Aqbeż għall-kontentut

Jebel Faya

Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
Veduta ta' Jebel Faya mid-deżert.

Jebel Faya (bl-Għarbi: جَبَل ٱلْفَايَة, b'ittri Rumani: Jabal Al-Fāyah), magħruf ukoll bħala l-Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya, huwa sit arkeoloġiku u għolja jew irdum tal-ġebla tal-ġir qrib Mleiha, Al Faya, fl-Emirat ta' Sharjah, l-Emirati Għarab Magħquda.[1]

Jinsab madwar 50 kilometru (31 mil) fil-Lvant tal-belt ta' Sharjah, u bejn il-kosta tal-Golf u l-Muntanji ta' Al Hajar.[2][3] Il-Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya jinkludi assemblaġġi ta' għodod u difniet mill-Paleolitiku, min-Neolitiku, minn Żmien il-Bronż u minn Żmien il-Ħadid, li jirriflettu l-okkupazzjoni umana tar-reġjun bejn 210,000 u 2,300 sena ilu.[4][5]

L-iżjed assemblaġġ litiku bikri li nstab fis-sit ta' Faya-1 jixhed ir-rotta tat-tifrix virili tan-Nofsinhar tal-bniedem anatomikament modern mill-Afrika biex jippopola d-dinja u ġie datat permezz tal-luminexxenza stimolata b'mod ottiku li jmur lura għal madwar 125,000 sena ilu.[6]

L-għodod li nstabu f'Jebel Faya huma distinti u għandhom rabtiet bħala forma u tip mal-għodod ta' era simili li nstabu fis-Sudan. B'hekk isostnu l-idea ta' rotta virili tan-Nofsinhar iktar milli rotta lejn il-Lvant tan-nies tul il-mogħdija tal-Lvant Nofsani lejn l-Ewropa. Din l-idea ġiet imsaħħa permezz tal-ħidma f'siti oħra. Minn Jebel Faya x'aktarx li qasmu lejn l-Iran u nxterdu lejn it-Tramuntana u l-Lvant.[7]

Is-sejbiet mill-iskavi f'Jebel Faya u mill-iskavi tal-madwar jinsabu għall-wiri fiċ-Ċentru Arkeoloġiku ta' Mleiha.

Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.[8][9]

Storja

[immodifika | immodifika s-sors]

L-iskavi f'Jebel Faya twettqu għall-ewwel darba bejn l-2003 u l-2010 minn Simon J. Armitage, Sabah A. Jasim, Anthony E. Marks, Adrian G. Parker, Vitaly I. Usik u Hans-Peter Uerpmann. Knut Bretzke, Nicholas J. Conard u Hans-Peter Uerpmann irrapportaw ukoll dwar is-sekwenza ta' FAY-NE1 wara li wettqu skavi bejn l-2009 u l-2013.[10] Skavi addizzjonali studjaw il-kuntest ambjentali u ġeoloġiku tas-sit (ara Bretzke et al. 2013, Parton et al. 2015, u Rosenberg et al. 2011). Għalkemm il-kuntest Paleolitiku ta' Jebel Faya ġie studjat b'mod iktar intensiv, fl-2013 Hans-Peter Uerpmann, Margarethe Uerpmann, Adelina Kutterer u Sabah A. Jasim ippubblikaw xi sejbiet Neolitiċi fis-sit.[11]

Sejbiet

[immodifika | immodifika s-sors]

Deskrizzjoni tas-sit

[immodifika | immodifika s-sors]

Jebel Faya hija għolja tal-ġebla tal-ġir f'Al Faya, fir-Reġjun Ċentrali tal-Emirat ta' Sharjah, twila bejn 10 u 20 km (6.2 mili u 12.4-il mil). Is-sit arkeoloġiku nnifsu jissejjaħ FAY-NE1 u jinsab fit-tarf tal-Grigal ta' Jebel Faya. L-arkeologi skavaw diversi trunċieri fis-sit, b'erja ta' iktar minn 150 metru kwadru b'kollox. Hemm sekwenza stratifikata fonda 5 metri (16-il pied) ta' saffi arkeoloġiċi, b'depożiti minn Żmien il-Bronż u Żmien il-Ħadid, in-Neolitiku u l-Paleolitiku.

Kuntest ambjentali

[immodifika | immodifika s-sors]

L-okkupazzjonijiet Paleolitiċi f'Jebel Faya ġew marbuta ma' perjodi umdużi fin-Nofsinhar tal-Arabja, fejn id-disponibbiltà tal-ilma u l-kopertura tal-veġetazzjoni tal-inħawi x'aktarx li żdiedu u sostnew l-għajxien tal-bniedem. Fl-2013, Bretzke et al. analizzaw kolonni ta' sedimenti mit-trunċieri f'FAY-NE1. Filwaqt li l-Assemblaġġi A, B, u Ċ kien fihom evidenza ta' veġetazzjoni, is-saffi mingħajr depożiti arkeoloġiċi kien fihom evidenza ta' tnixxif.[12] Studji oħra tar-rekords tal-firxa alluvjonali[13] u tad-depożiti tal-lag relitt[14] fir-reġjun appoġġaw din it-teorija li l-perjodi umdużi jaf offrew diversi opportunitajiet għat-tifrix tal-bniedem fin-Nofsinhar tal-Arabja.[15]

Depożiti

[immodifika | immodifika s-sors]

Is-saffi Paleolitiċi f'FAY-NE1 ġew deskritti għall-ewwel darba minn Armitage et al. u ġew datati permezz tal-luminexxenza stimolata b'mod ottiku. Minn isfel għal fuq, is-saffi jinqasmu kif ġej:[16]

Assemblaġġ A

Imur lura għal bejn wieħed u ieħor 40,000 sena ilu. Fih nstabu għodod, fosthom burini, bċejjeċ irtokkati, trufijiet barraxa, barraxa laterali u dentikulati.

Assemblaġġ B

Id-datazzjoni għadha ma saritx. Fih instabu għodod simili għal dawk tal-Assemblaġġ A.

Assemblaġġ Ċ

Imur lura għal bejn wieħed u ieħor 125,000 sena ilu. Fih instabu għodod, fosthom imnanar żgħar tal-idejn, foljati, trufijiet barraxa, barraxa laterali u dentikulati. L-evidenza tat-teknika tal-produzzjoni ta' Levallois hija unika għall-Assemblaġġ Ċ.

Huwa maħsub li l-għodod tal-ġebel huma assoċjati mal-Homo sapiens li kien jgħix fl-Afrika dak iż-żmien, u dan juri li l-Homo sapiens modern infirex fl-Afrika ħafna iktar malajr milli kien maħsub.

Huma preżenti wkoll l-Assemblaġġi Paleolitiċi D u E, iżda ma ġewx diskussi fid-dettal minħabba l-għadd żgħir ta' sejbiet fihom.

Saffi Neolitiċi

[immodifika | immodifika s-sors]

Is-saffi Neolitiċi f'FAY-NE1 jikkonsistu f'bejn wieħed u ieħor metru ta' sedimenti. Saff ta' ramel fuq l-Assemblaġġ A jissiġilla l-kuntest Neolitiku mill-Paleolitiku. Dan is-saff fih ponot tal-vleġeġ u frammenti tal-qxur tal-baħar ta' Faya, li jmorru lura għal madwar 9500 sena qabel il-preżent. Hans-Peter Uerpmann u l-kollegi tiegħu jattribwixxu dawn l-artefatti għall-ewwel okkupazzjoni mill-ġdid tas-sit mill-aħħar abbandun tiegħu fil-Paleolitiku. Is-saffi ta' fuq dan is-saff ta' ramel huma inqas distinti u ma pprovdewx informazzjoni sinifikanti dwar l-okkupazzjoni fl-aħħar tan-Neolitiku.

Importanza

[immodifika | immodifika s-sors]

Għalkemm ma nstabux fossili umani f'Jebel Faya, Armitage u oħrajn sostnew li l-artefatti li nstabu fl-Assemblaġġ Ċ, li jmorru lura għal 125,000 sena qabel il-preżent, ġew prodotti minn bnedmin anatomikament moderni. Dan għaliex l-Assemblaġġ Ċ jixbaħ it-teknoloġija kontemporanja tal-Lvant u tal-Grigal tal-Afrika iktar milli t-teknoloġija ta' artefatti li nstabu f'siti oħra fil-peniżola tal-Arabja. B'hekk, l-evidenza li nstabet f'Jebel Faya intużat biex tappoġġa l-idea ta' tifrix bikri tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Qarn tal-Afrika san-Nofsinhar tal-Arabja u san-Nofsinhar tal-Asja.[17] Skont din it-teorija, il-bnedmin moderni nfirxu mill-Afrika qabel ma żbroffa is-supervulkan Toba xi 70–75,000 sena qabel il-preżent. Dan huwa bbażat fuq l-iskavi li saru f'Jwalapuram, fl-Indja, minn Petraglia et al., li jsostnu li l-assemblaġġi li nstabu fis-saffi ta' qabel u ta' wara li żbroffa s-supervulkan Toba jindikaw il-preżenza kontinwa tal-bnedmin anatomikament moderni.[18] Skont Petraglia u l-kollegi tiegħu, il-preżenza tal-bnedmin anatomikament moderni f'Jebel Faya 125,000 sena ilu jaf tkun evidenza ta' rotta ta' tifrix bikri mill-Afrika, li l-bnedmin jaf segwew san-Nofsinhar tal-Asja. Madankollu, hemm oppożizzjoni qawwija kontra din in-nozzjoni, peress li l-kritiċi sostnew li l-evidenza tal-Assemblaġġ Ċ mhix biżżejjed biex tikkonferma l-preżenza tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Afrika. Skont Paul Mellars, li jemmen li t-tifrix sinifikanti tal-bnedmin moderni ma setax seħħ qabel li żbroffa s-supervulkan Toba, "Ma hemmx xrara ta' evidenza hawnhekk li dawn saru minn bnedmin moderni, u lanqas li dawn ġew mill-Afrika".[19]

Studji dwar il-kuntest ambjentali ta' Jebel Faya indikaw il-potenzjal ta' tifrix tal-bnedmin mill-Afrika matul il-perjodi umdużi fin-Nofsinhar tal-Arabja. Dawn il-perjodi jaħbtu mal-okkupazzjoni f'FAY-NE1, u juru l-attività f'Jebel Faya bħala ċiklu ta' okkupazzjoni u abbandun skont id-disponibbiltà tal-ilma u tal-veġetazzjoni. Madankollu, għalkemm dawn l-istudji juru kemm is-sit kien attraenti matul il-perjodi umdużi, għad hemm dibattitu għaddej dwar l-identità tal-okkupanti tiegħu.

Minħabba n-nuqqas ta' xebħ ma' assemblaġġi oħra ta' Żmien il-Ħaġar Nofsani jew Aħħari, l-Assemblaġġi A u B ġew attribwiti għal żviluppi indiġeni, li jaf jindikaw li Jebel Faya kien abitat b'mod kontinwu. Madankollu, din il-konklużjoni ġiet iddubitata minħabba evidenza ġenetika ta' tifrix iktar rapidu tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Afrika, li jfisser li l-assemblaġġi Paleolitiċi jaf huma l-prodotti ta' popolazzjonijiet mhux relatati.

Sit ta' Wirt Dinji

[immodifika | immodifika s-sors]
Jebel Faya.

Il-Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.[8]

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".[8]

Referenzi

[immodifika | immodifika s-sors]
  1. ↑ Editor, By Mick O'Reilly, Deputy Managing (2018-09-16). "Humans migrated even earlier". Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema (bl-Ingliż). Miġbur 2025-07-23.Manutenzjoni CS1: test żejjed: authors list (link)
  2. ↑ "Jebel Faya, rock shelter. Art Destination Sharjah". universes.art (bl-Ingliż). Miġbur 2025-07-23.
  3. ↑ Leech, Nick. "The long read: Out of Arabia, the story of early humanity". The National (bl-Ingliż). Miġbur 2025-07-23.
  4. ↑ Armitage, Simon; Sabah A. Jasim; Anthony E. Marks; Adrian G. Parker; Vitaly I. Usik; Hans-Peter Uerpmann (it-28 ta' Jannar 2011). "The Southern Route "Out of Africa": Evidence for an Early Expansion of Modern Humans into Arabia". Science. 331 (6016): 453–456. Bibcode:2011Sci...331..453A. doi:10.1126/science.1199113. PMID 21273486. S2CID 20296624.
  5. ↑ Bretzke, Knut; F. Preusser; S.A. Jasim; C. Miller; G. Preston; K. Raith; S.J. Underdown; A. Parton; A.G. Parker (il-31 ta' Jannar 2022). "Multiple phases of human occupation in Southeast Arabia between 210,000 and 120,000 years ago". Scientific Reports. 12: 1600. doi:10.1038/s41598-022-05617-w. PMC 8803878.
  6. ↑ McNabb, Alexander (2025). Children of the Seven Sands. Dubai: Motivate Media Group. p. 31. ISBN 9781860635120.
  7. ↑ McNabb, Alexander (2025). Children of the Seven Sands. Dubai: Motivate Media Group. p. 33. ISBN 9781860635120.
  8. 1 2 3 Centre, UNESCO World Heritage. "Faya Palaeolandscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2025-07-23.
  9. ↑ gulftoday (2025-07-11). "VIDEO: Unesco recognises Sharjah's Faya as only Arab heritage site of 2025". gulftoday (bl-Ingliż). Miġbur 2025-07-23.
  10. ↑ Bretzke, Knut; Conard, Nicholas John; Uerpmann, Hans-Peter (2014). "Excavations at Jebel Faya : The FAY-NE1 shelter sequence". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. Vol. 44. pp. 69–82. doi:10.15496/publikation-1356.
  11. ↑ Uerpmann, Hans-Peter; Uerpmann, Margarethe; Kutterer, Adelina; Jasim, Sabah A. (2013-05-01). "The Neolithic period in the Central Region of the Emirate of Sharjah (UAE)". Arabian Archaeology and Epigraphy. 24 (1): 102–108. doi:10.1111/aae.12019. ISSN 1600-0471.
  12. ↑ Bretzke, Knut; Armitage, Simon J.; Parker, Adrian G.; Walkington, Helen; Uerpmann, Hans-Peter (il-25 ta' Ġunju 2013). "The environmental context of Paleolithic settlement at Jebel Faya, Emirate Sharjah, UAE". Quaternary International. The Middle Palaeolithic in the Desert. 300: 83–93. Bibcode:2013QuInt.300...83B. doi:10.1016/j.quaint.2013.01.028.
  13. ↑ Parton, A.; Farrant, A. R.; Leng, M. J.; Telfer, M. W.; Groucutt, H. S.; Petraglia, M. D.; Parker, A. G. (2015). "Alluvial fan records from southeast Arabia reveal multiple windows for human dispersal". Geology. 43 (4): 295–298. Bibcode:2015Geo....43..295P. doi:10.1130/g36401.1.
  14. ↑ Rosenberg, T. M.; Preusser, F.; Fleitmann, D.; Schwalb, A.; Penkman, K.; Schmid, T. W.; Al-Shanti, M. A.; Kadi, K.; Matter, A. (2011). "Humid periods in southern Arabia: Windows of opportunity for modern human dispersal". Geology. 39 (12): 1115–1118. Bibcode:2011Geo....39.1115R. doi:10.1130/g32281.1. S2CID 129464252.
  15. ↑ Groucutt, Huw S.; Petraglia, Michael D. (2012-05-01). "The prehistory of the Arabian peninsula: Deserts, dispersals, and demography". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews. 21 (3): 113–125. doi:10.1002/evan.21308. ISSN 1520-6505. PMID 22718479. S2CID 13705573.
  16. ↑ Roberts, Alice (2018). Evolution: The Human Story. Edizzjoni riveduta. ISBN 978-1465474018.
  17. ↑ Petraglia, Michael D. (2011). "Archaeology: Trailblazers across Arabia". Nature. 470 (7332): 50–51. Bibcode:2011Natur.470...50P. doi:10.1038/470050a. PMID 21293370.
  18. ↑ Petraglia, Michael; Korisettar, Ravi; Boivin, Nicole; Clarkson, Christopher; Ditchfield, Peter; Jones, Sacha; Koshy, Jinu; Lahr, Marta Mirazón; Oppenheimer, Clive (2007-01-01). "Middle Paleolithic Assemblages from the Indian Subcontinent before and after the Toba Super-Eruption". Science. 317 (5834): 114–116. Bibcode:2007Sci...317..114P. doi:10.1126/science.1141564. hdl:10072/412769. JSTOR 20036656. PMID 17615356. S2CID 20380351.
  19. ↑ Lawler, Andrew (2011-01-28). "Did Modern Humans Travel Out of Africa Via Arabia?". Science. 331 (6016): 387. Bibcode:2011Sci...331..387L. doi:10.1126/science.331.6016.387. ISSN 0036-8075. PMID 21273459.
Miksub minn "https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Jebel_Faya&oldid=324344"