Aqbeż għall-kontentut

Kaċċa bl-ajkli

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.

Il-kaċċa bl-ajkli hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u Torok tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-Każaki u mill-Kirgiżi fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-Mongolja, u f'Xinjiang, iċ-Ċina. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta għasafar tal-priża oħra.[1]

Terminoloġija

[immodifika | immodifika s-sors]
Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.

Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli.

Bil-Każak, kemm qusbegi kif ukoll sayatshy jirreferu għall-falkunieri inġenerali. Qusbegi ġejja mill-kelmiet qus ("għasfur") u bek ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.[2] Sayatshy ġejja mill-kelma sayat ("falkunerija") u s-suffiss -shy, li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi bürkitshi, minn bürkit ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija qarshyghashy, minn qarshygha ("sparvier tal-ħamiem").

Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija münüshkör. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ bürkütchü, minn bürküt ("ajkla rjali").

Storja

[immodifika | immodifika s-sors]
Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.

Güktürk

[immodifika | immodifika s-sors]
Pittura ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-żwiemel, is-seklu 10.

Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.[3]

Kitani

[immodifika | immodifika s-sors]

Fid-936-945 W.K., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem lingwa Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.[4] Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-dinastija Song.[5] Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-kultura Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.[6] Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.[7]

Nomadi Kirgiżi

[immodifika | immodifika s-sors]

Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben Genghis Khan, Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.[8] L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-Asja Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju Q.K.[9]

Każaki fil-Mongolja

[immodifika | immodifika s-sors]
Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.

Matul il-perjodu Komunista fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.[10] Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.[11] Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-liebri matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' lewn id-deheb fil-borra bajda. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.[12][13] Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja.

Referenzi

[immodifika | immodifika s-sors]
  1. ↑ "Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project" (bl-Ingliż). 2014-09-16. Miġbur 2026-04-09.
  2. ↑ Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). The Encyclopaedia of Islam. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.
  3. ↑ Gibb, Sir H. A. R. (1954). The Encyclopaedia of Islam. Brill Archive.
  4. ↑ The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.
  5. ↑ China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.
  6. ↑ 5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.
  7. ↑ Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.
  8. ↑ Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.
  9. ↑ Administrator. "- Ancient Falconry". www.firstscience.com. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2011-02-18. Miġbur 2026-04-09.
  10. ↑ "Kazakhstan Maps & Facts" (bl-Ingliż). Miġbur 2026-04-09.
  11. ↑ "Hanging with eaglehunters in western Mongolia | Matador Network". matadornetwork.com (bl-Ingliż). Miġbur 2026-04-09.
  12. ↑ "DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA". www.mongoliatourism.gov.mn. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2013-01-22. Miġbur 2026-04-09.
  13. ↑ "International Journal of Intangible Heritage". International Journal of Intangible Heritage (bl-Ingliż). Miġbur 2026-04-09.
Miksub minn "https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaċċa_bl-ajkli&oldid=329498"