Mikiel Anton Vassalli
Minn Wikipedija, l-enċiklopedija l-ħielsa
| Mikiel Anton Vassalli | |
|---|---|
| Twelid | 5 ta' Marzu 1764 Ħaż-Żebbuġ, Malta |
| Mewt | 12 ta' Jannar 1829 Malta |
| Okkupazzjoni | lessikografu, kittieb, ġellied għall-ħelsien |
| Nazzjonalità | Malti |
Mikiel Anton Vassalli (Ħaż-Żebbuġ, 5 ta' Marzu 1764 – 12 ta' Jannar, 1829). Ingħata l-isem ta' Mikiel għal missier missieru u Anton għal missier ommu. Vassalli huwa l-aktar magħruf bħala missier l-ilsien Malti, minħabba l-kontribut kbir li ta biex il-Malti jkun lingwa nazzjonali.
Werrej |
[editja] Tfulija
Fuq tfulitu nafu li meta kien għad kellu sentejn, missieru miet fl-għomor ta' 32 sena, u li erba' snin wara, ommu reġgħat iżżewġet lil Gejtan Mifsud, bin Ġużeppi, gabilott minn Ħaż-Żebbuġ ukoll. Nhar it-8 ta' Mejju 1774, Mikiel Anton għamel il-Griżma tal-Isqof waqt żjara pastorali ta' l-Isqof Pellerano. Il-parrinu tiegħu kien il-Markiż Mikiel Apap. Matul iż-żmien beda jagħraf aktar l-importanza tal-lingwa Maltija u beda jikteb kunjomu bħala Vassalli minflok Vassallo. Fl-1845 huwa ngħata premju mill-iskola tal-Għarbi ġewwa l-Belt. Beda wkoll jattendi l-Università ta' La Sapienza ġewwa Ruma. Fl-1790 sar professur tal-lingwa Sirana. Flimkien mal-ktiba tal-introduzzjoni tal-grammatika Maltija hu kiteb ukoll l-ewwel dizzjunarju bil-Malti.
Hu kien mgħallem f'diversi lingwi fosthom it-Taljan, il-Grieg, il-Latin u l-Għarbi. Meta reġa' ġie Malta huwa ssuġġerixxa lill-Ordni ta' San Ġwann li biex Malta jkollha livell ta' ħajja għoli, għandhom jistmaw lil Maltin u lill-barranin l-istess. Dan is-suġġeriment kellu risposta kiefra, billi l-Ordni ħaduh bħala rivoluzzjonarju u persuna ta' periklu għall-istabilità tal-pajjiż. Vassalli spiċċa ċċensurat mill-Ordni. Minħabba f'hekk Vassalli ngħaqad mal-Franċiżi u ħa sehem fir-rivoluzzjoni kontra l-Ordni ta' San Ġwann li saret fil-11 ta' Mejju 1797. Iżda l-pjan falla u kellu jidher quddiem it-tribunal għal għemilu. Fit-12 ta' Ġunju kull min ħa sehem fir-rivoluzzjoni kienu misjuba ħatja, u hu weħel il-ħabs. Huwa ħarab fl-1798, u hu maħsub li mar Salerno u wara għex għal xi żmien Franza.
Il-Franċiżi waslu Malta fit-12 ta' Ġunju 1798 u għalhekk Vassalli rritorna Malta. Huwa tlaħħaq bħala uffiċjal tal-Gwardja Nazzjonali. Iżda lanqas dam wisq għax waslu l-Ingliżi. Fit-28 ta' Settembru 1799, madwar 200 suldat Malti, wieħed minnhom Vassalli, kienu misjuba ħatja mill-ħakkiema Ingliżi, immexxijin mill-kmandant tal-qawwiet Brittaniċi f'Malta Alexander Ball. Fis-16 ta' Settembru huwa kien misjub ħati u ġie eżiljat mill-pajjiż. Erba' xhur wara, huwa kien meħud Tuneż u wara Franza fejn kompla l-kumplament tal-eżilju. Hawn Napuljun Bonaparti laħħqu l-fundatur tal-qoton fi Franza u fi Franza stess kellu tlett itfal subien mingħand Katerina Formosa de Fremaux. Din tal-aħħar kienet fost dawk il-Maltin li tkeċċew mal-waqgħa tal-Franċiżi u marru Marsilja.
Reġa' rritorna Malta fid-19 ta' Ġunju fl-1820. Ħames snin wara Vassalli nħatar professur tal-Malti bl-għajnuna ta' John Hookman, li għenu jippubblika xi xogħlijiet minn tiegħu u jaqleb l-Erba' Evanġelji tal-Bibbja għall-Malti. Fl-1827 ippubblika t-tieni edizzjoni tal-Grammatika Maltija, u kiteb fuq il-proverbji u idjomi Maltin bil-fuq minn 863 proverbju. Fl-1828 Vassalli spiċċa marid serjament u miet fit-12 ta' Jannar 1829.
Huwa emmen b'qawwa kbira fil-lingwa Maltija, fejn f'waħda mill-kitbiet tiegħu hu jistqarr,
| “ | ...imma jien, dan l-ilsien tagħna, li hu lsien art twelidi, u n-natura għalija, ma nafx u ma nistax insejjaħlu ħaġa oħra ħlief Malti. | ” |
[editja] Xogħlijiet
Fost il-kitbiet tiegħu nsibu l-Alfabett Malti Mfisser bil-Malti u bit-Taljan, Alfabeto Maltese spiegato in lingua maltese e italiana, fuq ktejjeb ta' 24 faċċata li kien mibjugħ fl-istamperija ta' Antonio Fulgoni.
Vassalli kiteb ukoll l-ewwel dizzjunarju Malti, dan kien magħruf bħala Lexicon (lessiku), li kien ippublikat fl-1796. Dan id-dizzjunarju kien fih madwar tmintax-il elf kelma; kull kelma kienet spjegata bil-Latin imbagħad bit-Taljan. Riċentament, il-Lexicon reġa ġie ippublikat minn Frans Sammut u mitbugħ fil-Marsa Press.
[editja] Vassalli illum
Illum il-ġurnata, Mikiel Anton Vassalli huwa l-mudell ta' kif wieħed ikun Malti tajjeb. Vassalli jitqies bħala ħassieb u riformatur, kif ukoll bħala ribell u studjuż li lemaħ fil-bogħod u sa minn kmieni l-qawmien għaqli tan-nazzjonalità Maltija.
Fl-1994 inħareġ ir-rumanz Il-Ħolma Maltija, dwar il-ħajja ta' Vassalli, rumanz li t-Times of Malta qalet li m'hawnx kitba oħra tal-livell tiegħu bil-Malti. Dawl ġdid fuq Vassalli huwa ktieb ieħor li jitratta dwar kitbiet li saru fiż-żminijiet li fihom għex Mikiel Anton Vassalli u li setgħu kien xogħolijiet tiegħu.
Il-figura ta' Vassalli saret l-oġġett ta' attenzjoni mhux biss akkademika iżda wkoll letterarja u politika. Numru ta' storiċi fittxew tagħrif dwaru bħala bniedem, oħrajn l-aspetti ta' ħidmitu fil-politika u l-kultura u oħrajn xeħtu dawl fuq il-qofol ta' ħsibijietu fejn tixref il-viżjoni ta' nazzjon modern u ħieles.
Fid-daħla għal raħal twelidu llum jinsab monument tiegħu, quddiem Bieb de Rohan.
