Hegmataneh

Hegmataneh, magħrufa wkoll bħala Ecbatana (/ɛkˈbætənə/) jew Hagmatana, kienet belt tal-qedem, il-belt kapitali tar-Renju Medjan, u l-ewwel belt kapitali fl-istorja Iranjana. Iktar 'il quddiem saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Imperi tal-Akemenidi u tal-Partiċi.^[1] Kienet ukoll belt importanti matul l-Imperi tas-Selewċidi u tas-Sassanidi. Huwa maħsub li Ecbatana tinsab fil-Muntanji Zagros, fil-Lvant tal-Mesopotamja ċentrali, fuq l-Għolja ta' Hagmatana (Tappe-ye Hagmatāna).^[2] Il-pożizzjoni strateġika u r-riżorsi ta' Ecbatana x'aktarx li għamluha sit popolari saħansitra qabel l-ewwel millenju Q.K. Flimkien ma' Ateni fil-Greċja, Ruma fl-Italja u Susa fil-Khuzestan, Ecbatana hija waħda mill-ftit bliet tal-qedem fid-dinja li għadhom ħajjin u importanti, u tirrappreżenta Hamadan moderna.^[3]

Storja

Renju Medjan (678–550 Q.K.)

Skont Erodotu, Ecbatana ntgħażlet bħala l-belt kapitali tal-Medjani fis-678 Q.K. minn Deioces, l-ewwel mexxej tal-Medjani. Erodotu qal li kellha seba' swar. Deioces kien beħsiebu jibni palazz denju għad-dinjità ta' re. Wara li għażel lil Ecbatana bħala l-belt kapitali tiegħu, Deioces iddeċieda li jibni palazz enormi u setgħan fil-forma ta' seba' kastelli ingastati. Erodotu jgħid li kull wieħed minnhom kellu lewn ta' pjaneta. Il-palazz irjali u t-teżor kienu jinsabu fi ħdan is-seba' kastell. Il-perimetru ta' barra tal-ħitan tal-kastell kien kważi daqs is-swar ta' Ateni.

Il-palazz irjali, li nbena fl-aħħar forti intern, kellu mijiet ta' kmamar u n-nies bnew id-djar tagħhom ukoll 'il barra minn dawn il-fortijiet, maġenb il-palazz. Xi arkeologi attribwew il-kostruzzjoni tal-belt lil Phraortes, it-tieni re tal-Medjani. Leġġendi antiki oħra jattribwixxu l-oriġini ta' Ecbatana lil-leġġendarji Semiramis jew Jamshid. Ecbatana ssemmiet ukoll minn storiċi Griegi oħra bħala Polibju, Ċtesju, Ġustinu u Ksenofon. L-Assirjani milli jidher ma semmewx lil Ecbatana, u x'aktarx li qatt ma rnexxielhom jippenetraw fil-Lvant ta' Alvand, minkejja żewġ sekli ta' involviment fl-inħawi Medjani ta' Zagros ċentrali.

Imperu tal-Akemenidi (550–330 Q.K.)

Fil-550 Q.K., Ċiru l-Kbir għeleb lil Astyages u ħakem lil Ecbatana, u b'hekk ifforma l-Imperu tal-Akemenidi. Għalkemm Ecbatana tilfet l-importanza li kellha qabel, kienet tinsab tul ir-rotta rjali, kienet tikkollega Persepolis ma' Sardis, u kienet tinsab fil-bażi tal-Muntanja Alvand. Għaldaqstant ġiet insedjata mill-mexxejja Akemenidi u l-belt saret il-belt kapitali tas-sajf u t-teżor tal-Akemenidi. Kif imsemmi f'diversi sorsi, il-belt intużat ukoll bħala arkivju rjali.

Fi żmien il-qedem, Ecbatana kienet rinomata għall-ġid u għall-arkitettura mill-isbaħ tagħha. Fit-330 Q.K., meta Darius III ffaċċja lil Alessandru Manju, Ecbatana kienet fi stat ta' fdalijiet, iżda Darius III ordna l-kostruzzjoni ta' mijiet ta' moħbiet f'nofs il-belt għat-teżori u għall-assi. Xi ġimgħat qabel ma nqatel Darius III f'kolp f'Lulju tat-330 Q.K., Ecbatana nħakmet, u Persepolis inqerdet minn Alessandru Manju. Dawn l-avvenimenti mmarkat tmiem l-Imperu tal-Akemenidi.

Imperu tas-Selewċidi (312–363 Q.K.)

Fit-330 Q.K., Alessandru Manju ħataf it-teżor ta' Ecbatana, u seraq id-deheb u l-fidda kollha tal-palazz. Ecbatana kienet is-sit tal-assassinju tal-ġeneral Maċedonu Parmenju skont l-ordni ta' Alessandru Manju.

Iktar 'il quddiem, fit-305 Q.K., il-belt kienet immexxija minn Seleucus I. Il-Battalja ta' Ecbatana ġiet miġġielda fil-129 Q.K. bejn is-Selewċidi mmexxija minn Antiochus VII Sidetes u l-Partiċi mmexxija minn Phraates II, u mmarkat it-tentattiv finali min-naħa tas-Selewċidi li jerġgħu jiksbu l-poter fil-Lvant tal-Iran kontra l-Partiċi. Wara t-telfa li ġarrbu, it-territorju tas-Selewċidi kien limitat għall-inħawi tas-Sirja moderna.

Imperu Partiku (247 Q.K. – 224 W.K.)

Iktar 'il quddiem Ecbatana saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Partiċi, u z-zekka prinċipali tagħhom, fejn ġew prodotti drakmi, tetradrakmi u denominazzjonijiet imħallta tal-bronż.

Il-ġid u l-importanza tal-belt matul il-perjodu Klassiku tal-qedem ġew attribwiti għall-pożizzjoni tagħha, f'salib it-toroq kruċjali tul l-"awtostrada" prinċipali mil-Lvant għall-Punent, magħrufa bħala t-Triq l-Għolja. L-inħawi kienu magħrufa wkoll għaż-żwiemel u għall-qamħ (Polibju, 5.44.1). Hemmhekk kien hemm ukoll il-graffit, id-deheb, il-platinu, l-antimonju, il-ħadid, u diversi minerali oħra; madankollu, sorsi Klassiċi jsemmu rqajja' taż-żejt u nirien, u ma hemm l-ebda evidenza ta' sfruttament ta' dawn ir-riżorsi.

Fil-130 Q.K., bl-intenzjoni li s-Selewċidi jerġgħu jiksbu l-poter fl-Iran, Antiochus VII waqaf f'Ecbatana għal żmien qasir, l-istess bħala Tigranes il-Kbir, li ssoġġorna hemmhekk fis-sena ta' wara biex jattakka lil Mithridates II.

Imperu tas-Sassanidi (224–651 W.K.)

Ecbatana baqgħet leali lejn il-Partiċi sal-226 W.K., meta Ardashir I għeleb lil Artabanus IV u ħakem Ecbatana mit-Tramuntana, flimkien ma' Atropatene. Ma hemm l-ebda evidenza kunfliġġenti dwar jekk Ecbatana ntużatx tassew bħala l-belt kapitali tas-sajf għas-Sassanidi. Skont Ibn al-Faqih, il-binjiet inbnew bejn Ctesiphon (il-belt kapitali tas-Sassanidi) u l-Muntanja Alvand, iżda mhux lil hinn minn hemm.

Qerda

Wara l-Battalja ta' Nahavand fis-642 W.K., Ecbatana sfat f'idejn il-Musulmani, u għall-ħabta tal-1220, il-belt inqerdet għalkollox mill-invażjoni tal-Mongoli. Ecbatana nsterqet fl-1386 minn Timur, u l-popolazzjoni tagħha nqatlet.

Sit ta' Wirt Dinji

Hegmataneh ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024.^[4]

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".^[4]

Deskrizzjonijiet storiċi

Deskrizzjoni ta' Erodotu

Il-Griegi ħasbu li Ecbatana kienet il-belt kapitali tal-Imperu Medjan u akkreditaw l-istabbiliment tagħha lil Deioces (id-Daiukku skont il-kitbiet kunejformi). Huwa allegat li madwar il-palazz tiegħu f'Ecbatana bena seba' swar konċentriċi ta' lwien differenti. Hemm xi indikazzjonijiet li s-swar ta' dan il-kumpless jaf fil-fatt huma żiggurat tal-qedem, li kien tip ta' tempju b'diversi sulari li kien komuni fil-Lvant Qarib tal-qedem.

Fis-seklu 5 Q.K., Erodotu kiteb dwar Ecbatana:

"Il-Medjani bnew il-belt li issa jisimha Ecbatana, bi swar ta' daqs u qawwa enormi, għoljin u ġejjin għat-tond fi ħdan xulxin. Il-pjanta tal-post kienet tali li kull wieħed mis-swar kellu jisboq lil ta' ħdejh bil-battaljuni. In-natura tal-art, li kienet għolja ħafifa, tiffavorixxi dawn l-arranġamenti sa ċertu punt iżda hija affettwata l-iktar mill-arti. L-għadd ta' ċrieki jammonta għal seba'; il-palazz irjali u t-teżor jinsabu fi ħdan is-sur tal-aħħar. Iċ-ċirkwit tal-ħajt estern huwa simili ħafna għal dak ta' Ateni. Fuq dan il-ħajt il-battaljuni huma kollha bojod, f'ta' wara suwed, f'ta' wara ħomor, f'ta' wara blu, u f'ta' wara oranġjo; kollha kemm huma miżbugħin biż-żebgħa. L-aħħar tnejn għandhom battaljuni miksijin rispettivament bil-fidda u bid-deheb. Dawn il-fortifikazzjonijiet kollha, Deioces ordna li jittellgħu għalih innifsu u għall-palazz tiegħu".

Id-deskrizzjoni ta' Erodotu hija kkorroborata parzjalment mir-riljievi fil-ġebel mill-Imperu Neo-Assirjan, fejn iċ-ċittadelli Medjani jidhru bi ċrieki ta' swar konċentriċi. Sorsi oħra jattestaw l-importanza storika ta' Ecbatana abbażi tat-termini użati mill-awturi tal-qedem biex jiddeskrivuha, pereżempju Caput Mediae (il-belt kapitali ta' Medja), is-Sede Rjali, u l-Belt il-Kbira. Jingħad li Alessandru Manju ddepożita t-teżori li ħa minn Persepolis u minn Pasargadae u li wieħed mill-aħħar atti ta' ħajtu kien li jżur il-belt.

Iċ-ċittadella ta' Ecbatana tissemma wkoll fil-Bibbja f'Eżra 6:2, fi żmien Darius I, bħala parti mill-arkivji nazzjonali.

Deskrizzjoni fil-Kronaka ta' Nabonidu

Il-Kronaka ta' Nabonidu, test Babiloniż tal-qedem mis-seklu 5 Q.K., tiddeskrivi kif Astyages, l-aħħar re Medjan, tneħħa minn fuq it-tron u kif Ċiru ħakem lil Ecbatana.

"Ir-re Astyages sejjaħ lit-truppi tiegħu u mmarċjaw kontra Ċiru, ir-re ta' Anšan [jiġifieri Persis], sabiex jiltaqa' miegħu f'battalja. L-armata ta' Astyages irvellat kontrih, għamlitlu l-ktajjen u tagħtu lil Ċiru. Ċiru mmarċja kontra Ecbatana u ħataf ir-residenza rjali; huwa seraq il-fidda, id-deheb u kull oġġett ieħor ta' valur ta' Ecbatana u ħadu miegħu lejn Anšan".

Deskrizzjoni tal-Megalopoli minn Polibju

Fis-seklu 2 Q.K., Polibju jikteb dwar Ecbatana. Huwa jsemmi li l-ġid u l-kobor tal-binjiet tagħha jgħinuha tispikka qalb il-bliet l-oħra kollha. Ma għandhiex ħitan iżda ċittadella artifiċjali b'fortifikazzjonijiet tal-għaġeb. Taħthom hemm il-palazz b'ċirkonferenza ta' madwar seba' sulari, u l-kobor tiegħu juri l-ġid li jgawdu l-fundaturi tiegħu. F'dak iż-żmien, l-ebda parti tal-injam ma kienet titħalla esposta. Kien hemm riffieda miksija b'folji tal-fidda jew tad-deheb, kompartimenti fis-saqaf, u kolonni fil-portiċi u fil-kolonnati, kif ukoll madum tal-fidda li kienu jintużaw mal-istruttura kollha. Fl-invażjoni min-naħa ta' Alessandru Manju, insterqu l-iżjed metalli prezzjużi, filwaqt li l-kumplament insterqu matul ir-renji ta' Antigonu u ta' Seleucus. Madankollu, Antiochus sab li l-kolonni tat-tempju ta' Aene kienu għadhom indurati u li diversi madumiet tal-fidda kienu għadhom fuq xulxin madwar it-tempju flimkien ma' xi brikks tad-deheb (Polibju, 10.27).

Arkeoloġija

Artabanus II

Phraates III

Vonones I

Osroes I

Phraates V

Vologases V

Mithridates V

Phraates V u ommu Musa

Vologases VI

Labbra tad-deheb b'iljun bil-ġwienaħ ta' żmien l-Akemenidi.

Topografikament, Hamadan hija kkaratterizzata minn tliet għoljiet, Mosalla (post tat-talb), Tell Hagmatana (Tappa-ye Hagmatana) u Sang-e Sir, flimkien max-xmara Alusjerd, bi fluss mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u li tissepara l-belt f'żewġ partijiet.

Il-quċċata tal-Moṣallā, għolja tal-blat ta' 80 metru (260 pied) fin-naħa tax-Xlokk, fiha fdalijiet tal-ġebel u tal-brikks ta' ċittadella rettangolari mmarkata permezz ta' torrijiet. Huwa maħsub li hija ċ-ċittadella Medjana, li tmur lura għal żmien il-Partiċi.

Tell Hagmatana, magħrufa wkoll bħala Tepe Hegmataneh (li huwa maħsub li tikkorrispondi għaċ-ċittadella tal-qedem ta' Ecbatana), għandha ċirkonferenza ta' 1.4 kilometru (0.87 mili) u erja ta' madwar 40 ettaru, li tikkorrispondi għal rapport minn Polibju, għalkemm ir-rakkonti Griegi u Rumani tal-qedem x'aktarx li jesaġeraw il-ġid, il-ġmiel u l-lussu ta' Ecbatana.

Sa issa ma tantx instabu wisq fdalijiet li jistgħu jiġu datati b'ċertezza għal żmien il-Medjani. Hemm "kamra żgħira, miftuħa mill-ġnub, b'erba' kolonni fl-irkejjen li jirfdu saqaf b'koppla, simili għal struttura ta' żmien il-Medjani minn Tepe Nush-i Jan, li ġiet interpretata bħala tempju tan-nar taż-Żoroastrijaniżmu. L-iskavi żvelaw ħajt difensiv enormi magħmul minn brikks tat-tajn, u ġie datat għal żmien il-Medjani abbażi ta' tqabbil ma' Tepe Nush-i Jan u Godin Tepe. Hemm ukoll żewġ bażijiet ta' kolonni minn żmien l-Akemenidi, kif ukoll xi strutturi tal-brikks tat-tajn li huwa maħsub li jmorru lura għal żmien il-Medjani jew l-Akemenidi. Skultura danneġġata sew ta' iljun ma wasslitx għal datazzjoni ċerta: tista' tkun ta' żmien l-Akemenidi jew ta' żmien il-Partiċi. Bosta kostruzzjonijiet ta' żmien il-Partiċi jattestaw l-istatus ta' Ecbatana bħala l-belt kapitali tas-sajf tal-mexxejja Partiċi. Fl-2006, skavi f'żona limitata tal-Għolja ta' Hagmatana ma wasslu għall-iskoperta ta' xejn iktar antik minn żmien il-Partiċi, iżda dan ma jfissirx li jeżistu xi saffi arkeoloġiċi iktar antiki xi mkien ieħor fi ħdan il-35 ettaru tas-sit.

Ecbatana ġiet skavata għall-ewwel darba fl-1913 minn Charles Fossey. Fossey skopra frammenti ta' bażijiet ta' kolonni mżejnin b'arabeski u b'inċiżjonijiet, brikks igglejżjati, u madum tal-fajjenza matul sitt ġimgħat ta' skavi ta' Mosalla. Abbażi tal-iskoperti tiegħu b'kumbinazzjoni, milli jidher it-tumbata ta' 30 metru (98 pied) ta' Tell Hagmatana hija s-sit taċ-ċittadella Medjana u tal-kostruzzjoni rjali tal-Akemenidi. Ir-ras skolpita ta' prinċep instabet matul it-tliet xhur ta' skavi fis-sezzjoni tal-Lvant.

L-iskavi ġew limitati minħabba li r-raħal modern ikopri l-biċċa l-kbira tas-sit tal-qedem. Fl-1969, il-Ministeru għall-Kultura u l-Arti beda jixtri xi proprjetà fuq l-għolja biex jappoġġa l-arkeoloġija, iżda l-iskavi ma bdewx qabel l-1983. Sal-2007 seħħew 12-il staġun ta' skavi. Fl-1974, iċ-Ċentru Iranjan għar-Riċerka Arkeoloġika wettaq xi skavi fiċ-ċimiterju Partiku li jinsab fix-Xlokk ta' Hamedan. Ix-xogħol fl-għolja għadu għaddej.

Ecbatana/Hagmatana

L-istoriċi u l-arkeologi issa jemmnu li "l-identifikazzjoni ta' Ecbatana ma' Hamadān hija ċerta". Fl-imgħoddi, nuqqas ta' fdalijiet arkeoloġiċi sinifikanti minn żmien il-Medjani u l-Akemenidi wasslu biex jiġu ssuġġeriti siti oħra għal Ecbatana.

Is-sorsi Assirjani qatt ma jsemmu lil Hagmatana/Ecbatana. Xi studjużi jemmnu li l-problema tista' tiġi solvuta bl-identifikazzjoni ta' Ecbatana/Hagmatana msemmija f'sorsi Griegi u Akemenidi li ġew wara mal-belt ta' Sagbita/Sagbat, li spiss tissemma fit-testi Assirjani, peress li l-ħoss Indo-Iranjan /s/ sar /h/ f'bosta lingwi Iranjani. Sagbita li tissemma fis-sorsi Assirjani ġiet lokalizzata fil-prossimità tal-bliet ta' Kishesim (Kar-Nergal) u Harhar (Kar-Sharrukin).

Issa ġie propost li n-nuqqas ta' tismija ta' Ecbatana fis-sorsi Assirjani tista' tiġi spjegata bil-possibbiltà li l-Assirja qatt ma involviet ruħha daqstant lejn il-Lvant sal-muntanji ta' Alvand, iżda sa Zagros fil-Punent.

Sir Henry Rawlinson ipprova juri li kien hemm it-tieni Ecbatana iktar antika fil-Media Atropatene fis-sit fejn issa hemm Takht-i-Suleiman. Madankollu, it-testi kunejformi jimplikaw li kien hemm belt waħda biss bl-istess isem, u li Takht-i Suleiman hija l-Gazaca tal-ġeografija klassika. Hemm min jgħid ukoll li Ecbatana fl-imgħoddi kienet il-belt ta' Tabriz, li hija waħda mill-bliet kapitali storiċi tal-Iran u l-belt kapitali attwali tal-provinċja tal-Lvant tal-Ażerbajġan. Il-belt, li qabel kienet tissejjaħ Tauris, ġiet issuġġerita minn John-Thomas Minadoi, li kkwota li l-identifikazzjoni tiegħu tal-belt kienet ibbażata fuq data miġbura mingħand ġeografi moderni u tal-qedem, rakkonti reċenti tal-ivvjaġġar, u informaturi lokali. Din it-teorija ġiet promossa wkoll minn storiċi oħra, bħal Sir William Jones u l-Orjentalisti Franċiżi ewlenin.

Ecbatana suppost li hija l-belt kapitali ta' Astyages (Istuvegü), li nħataf mill-imperatur Persjan Ċiru l-Kbir fis-sitt sena tar-renju ta' Nabonidu (550/549 Q.K.).

Mużew ta' Ecbatana

Il-Mużew ta' Ecbatana nfetaħ fl-1994. Il-mużew jiftaħ kuljum, il-ġimgħa kollha, ħlief it-Tnejn filgħaxija. Il-binja tal-mużew tinsab fil-Lvant tal-għolja ta' Ecbatana, u qabel kienet skola tan-nuna, iżda saru xi tibdiliet u tiswijiet biex ġiet ikkonvertita f'mużew temporanju. B'erja ta' iktar minn 600 metru kwadru, ammont sinifikanti tas-sejbiet minn Ecbatana jinżammu f'dan il-mużew, u oħrajn jinsabu fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran u fil-Mużew ta' Reza Abbasi.

Tempju tan-Nar ta' Noushijan

It-Tempju tan-Nar ta' Noushijan huwa wieħed mill-iżjed tempji tan-nar importanti u antiki fid-dinja, u jinsab qrib Ecbatana. Huwa wkoll l-eqdem tempju tat-tajn u tal-ħuxlief fid-dinja. Fl-1967, l-iskavi ta' dan is-sit bdew taħt is-superviżjoni ta' David Stronach, u wasslu għall-identifikazzjoni ta' tliet perjodi storiċi f'tliet saffi separati. It-tielef saff kien ta' żmien il-Partiċi, it-tieni saff kien ta' żmien l-Akemenidi, u l-ewwel saff kien ta' żmien il-Medjani. Dan il-post kien l-iżjed tempju tan-nar importanti tal-Medjani mit-tieni nofs tas-seklu 8 sal-ewwel nofs tas-seklu 6 Q.K., u issa huwa waħda mill-iżjed strutturi importanti ta' żmien il-Medjani.

Gallerija

Details of Ecbatana (1)
Details of Ecbatana (2)
Details of Ecbatana (3)
The outer part of Ecbatana (1)
The outer part of Ecbatana (2)
The adjacent street of Ecbatana
Details of Ecbatana (4)
Details of Ecbatana (5)
Ecbatana under restoration (1)
Ecbatana under restoration (2)
Details of Ecbatana (6)
A panoramic view of Ecbatana
Ecbatana's main site
Details of Ecbatana (7)
The entrance to Ecbatana

Referenzi

↑ Nardo, Don. "Ecbatana." The Greenhaven Encyclopedia of Ancient Mesopotamia, edited by Robert B. Kebric, Greenhaven Press, 2007, pp. 97-98.
↑ Brown, Stuart C. (1997). "Ecbatana". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1. pp. 80–84.
↑ Nazari, Atiyeh (2023-03-22). "Ecbatana, Journey to the Medes and Achaemenid". GoPersis (bl-Ingliż). Miġbur 2025-03-11.
1 2 "Hegmataneh - UNESCO". whc.unesco.org. Miġbur 2025-03-11.

[1] Nardo, Don. "Ecbatana." The Greenhaven Encyclopedia of Ancient Mesopotamia, edited by Robert B. Kebric, Greenhaven Press, 2007, pp. 97-98.

[2] Brown, Stuart C. (1997). "Ecbatana". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1. pp. 80–84.

[3] Nazari, Atiyeh (2023-03-22). "Ecbatana, Journey to the Medes and Achaemenid". GoPersis (bl-Ingliż). Miġbur 2025-03-11.

[:0-4] 1 2 "Hegmataneh - UNESCO". whc.unesco.org. Miġbur 2025-03-11.

[1]

[2]

[3]

[4]