Kastell ta' Alamut intilfet. Bil-permess ta' Hulegu, Juvayni esplora l-librerija u għażel xi xogħlijiet li skontu kien jistħoqqilhom jiġu salvati, qabel ma ħaraq il-kumplament. Fost l-affarijiet li għażel, kien hemm kopji tal-Koran, għadd ta' strumenti u trattati astronomiċi, u għadd ta' xogħlijiet Iżmaeljani. Bħala anti-Iżmaeljan, it-tagħlim personali ta' Ata-Malik Juvayni kien l-uniku kontenut meqjus eretiku tax-xogħlijiet reliġjużi tal-librerija. Għalhekk, uħud mill-iżjed trattati rikki rigward il-fidi Iżmaeljana ntilfu mal-qerda tal-librerija. Mill-miġja u l-istħarriġ tiegħu tal-kastell, Juvayni fassal deskrizzjoni ta' Alamut li inkorporaha fil-kronaka tiegħu tal-invażjonijiet tal-Mongoljani, imsejħa Tarikh-i Jahangushay-i Juvaini (L-Istorja tal-Ħakkiem tad-Dinja).
Imamat f'Alamut
[immodifika | immodifika s-sors]Mal-mewt ta' Hassan-i Sabbah fl-1124, il-fortizza ta' Alamut spiċċat taħt il-kmand tad-da'i Kiya Buzurg Ummid, u taħtu r-relazzjonijiet bejn l-Iżmaeljani u s-Seljuk tjiebu. Madankollu, dan ma sarx mingħajr prova tal-qawwa tal-kmand ta' Buzurg Ummid, u minħabba f'hekk is-Seljuk wettqu attakk fl-1126 fuq il-fortizzi Iżmaeljani ta' Rudbar u ta' Quhistan. Kien biss wara li ma rnexxewx dawn l-attakki, li s-sultan tas-Seljuk Ahmad Sanjar ikkonċeda li jirrikonoxxi l-indipendenza tat-territorji Iżmaeljani.
Muhammad ibn Kiya Buzurg
[immodifika | immodifika s-sors]Għaldaqstant, Muḥammad ħa post Kiya Buzurg Ummid fl-1138. Għalkemm kienet mistennija xi reżistenza għat-tmexxija tiegħu, is-Seljuk frammentati ntlaqgħu b'solidarjetà kontinwa fost l-Iżmaeljani, li baqgħu unifikati taħt il-kmand ta' Muhammad. Fl-ewwel parti tat-tmexxija ta' Muhammad ma tantx kien hemm livell għoli ta' kunflitti, u b'hekk il-poplu ta' Nizari seta' jakkwista u jibni għadd ta' fortizzi fir-reġjuni ta' Qumis u ta' Rudbar, inkluż il-kastelli ta' Sa'adat-kuh, Mubarak-kuh u Firuz-kuh.
L-Imam Hasan 'ala Dhikrihi al-Salam
[immodifika | immodifika s-sors]Wara li marad fl-1162, Muhammad ħadlu postu Hasan, tal-età ta' madwar 35 sena. Sentejn biss wara li kiseb il-poter, l-Imam Hasan milli jidher mexxa ċerimonja magħrufa bħala qiyama (qawmien mill-ġdid) fl-artijiet tal-Kastell ta' Alamut, u b'hekk l-Imam seta' jerġa' jkun viżibbli mal-komunità ta' fidili tiegħu fl-istat Iżmaeljan ta' Nizārī u lil hinn. Minħabba l-miri polemikużi ta' Juvayni, u l-fatt li ħaraq il-libreriji Iżmaeljani li jaf kienu joffru ferm iżjed xhieda dwar l-istorja, l-istudjużi ddubitaw in-narrattiva tiegħu iżda ma għandhomx triq oħra għajr li jserrħu fuqha minħabba l-assenza ta' sorsi alternattivi. B'xorti tajba, ġew ippreservati wkoll deskrizzjonijiet ta' dan l-avvenimenti fin-narrattiva ta' Rashid al-Din u rrakkontata fil-Haft Bab-i Abi Ishaq, ktieb Iżmaeljan tas-seklu 15. Madankollu, dawn jew huma bbażati fuq Juvayni, jew ma tantx jidħlu f'wisq dettall. Ma għadu jeżisti l-ebda rendikont Iżmaeljan tal-avvenimenti li seħħew.
Verżjoni Iżmaeljana tal-istorja ta' Alamut
[immodifika | immodifika s-sors]Il-ftit li nafu dwar l-Imamat ta' Alamut jiġi rrakkontat lilna minn wieħed mill-iktar nies li kellu għall-Iżmaeljani, Juvayni, li kien studjuż Musulman Sunnita li kien jaqdi lill-Mongoljani. Filwaqt li dak iż-żmien ma setax jiċċelebra fil-beraħ ir-rebħiet tal-Mongoljani kontra mexxejja Musulmani oħra, ir-rebħa tal-Mongoljani kontra l-Iżmaeljani ta' Nizari, li Juvayni kien iqishom eretiċi "vili daqs il-klieb", saret il-qofol tax-xogħol tiegħu dwar l-invażjonijiet tal-Mongoljani.
Skont il-verżjoni Iżmaeljana tal-avvenimenti, fis-sena ta' wara l-mewt tal-Imam-Kaliff al-Mustansir, qadi (imħallef) jismu Abul Hasan Sa'idi vvjaġġa mill-Eġittu lejn Alamut, u ħa miegħu lill-iben iż-żgħir tal-Imam Nizar, li kien magħruf bħala al-Hadi.
L-Imam Nur al-Din Muhammad
[immodifika | immodifika s-sors]Fl-1166, il-post ta' Hasan 'ala Dhikri al-Salam ittieħed mill-Imam Nūr al-Dīn Muhammad II, li bħal missieru u l-imams tal-perjodu ta' qabel Alamut, iddikjara lilu nnifsu b'mod miftuħ lill-fidili tiegħu.
L-Imam Jalal al-Din Hasan
[immodifika | immodifika s-sors]Fi ħdan il-Persja, il-poplu Nizari tal-perjodu ta' Qiyama fil-biċċa l-kbira kienu jinjoraw l-impenji politiċi ta' qabilhom u saru pjuttost iżolati mid-dinja Sunnita ta' madwarhom. Madankollu, il-mewt ta' Muhammad II tat bidu għal era ġdida għall-poplu Nizari, taħt it-tmexxija tal-Imam Jalal al-din Hasan. L-Imam Jalal al-Din Hasan stieden lill-istudjużi u l-ġuristi Sunniti minn Khurasan u mill-Iraq biex iżuru Alamut, u saħansitra stiedinhom jispezzjonaw il-librerija u jneħħu l-kotba li skonthom kellhom jitneħħew. Matul ħajtu, l-Imam Jalal al-Din Hasan żamm relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Kaliff Abbasid al-Nasir. Alleanza mal-kaliff ta' Bagdad kienet tfisser iktar riżorsi għall-awtodifiża mhux biss tal-istat Iżmaeljan ta' Nizari, iżda anke tad-dinja Musulmana usa'.
L-Imam Ala al-Din Muhammad
[immodifika | immodifika s-sors]
Wara mewtu fl-1221, l-Imam Jalal al-Din Hasan ħadlu postu ibnu 'Ala al-Din Muhammad. Wara li kiseb il-poter meta kellu 9 snin biss, l-Imam 'Ala al-Din Muhammad kompla l-poltika ta' missieru li jżomm relazzjonijiet mill-qrib mal-kaliff Abbasid. Taħt it-tmexxija tal-Imam 'Ala al-Din Muhammad, ġiet enfasizzata l-ħtieġa li l-Imam jiggwida b'mod kostanti lill-komunità skont it-talbiet ta' dak iż-żmien. Il-ħajja intellettwali u l-istudju tkattru taħt it-tmexxija tal-Imam 'Ala al-Din Muhammad. Il-libreriji ta' Nizari ħadu l-ħajja bi studjużi mill-Asja kollha, huma u jaħarbu mill-invażjonijiet tal-Mongoljani.
L-Imam Rukn al-Din Khurshah
[immodifika | immodifika s-sors]Sal-qtil tal-Imam 'Ala al-Din Muhammad fl-1255, il-Mongoljani kienu diġà attakkaw għadd ta' fortizzi Iżmaeljani f'Quhistan. L-Imam 'Ala al-Din Muhammad ħadlu postu ibnu l-kbir l-Imam Rukn al-Din Khurshah, li daħal f'sensiela twila ta' negozjati mal-invażuri Mongoljani, u taħt it-tmexxija tiegħu, il-Kastell ta' Alamut ġie ċedut lill-Mongoljani.
L-invażjoni tal-Mongoljani u l-waqgħa tal-istat Iżmaeljan ta' Nizari
[immodifika | immodifika s-sors]
L-espansjoni tas-setgħa tal-Mongoljani fil-Punent tal-Asja kienet tiddependi fuq il-ħakma tal-artijiet Iżlamiċi, u l-ħtif sħiħ tagħhom kien ikun impossibbli mingħajr il-qerda tal-istat Iżmaeljan qalil ta' Nizari.
L-ewwel attakk tal-Mongoljani kontra l-Iżmaeljani seħħ f'April 1253, meta bosta mill-fortizzi ta' Quhistan intilfu kontra l-ġeneral Mongoljan Kristjan Ket-Buqa. Sa Mejju, it-truppi Mongoljani kienu avvanzaw sal-fortizza ta' Girdkuh fejn il-qawwiet Iżmaeljani rreżistew għal diversi xhur. F'Diċembru, tifqigħa tal-kolera fi ħdan il-kastell dgħajfet id-difiżi Iżmaeljani. Ir-rinforzi waslu malajr mill-fortizza ta' Alamut fil-qrib u għelbu l-attakk tal-Mongoljani, filwaqt li qatlu diversi mijiet ta' suldati mit-truppi ta' Ket-Buqa. Il-kastell ġie salvat iżda l-attakki suċċessivi tal-Mongoljani fuq l-irħula ta' Tun u ta' Tus irriżultaw f'massakri. F'Khurasan, il-Mongoljani imponew liġijiet tiranniċi u kienu responsabbli għall-ispostament tal-massa tal-popolazzjoni tal-provinċja.
Wara li massakri li seħħew f'Tun fl-1256, Hulegu involva ruħu direttament fil-kampanja militari tal-Mongoljani biex jiġu eliminati ċ-ċentri tal-poter tal-Iżmaeljani. Minn tinda lussuża li ttellgħet għalih f'Tus, Hulegu sejjaħ lill-gvernatur Iżmaeljan f'Quhistan, Nasir al-Din Muhtasham, u talab li jarrendi u jċedi l-fortizzi kollha tal-provinċja tiegħu. Nasir al-Din spjega li seta' jissottometti ruħu biss skont l-ordnijiet tal-Imam, u li hu bħala gvernatur ma kellux is-setgħa li jikseb il-konformità tal-Iżmaeljani.
Sadanittant, l-Imam 'Ala al-Din Mohammad, li kien inqatel, ħadlu postu ibnu Rukn al-Din Khurshah fl-1255. Fl-1256, Rukn al-Din beda sensiela ta' ġesti biex juri li qed jissottometti ruħu għall-Mongoljani. Bħala turija tal-konformità tiegħu u fuq talba ta' Hulegu, Rukn al-Din beda l-proċess ta' żarmar f'Alamut, f'Maymundiz u f'Lamasar, u beda jneħħi t-torrijiet u l-fortifikazzjonijiet. Madankollu, malli qorbot ix-xitwa, Hulegu qies dawn il-ġesti bħala mezz biex jiddewwem il-ħtif tal-kastelli u fit-8 ta' Novembru 1256, it-truppi Mongoljani malajr iċċirkondaw il-fortizza ta' Maymundiz u r-residenza tal-Imam. Wara erbat ijiem ta' bumbardamenti preliminari b'diversi nies li ndarbu jew mietu miż-żewġ naħat, il-Mongoljani nġabru madwar il-kastell u ħejjew għal assedju dirett. Ma kienx għad hemm borra mal-art u l-attakki nbdew, għaldaqstant Rukn al-Din kellu jiddikjara li jarrendi sabiex hu u l-familja tiegħu ma jinqatlux.
Imġiegħel minn Hulegu, Rukn al-Din kellu jibgħat il-messaġġ li jarrendi l-kastelli kollha tiegħu fil-Wied ta' Alamut. Fil-fortizza ta' Alamut, il-Prinċep Mongoljan Balaghai mexxa t-truppi tiegħu sal-bażi tal-kastell, u sejjaħ lill-kmandant ta' Alamut, Muqaddam al-Din, biex jarrendi. Ġie ddikjarat li jekk jarrendi u jwiegħed l-alleanza tiegħu mal-Khan il-Kbir fi żmien jum, dawk kollha li kienu jinsabu fil-Kastell ta' Alamut ma kinux jinqatlu. Maymundiz ħasibha darbtejn u beda jiddubita jekk il-messaġġ tal-Imam li jarrendi kienx fil-fatt att kontra r-rieda tiegħu. Sabiex jobdu lill-Imam, Muqaddam u t-truppi tiegħu niżlu mill-fortizza, u l-armata Mongoljana daħlet fil-Kastell ta' Alamut u bdiet iġġarrfu. Meta mqabbel ma' Maymundiz, il-fortizza ta' Alamut kienet iffortifikata aħjar u setgħet tiflaħ fit-tul għall-attakki tal-armata Mongoljana. Madankollu, il-kastell kien relattivament żgħir u ġie ċċirkondat faċilment mill-Mongoljani. Xorta waħda, l-iżjed fattur sinifikanti li wassal għat-telfa tal-Iżmaeljani f'Alamut kien il-kmand tal-Imam biex jarrendu l-kastelli kollha tal-wied. Ħafna mil-fortizzi l-oħra kkonformaw, għaldaqstant mhux talli r-reżistenza ta' Muqaddam kienet twassal għal battalja diretta għall-kastell, talli t-tkasbir espliċitu tal-istruzzjonijiet tal-Imam kieku kien ikollhom impatt sinifikanti fuq il-ġurament tal-kmandant Iżmaeljan ta' ubbidjenza totali lill-Imam.
Il-ħakma tal-kastelli Iżmaeljani kienet kritika għall-espansjoni politika u territorjali tal-Mongoljani lejn il-Punent. Madankollu, Juvayni ddeskriviha bħala "kwistjoni ta' kastig divin kontra l-eretiċi fil-bejta tax-xitan". Id-deskrizzjoni ta' Juvayni tal-waqgħa tal-istat Iżmaeljan ta' Nizari tiżvela kemm l-istoriku reliġjuż kien kontra l-Iżmaeljani. Meta Rukn al-Din wasal fil-Mongolja b'wegħdiet biex jipperswadi l-fortizzi Iżmaeljani li kien għad fadal biex jarrendu, il-Khan il-Kbir Mongke ħass li l-Imam ma kellux iktar użu. Fi triqtu lura lejn art twelidu, Rukn al-Din inqatel. Fid-deskrizzjoni tiegħu ta' dan l-episodju, Juvayni jikkonkludi li l-qtil tal-Imam naddaf "id-dinja li kienet tniġġset mill-ħażen tagħhom". Sussegwentement, f'Quhistan, l-Iżmaeljani ssejħu bl-eluf biex jattendu f'ġemgħat kbar, fejn ġew massakrati. Għalkemm uħud ħarbu lejn ir-reġjuni ġirien, l-Iżmaeljani li mietu fil-massakri wara l-ħtif tal-gwarniġjoni Iżmaeljani laħqu kważi 100,000 ruħ.
Skont Ata-Malik Juvayni, waqt l-attakk kontra l-Kastell ta' Alamut, "Khitayan" bena armi tal-assedji qishom qwies u użahom. "Khitayan" kien isem biċ-Ċiniż u kienet arma li ntużat fl-1256 taħt il-kmand ta' Hulegu. Il-kastell ġarrab ħsarat estensivi u l-balal bin-nar sparati bil-qwies "ħarqu" għadd kbir tal-assassini. Dawn setgħu jisparaw sa bogħod ta' madwar 2,500 pass bis-saħħa tal-arma deskritta bħala qaws. Iż-żift kien jingħata n-nar u jintefa' fuq il-balal jew il-vleġeġ tal-arma qabel l-isparar. Storiku ieħor jaħseb li minflok jaf intużaw porvli mal-balal u mal-vleġeġ u dawn ikkawżaw il-ħarqiet waqt il-battalja msemmijin minn Juvayini.
Wara l-invażjoni tal-Mongoljani
[immodifika | immodifika s-sors]Ġie preżunt li bl-assedju inizjali tal-Kastell ta' Alamut fl-1256, il-preżenza Iżmaeljana ta' Nizari fl-inħawi nqerdet għalkollox. Għalkemm il-ħsara kienet estensiva, il-qawwiet ta' Nizari rnexxielhom jerġgħu jaħtfu l-Kastell ta' Alamut fl-1275.
Instabet evidenza ta' mewġa oħra ta' qerda fil-perjodu tas-Safavidi bis-saħħa ta' studji arkeoloġiċi li saru fl-2004 taħt it-tmexxija ta' Hamideh Chubak. Evidenza ulterjuri tissuġġerixxi li kien hemm attakk Afgan ieħor fuq il-kastell.
Sit ta' Wirt Dinji
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Kastell ta' Alamut u l-Fortifikazzjonijiet Relatati ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.[1]
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".[1]
Difiża u tattiċi militari
[immodifika | immodifika s-sors]
Il-karatteristiċi ġeografiċi naturali tal-wied madwar il-Kastell ta' Alamut inġenerali servew bħala difiża naturali tal-kastell. Il-fortizza kienet tinsab fil-quċċata ta' bażi dejqa tal-blat bejn wieħed u ieħor 180 metru 'l fuq mill-art, għaldaqstant ma setgħetx tittieħed b'qawwa militari diretta. Lejn il-Lvant, il-Wied ta' Alamut huwa kkonfinat minn katina muntanjuża msejħa Alamkuh (It-Tron ta' Salamun) u fi ħdanha tnixxi x-xmara Alamut. Id-daħla tal-Punent tal-wied hija waħda dejqa, protetta minn irdumijiet għoljin iktar minn 350 metru. Magħruf bħala s-Shirkuh, hemm fondoq li jinsab fejn jiltaqgħu tliet xmajjar: ix-xmara Taliqan, ix-xmara Shahrud u x-xmara Alamut. Għall-biċċa l-kbira tas-sena, l-ilmijiet qalila tax-xmara kienu jipprevjenu d-dħul minn hawnhekk. Qazvin, l-eqreb raħal tal-wied mill-art huwa aċċessibbli biss minn mogħdija mhux żviluppata tal-ħmir u l-preżenza tal-għadu fiha setgħet faċilment tiġi individwata mit-trab li kien jinqala' meta xi ħadd jgħaddi minn hemm.
L-approċċ militari tal-istat Iżmaeljan ta' Nizari kien fil-biċċa l-kkbira wieħed difensiv, b'siti magħżula b'mod strateġiku li kienu jevitaw il-konfront kull fejn kien ikun possibbli mingħajr t-telf ta' ħajjiet. Il-karatteristika li kienet tiddistingwi l-istat Iżmaeljan ta' Nizari kienet li kien sparpaljat ġeografikament mal-Persja u mas-Sirja kollha. Għaldaqstant, il-Kastell ta' Alamut kien wieħed biss minn sensiela ta' fortizzi madwar ir-reġjuni fejn l-Iżmaeljani setgħu jirtiraw għas-sikurezza jekk dan ikun meħtieġ. Fil-Punent tal-Kastell ta' Alamut, fil-Wied ta' Shahrud, il-fortizza ewlenija ta' Lamasar serviet bħala eżempju wieħed biss ta' tali post għall-irtirar. Fil-kuntest tat-taqbid politiku tagħhom, id-diversi spazji ta' preżenza militari Iżmaeljana kienu jissejħu dar al-hijra (post ta' refuġju). Il-kunċett tad-dar al-hijra jirreferi għall-hijrah tal-Profeta Muħammed, li wettaq migrazzjoni lejn Yathrib flimkien mal-fidili tiegħu biex jevita l-ostilità tal-poplu Quraysh.
Sabiex jiksbu l-għanijiet reliġjużi u politiċi tagħhom, l-Iżmaeljani adottaw diversi strateġiji militari popolari fil-Medju Evu. Wieħed minn dawn il-metodi kien dak tal-assassinju, l-eliminazzjoni selettiva ta' figuri rivali prominenti. Il-qtil tal-avversarji politiċi normalment kien isir fi spazji pubbliċi, u b'hekk kienet tinħoloq intimidazzjoni kbira għal għedewwa possibbli oħra. Matul l-istorja, bosta gruppi użaw l-assassinju bħala mezz biex jiksbu għanijiet politiċi. Fil-kuntest Iżmaeljan, dawn l-assenjazzjonijiet kienu jsiru mill-fidā'īs (devoti) tal-missjoni Iżmaeljana. Dawn kienu uniċi peress li ċ-ċivili qatt ma kienu jkunu fil-mira. L-assassinji kienu jsiru kontra dawk li l-eliminazzjoni tagħhom kienet tnaqqas ferm l-aggressjoni kontra l-Iżmaeljani, u b'mod partikolari kontra dawk li kienu wettqu massakri kontra l-komunità. Normalment assassinju wieħed kien isir minflok it-tixrid tad-demm mill-ġlied bejn għadd ta' fazzjonijiet. L-ewwel okkorrenza ta' assassinju bħala sforz biex jiġi stabbilit l-istat Iżmaeljan ta' Nizari fil-Persja jitqies b'mod wiesa' li kien il-qtil tal-viżier tas-Seljuk, Nizam al-Mulk. Dan twettaq minn raġel liebes ta' Sufi, li mhux ċar eżatt x'kienet l-identità tiegħu, u b'hekk il-qtil tal-viżier f'qorti tas-Seljuk turi t-tip ta' viżibbiltà li kien hemm u kemm il-missjonijiet tal-fida'is ġew esaġerati b'mod sinifikanti. Filwaqt li s-Seljuk u l-ġellieda tal-Kruċjati użaw l-assassinju bħala mezz militari biex jeħilsu mill-għedewwa ta' fazzjonijiet differenti, matul il-perjodu ta' Alamut kważi kwalunkwe qtil ta' importanza politika fl-artijiet Iżlamiċi ġie attribwit lill-Iżmaeljani, u b'hekk saru magħrufa bħala l-"Assassini".
Leġġenda u folklor
[immodifika | immodifika s-sors]Matul il-Medju Evu, l-istudji tal-Punent dwar l-Iżmaeljani wasslu għall-fehma popolari tal-komunità bħala setta radikali ta' assassini, li kienu maħsuba li kienu mħarrġa għall-qtil preċiż tal-avversarji tagħhom. Sas-seklu 14, l-istudji Ewropej dwar is-suġġett ma kinux avvanzaw wisq lil hinn mix-xogħol u mir-rakkonti tal-ġellieda tal-Kruċjati. L-oriġini tal-kelma assassin intesiet, u madwar l-Ewropa t-terminu assassin beda jfisser "qattiel professjonali". Fl-1603, l-ewwel pubblikazzjoni tal-Punent dwar is-suġġett tal-Assassini nħarġet minn uffiċjal tal-qorti tar-Re Enriku IV u kienet prinċipalment ibbażata fuq in-narrattivi ta' Marco Polo (1254–1324) u ż-żjarat tiegħu fir-reġjun. Għalkemm ġabar flimkien ir-rakkonti ta' bosta vjaġġaturi tal-Punent, l-awtur ma spjegax l-etimoloġija tat-terminu Assassin.
L-Assassini famużi finalment ġew marbuta mill-istudjuż Orjentalist Silvestre de Sacy (li miet fl-1838) mal-hashish bl-Għarbi u ntużaw diversi varjanti bħal assissini fis-seklu 19. De Sacy ikkwota l-eżempju ta' waħda mill-ewwel applikazzjonijiet bil-miktub tat-terminu Għarbi hashishi għall-Iżmaeljani mill-istoriku Abu Shams (li miet fl-1267), u wera l-konnessjoni tat-terminu mal-isem mogħti lill-Iżmaeljani fl-istudji kollha tal-Punent. Ironikament, l-ewwel użu magħruf tat-terminu hashishi jmur lura għall-1122, meta l-Kaliff Fatimid al-Amir użah bħala dispreġjattiv għall-poplu Nizari fis-Sirja. Mingħajr ma akkuża l-grupp li kien qed juża l-ħaxixa, il-kaliff uża t-terminu b'mod dispreġjattiv. Din it-tikketta ġiet applikata malajr mill-istoriċi anti-Iżmaeljani lill-Iżmaeljani tas-Sirja u tal-Persja. Meta jintuża b'mod figurattiv, it-terminu hashishi kellu konnotazzjonijiet simili għal emarġinati jew ta' qattani.
Il-leġġendi tal-Assassini kellhom ħafna x'jaqsmu mat-taħriġ u mat-tagħlim tal-fida'is ta' Nizari, famużi għall-missjonijiet pubbliċi tagħhom li spiss kienu jagħtu ħajjithom biex jeliminaw lill-avversarji. Mir-rakkonti tal-ġellieda tal-Kruċjati u mix-xogħlijiet tal-istoriċi ħareġ li l-fida'is kienu jingħataw il-ħaxixa bħala parti mit-taħriġ tagħhom. Mhux ikkonfermat jekk il-fida'is tassew kinux imħarrġa jew mibgħuta mill-mexxejja ta' Nizari, iżda l-istudjużi, fosthom Wladimir Ivanow, isostnu li l-assassinju ta' figuri ewlenin, fosthom il-viżier tas-Seljuk Nizam al-Mulk, x'aktarx li kien jipprovdi impetu li kien iħeġġeġ lil oħrajn fil-komunità li riedu jħarsu lill-poplu Nizari mill-aggressjoni politika. Fil-fatt, is-Seljuk u l-ġellieda tal-Kruċjati t-tnejn li huma kienu jużaw l-assassinju bħala mezz militari biex jeħilsu mill-għedewwa ta' fazzjonijiet differenti. Minkejja dan, matul il-perjodu ta' Alamut kważi l-ebda qtil ta' importanza politika fl-artijiet Iżlamiċi ma ġie attribwit lill-Iżmaeljani. Tant kienet kibret din l-assoċjazzjoni, li fix-xogħol tal-istudjużi Orjentalisti bħal Bernard Lewis, l-Iżmaeljani kienu awtomatikament jitqiesu bħala l-fida'is li kienu attivi politikament. Għaldaqstant, il-komunità Iżmaeljana ta' Nizari kienet meqjusa bħala setta radikali u eretika magħrufa bħala l-Assassini. Oriġinarjament, "terminu lokali u popolari" li għall-ewwel ġie applikat għall-Iżmaeljani tas-Sirja, din it-tikketta ġiet trażmessa bil-fomm lill-istoriċi tal-Punent u b'hekk sabet ruħha fil-ġrajjiet tagħhom dwar il-poplu Nizari.
Ir-rakkonti tat-taħriġ tal-fida'is' miġbura mill-istoriċi u anti-Iżmaeljani u mill-kittieba Orjentalisti ġew ikkompilati u bbażati fuq ir-rakkont ta' Marco Polo, fejn iddeskriva "ġnien sigriet tal-ġenna". Wara li kienu jiġu drogati, kien jingħad li d-devoti Iżmaeljani kienu jittieħdu lejn ġnien qisu ġenna mimli b'nisa żgħażagħ attraenti u pjanti sbieħ fejn kienu jqumu mill-mewt il-fida'is. Hawnhekk, kien jingħad li raġel "xiħ" kien jgħidilhom li kienu se jixhdu posthom fil-ġenna u li jekk iridu jirritornaw f'dak il-ġnien b'mod permanenti, iridu jaqdu l-kawża ta' Nizari. Dan ir-rakkont kien simili għal dak tar-"Raġel Xiħ fil-Muntanja", miġbur minn Marco Polo u aċċettat minn Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), kittieb Orjentalist prominenti responsabbli għat-tifrix ta' din il-leġġenda. Sas-snin 30 tas-seklu 20, ir-rakkont ta' Hammer-Purgstall tal-leġġendi tal-Assassini serva bħala r-rakkont standard madwar l-Ewropa rigward il-poplu Nizari.
Xi xogħlijiet moderni dwar il-poplu Nizari ċċaraw l-istorja tiegħu u b'hekk urew li l-biċċa l-kbira tar-rakkonti popolari bikrin ma kinux akkurati. Fl-1933, taħt it-tmexxija tal-Imam Sultan Muhammad Shah, Aga Khan III (1877–1957), ġiet żviluppata l-Assoċjazzjoni tar-Riċerka Iżlamika. L-istoriku prominenti Wladimir Ivanow kien ċentrali kemm għal din l-istituzzjoni kif ukoll għas-Soċjetà Iżmaeljana ta' Bombay tal-1946. Ivanow ikkataloga għadd ta' testi Iżmaeljani u witta t-triq għal avvanzi kbar fl-istudji Iżmaeljani moderni.
Fl-2005, l-arkeologu Peter Willey ippubblika evidenza li tissuġġerixxi li r-rakkonti dwar l-Assassini tal-istudjużi bikrin kienu sempliċement qed jirrepetu l-folklor mhux akkurat. Abbażi tat-twemmin eżoteriku stabbilit, Willey jasserixxi li l-fehim Iżmaeljan tal-ġenna huwa wieħed simboliku ferm. Filwaqt li d-deskrizzjoni Koranika tal-ġenna tinkludi xbihat naturali, Willey jargumenta li l-ebda fida'i Nizari ma kien jemmen bis-serjetà li kien qed jixhed il-ġenna sempliċement billi jqum f'xi ġnien sabiħ. L-interpretazzjoni simbolika tal-poplu Nizari rigward id-deskrizzjoni Koranika tal-ġenna sservi bħala evidenza kontra l-possibbiltà li tali ġnien eżotiku seta' jintuża bħala motivazzjoni biex id-devoti jwettqu missjonijiet ta' suwiċidju. Barra minn hekk, Willey jindika li Juvayni, il-membru tal-qorti tal-Khan il-Kbir Mongke, stħarreġ il-Kastell ta' Alamut eżatt qabel l-invażjoni tal-Mongoljani. Fir-rapporti ta' Juvayni dwar il-fortizza, hemm deskrizzjonijiet elaborati ta' faċilitajiet sofistikati ta' mħażen u tal-librerija famuża ta' Alamut. Madankollu, anke dan l-osservatur anti-Iżmaeljan ma jsemmi xejn dwar ġonna folkloristiċi fl-artijiet tal-Kastell ta' Alamut. Ladarba nqerdu bosta testi mill-kollezzjoni tal-librerija, li Juvayni qies li kienu eretiċi, kieku kien joqgħod attent b'mod partikolari għal dawn il-ġonna ta' Nizari, speċjalment li kieku kienu s-sit ta' użu ta' drogi u ta' tentazzjoni. Ladarba Juvayni ma jsemmi xejn dwar tali ġonna, Willey jikkonkludi li ma hemmx evidenza soda li l-ġonna ma kienu xejn għajr leġġendi. Kollezzjoni ta' materjal ta' referenza skavata fil-Kastell ta' Alamut minn Willey tinsab fil-Mużew Brittaniku.
Fil-kultura popolari
[immodifika | immodifika s-sors]- Fl-1918, Harold Lamb ippubblika ġrajja qasira, "Alamut" f'Adventure, bil-karattru rikorrenti ta' Lamb, Khlit il-Cossack.
- Fl-1938, ir-rumanzier Sloven Vladimir Bartol ippubblika r-rumanz Alamut. Alamut huwa xogħol importanti tal-letteratura Slovena, u ġie tradott fil-biċċa l-kbira tal-lingwi letterarji ewlenin.
- Fil-ġrajja tiegħu tal-1984 The Walking Drum, Louis L'Amour juża l-Kastell ta' Alamut biex jambjenta s-salvataġġ ta' missier Kerbouchard.
- Alamut u Hassan-i-Sabbah jiġu deskritti b'mod vivaċi fil-ktieb ta' William S. Burroughs tal-1987, The Western Lands.
- Il-Kastell ta' Alamut jiġi deskritt fid-dettall lejn l-aħħar tar-rumanz tal-1987 ta' Umberto Eco, Foucault's Pendulum.
- Hassan-i Sabbah u t-tmexxija tiegħu f'Alamut jaqdu rwol fir-rumanz storiku tal-1988 Samarkand tal-kittieb Libaniż-Franċiż, Amin Maalouf.
- Is-sensiela ta' rumanzi storiċi-fantastiċi ta' Alamut ġiet ippubblikata mill-awtriċi Amerikana Judith Tarr bejn l-1989 u l-1991.
- Deskrizzjoni fittizja tal-Kastell ta' Alamut castle f'nofs is-seklu 13 u tal-waqgħa tiegħu fl-1256 tinsab fis-sensiela ta' kotba tal-1996 The Children of the Grail tal-awtur Ġermaniż Peter Berling.
- Fil-logħba elettronika, Vampire: the Masquerade, ta' White Wolf, Inc., il-klan Assamit juża l-Kastell ta' Alamut bħala l-kwartieri ġenerali ċentrali tiegħu.
- Deskrizzjoni fittizja tal-waqgħa taċ-ċittadella ta' Alamut tinsab fir-rumanz tal-2008 Bones of the Hills, mis-sensiela ta' Conqueror miktuba minn Conn Iggulden.
- Assad, il-protagonista fir-rumanz tal-2010 ta' Scott Oden, The Lion of Cairo, huwa assassin minn Alamut.
- Alamut hija l-belt tal-Prinċipessa Tamina (Gemma Arterton) u l-post tar-Ramel tal-Ħin fil-film tal-2010 Prince of Persia: The Sands of Time.
- Il-Kastell ta' Alamut jidher fil-logħba elettronika Assassin's Creed, li tispira ruħha ferm mill-ġrajja tal-Ordni tal-Assassini. Jidher għall-ewwel darba fir-rumanz Assassin's Creed: The Secret Crusade, fejn il-protagonista Altaïr Ibn-La'Ahad ifittex refuġju fil-fortizza waqt l-eżilju tiegħu minn Masyaf u jiskopri b'kumbinazzjoni li nbniet fuq il-fdalijiet ta' tempju tal-qedem tal-Ewwel Ċivilizzazzjoni, u minn hemm jikseb diversi Siġilli tal-Memorja. Alamut u t-Tempju tal-Ewwel Ċivilizzazzjoni iktar 'il quddiem jissemmew fil-logħba elettronika Assassin's Creed Rogue, fejn jiġi żvelat li l-karattru Edward Kenway iltaqa' magħhom matul ir-riċerka tiegħu għas-siti tal-Ewwel Ċivilizzazzjoni madwar id-dinja. Il-Kastell ta' Alamut jidher ukoll bħala post ewlieni fil-logħba elettronika Assassin's Creed Mirage, li sseħħ għall-ħabta li titlesta l-kostruzzjoni tal-fortizza fit-865; il-kastell jintwera bħala l-kwartieri ġenerali prinċipali tal-Assassini, minkejja li storikament ma okkupawx il-Kastell ta' Alamut qabel żewġ sekli wara.
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- 1 2 3 Centre, UNESCO World Heritage. "Alamūt Castle and Related Fortifications". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2026-08-19.